baedeker łódzki

wtorek, 20 czerwca 2023

Wieczorem

Fot. Monika Czechowicz

Łódź odchodząca... Opowiada Zbigniew Januszek/ Fabryka przy ulicy Gdańskiej 91.

Wędrując ulicami Łodzi trudno dziś sobie wyobrazić, iż niegdyś to miasto pełne było stale pracujących fabryk. Pejzaż miasta wypełniały przemysłowe zabudowania poprzecinane gdzieniegdzie okazałymi kamienicami i willami, zaś do zasnutego parą i spalinami nieba pięły się setki kominów. Powietrze ciężkie od fabrycznych oparów przeszywał świst fabrycznych syren, zaś ulice wypełniały szare masy robotników spieszących do pracy na kolejną zmianę. A samych fabryk i ich właścicieli było tak wielu, że dzisiaj pamięć o nich powoli odchodzi w zapomnienie. Bo któż dziś słyszał na przykład o Robercie Guse? Łódzki wątek historii rodziny Guse rozpoczyna się od pojawienia się tutaj Marcina (Martina) Guse. Urodzony w zaborze austriackim w 1817 roku do Łodzi przybył, by się ożenić. W 1839 roku poślubił Annę Rozynę Beutler. Prawdopodobnie owdowiał, gdyż w 1853 roku ożenił się powtórnie z Karoliną Dorotą Erhardt. Miał dwoje dzieci, z pierwszego małżeństwa córkę Krystynę Paulinę, zaś z drugiego syna Roberta. Przemysłowa kariera familii Guse ma typowy dla łódzkich rodów fabrykantów przebieg. Rozpoczyna się od uruchomienia niewielkiej produkcji w małym tkackim domku, potem pracy nakładczej i gromadzeniu przez lata kapitału, który dopiero kolejnemu pokoleniu pozwolił na budowę fabryki z prawdziwego zdarzenia. Marcin Guse prowadził działalność w drewnianym domku przy ul. Piotrkowskiej 67, posiadał też okazałą działkę przy ul. Wólczańskiej 27/28.

Kalendarz łódzki na rok przestępny, 1888.

(oznaczona działka przy ul. Wólczańskiej; nr hipoteczny 789, 784, numeracja ulicy zmieniała się)

Sam nie doczekał jednak własnego kompleksu fabrycznego. Zmarł w 1884 roku. W 1890 roku teren przy Wólczańskiej podzielono na dwie części. Część północna została sprzedana i później swoje przedsiębiorstwo prowadził tu jeden z przedstawicieli rodziny Poznańskich, a potem Hertz. Część południowa natomiast została przekazana w ręce Karoliny Guse.

"Łodzianin", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1889 (tutaj: Guze Karolina)

Karolina Guse 1894 roku uruchomiła tutaj niewielką fabrykę pluszu. Kompleks fabryczny obejmował m.in. piętrową tkalnię zaprojektowaną przez Piotra Brukalskiego oraz piętrową oficynę mieszczącą skład towarów, zaprojektowaną przez Ignacego Stebelskiego. Produkcja koncentrowała się na obróbce angielskiej wełny angorskiej oraz łódzkiej przędzy bawełnianej. Opuszczające przedsiębiorstwo towary miały licznych odbiorców, a eksportowane były m.in. do Petersburga. Prowadzone przez rodzinę Guse interesy najwyraźniej przynosiły zadowalające zyski, gdyż na początku XX wieku Robert Guse (syn Marcina i Karoliny) poczynił wraz z żoną Emmą kolejną inwestycję. Na zakupionej działce przy ulicy Długiej 91 (dziś ul. Gdańska) stanęła nowa fabryka.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1902.

Budowa kompleksu obejmowała m.in. reprezentacyjny, piętrowy budynek mieszkalny wzniesiony według projektu Kazimierza Sokołowskiego oraz trzypiętrową tkalnię pluszu.

Kamienica przy ulicy Gdańskiej 91.

Fot. Zbigniew Januszek

Zarząd nad przedsięwzięciem objął Robert Guse. W fabryce zatrudnienie znalazło 100 robotników, a z czasem wzrosło do 200 ludzi. Blisko połowę z nich stanowili pracownicy nieletni. W 1905 roku w fabryce Guse wybuchł strajk, do którego przystąpiło 45 robotników.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1907.

Dwa lata później ruszyła stąd kolejna fala niepokoju. Protesty wywołały mocną reakcję fabrykantów. Zamieszki gaszono przy udziale carskiego wojska. Przy ulicy Długiej do gaszenia strajku wezwane zostały znane z brutalności oddziały kozackie. Próby przywrócenia sprawności działania fabryki nie przyniosły oczekiwanych rezultatów. Pojawił się pomysł sprzedaży przedsiębiorstwa i wyjazdu z Łodzi, jednak w obliczu uporu Emmy, żony Roberta pomysł zarzucono.

Mimo prób ratowania firmy fabrykę zamknięto w 1908 roku. Zabudowania fabryczne nadal jednak pozostawały w rękach rodziny Guse, a ich wynajmowanie pozwoliło przetrwać najtrudniejszy okres. Swoje nowe siedziby znalazły tu m.in. Fabryka Wstążek Edwarda Babickiego, Walcownia Drutu i Wytwórnia Przyborów Tkackich Cerbel i Prenclau.

Księga adresowa m. Łodzi 1937-1939.

Rodzinna kamienica nadal zajmowana była przez Roberta i Emmę, a także ich pięcioro dzieci.

Kamienica przy ulicy Gdańskiej 91.

Fot. Zbigniew Januszek

Jeszcze przed wybuchem wojny trzecie już łódzkie pokolenie rozjechało się po Polsce i świecie, a ci przedstawiciele rodziny Guse, którzy pozostali w Łodzi, opuścili ją ostatecznie w 1945 roku. Należący do rodziny kompleks fabryczny został przejęty przez skarb państwa i przez kolejnych 50 lat mieścił się tutaj Instytut Włókiennictwa. Przeniesiono go w 1989 roku na ulicę Brzezińską. A dzisiaj należące niegdyś do rodziny Guse zabudowania stanowią siedzibę kolejnego pokolenia przedsiębiorców.

Odnowione budynki pofabryczne przy ulicy Gdańskiej 91.

Fot. Zbigniew Januszek

Autorka tekstu: Emilia Twardowska

Materiały i zdjęcia: Zbigniew Januszek, udostępniono za zgodą autora.
Wycinki prasowe wyszukał baedeker łódzki ze zbiorów Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi.

Materiały wyjściowe do artykułu:
1. Robert Guse - zapomniany fabrykant, "Kronika miasta Łodzi" 2017, nr 1,s. 135-139
2. https://piotrkowska-nr.pl/ulica-piotrkowska-67
3. http://www.polskaniezwykla.pl
4. Kusiński J., Bonisławski R., Janik M., Księga fabryk Łodzi , Łódź 2010.
5. Archiwum Państwowe w Łodzi: Projekty Budowlane Guberni Piotrkowskiej

***
Zbigniew Januszek
Urodzony w 1962 roku, we Wrocławiu. Absolwent Politechniki Wrocławskiej. Pasjonat się fotografii kolorowej i eksperymentalnej. W 1989 r. przeprowadził się do Łodzi, gdzie mieszka, pracuje i tworzy.

Były członek Wrocławskiego Towarzystwa Fotograficznego,
Członek Łódzkiego Towarzystwa Fotograficznego od 2002 r.

Jego zdjęcia zostały opublikowane w wydawnictwach „Na Piotrkowskiej w Europie”, „Zachowaj Łódź w swoim sercu”, „Tablice pamiątkowe w Politechnice Łódzkiej” oraz w autorskich albumach
„Detal w architekturze Politechniki Łódzkiej”. Publikował także fotoreportaż z uroczystości 50-lecia Łódzkiej Szkoły Filmowej w miesięczniku „ Film” i „Kino”

Przez 24 lat współpracował z miesięcznikiem „PRZEGLĄD WŁÓKIENNICZY. Prowadził stałą rubrykę pt. „Łódź odchodząca" - poświęconą historii i obecnemu stanowi łódzkich fabryk włókienniczych.
W 2004 r. otrzymał I, a 2007 r. III nagrodę w konkursie fotograficznym im. Bogusława Miszteli „Poezja Bałuckich Podwórek”. W 2011 r. współpracował z Instytutem Europejskim w Łodzi.

W 2011 i 2012 r. wraz z Ośrodkiem Kultury GÓRNA zorganizował I i II Łódzkie Manewry Fotograficzne. W 2021 r. I 2022 r. otrzymał Złotą Łódzkę na Międzynarodowym Festiwalu Twórczości Młodych FOLKOWE INSPIRACJE w Łodzi, kategoria foto – open.
W 2022 r. otrzymał wyróżnienie na Ogólnopolskim Konkursie Fotograficznym “Portret 2022”.

W 2019 r. z okazji 70-lecia Łódzkiego Towarzystwa Fotograficznego otrzymał Srebrną Honorową Odznakę ŁTF za twórczość artystyczną.

Wystawy indywidualne:
- „Kalejdoskop”, ŁTF, 2022 r.
- „Łódź do ... potęgi”, ŁTF, Program Kultugranty - Łódzkie Centrum Wydarzeń, 2017 r.
- „Pół żartem, pół serio czyli wrocławskie krasnale odwiedzaj Łódź", ŁTF, 2013 r.
- „Linia graniczna", Muzeum Tradycji Niepodległościowch i Stacji Radegast - Łódź,
66-lecie likwidacji Litzmannstadt Getto, 2010 r.
- „Kuczki - namioty w niebie”, Galeria Biura Promocji UMŁ, 2007 r.
- „Ziemia Obiecana - Łódź między przeszłością a przyszłością”
Nordwestdeutsches Museum für Industrie Kultur, Niemcy 2006 r.
- „Lodzermensch śladami łódzkich Niemców”, ŁTF, Rok Polsko-Niemiecki w Łodzi, 2006 r.
- „NIE-ZAPOMNIENIE”. ŁTF, 60-lecie likwidacji Litzmannstadt Getto, 2004 r.
- „Gdyby 6 była 9”, ŁTF, I Festiwal Dialogu Czterech Kultur, 2002 r.
- Wystawę promującą Łódź w partnerskim mieście Chemnitz, 1998 r.
oraz wystawy zbiorowe: Polska, Belgia, Japonia, Węgry i Rumunia.

Brał udział w obradach jury wielu konkursów fotograficznych np.: „ZŁOTA ŁÓDKA 2019” - Międzynarodowy Festiwal Twórczości Młodych FOLKOWE INSPIRACJE, Ogólnopolski Konkurs Fotograficzny im. Jana Bułhaka “Pejzaże wokół mojego miasta”

W 2019 r. ukończył kurs zawodowy w Zespole Szkół i Placówek Oświatowych Nowoczesnych Technologii Województwa Łódzkiego, oraz zdał egzamin państwowy potwierdzający kwalifikacje: rejestracja i obróbka obrazu w zawodach fotograf i fototechnik. W 2021 r. ukończył kurs zawodowy: Realizacja projektów graficznych i multimedialnych w zawodzie technik fotografii
i multimediów, oraz zdał egzamin państwowy potwierdzający kwalifikacje: rejestracja i obróbka obrazu w zawodach technik fotografii i multimediów.

piątek, 16 czerwca 2023

REGION/ Pałac w Nieborowie.

Są takie miejsca w województwie łódzkim, które znane są nie tylko w kraju. Bez wątpienia należy do nich pałac Radziwiłłów w Nieborowie. Miejscowość ta, leżąca niedaleko Łowicza, co roku ściąga setki tysięcy turystów z całego świata. Pałac jest jedną z najlepiej zachowanych i w pełni wyposażonych siedzib magnackich w Polsce, a pobliski park w Arkadii w czasach swojej świetności należał do najsłynniejszych w Europie. Pałac od 1774 do 1945 roku należał do rodziny Radziwiłłów. Po drugiej wojnie światowej stał się oddziałem Muzeum Narodowego w Warszawie.

Pałac w Nieborowie – barokowy pałac zaprojektowany przez Tylmana z Gameren na zlecenie Michała Stefana Radziejowskiego, znajdujący się w Nieborowie.

Pałac w Nieborowie, rysunek projektowy fasady autorstwa Tylmana z Gameren.

(źródło fotografii: https://commons.wikimedia.org/)

Tylman z Gameren, inaczej Tylman Gamerski, Tylman (Tielman) van Gameren, Tylman de Gameren (urodził się w Ultrechcie w1632 roku, zmarł w Warszawie w roku 1706)
- architekt pochodzenia niderlandzkiego. Był przedstawicielem nurtu klasyzyzującego w architekturze dojrzałego baroku.
(źródło fotografii: https://pl.wikipedia.org/)

Augustyn Michał Stefan Radziejowski herbu Junosza (1645-1705)
- polski duchowny rzymskokatolicki, biskup warmiński w latach 1679-1688, podkanclerzy koronny 1685-1689, kardynał od 1686 roku, arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski pd roku 1687, brat cioteczny króla Jana III Sobieskiego.
(Portret pędzla Francois’a de la Croix, źródło fotografii: https://pl.wikipedia.org/)

Pomiędzy rokiem 1690 a 1696 prymas Michał Stefan Radziejowski nabył Nieborów i wybudował w nim pałac, w którym bywał jednak tylko okazjonalnie. Już w 1697 roku sprzedał dobra nieborowskie Jerzemu Towiańskiemu. Przez kolejne stulecie pałac często zmieniał właścicieli: byli nimi Aleksander Jakub Lubomirski – miecznik wielki koronny, kuchmistrz wielki koronny i generał Stanisław Łochocki (kasztelan dobrzyński) i Michał Kazimierz Ogiński – hetman wielki litewski, wojewoda wileński.

Michał Kazimierz Ogiński, książę herbu Oginiec (1728 (lub 1730, 1731?) -1800)

- generał lejtnant, hetman wielki litewski (1768-1793), wojewoda wileński od 1764 roku, pisarz polny litewski od 1748 roku, cześnik wielki litewski od 1744 roku, konsyliarz Rady Nieustającej, starosta ryczowolski w 1771 roku, kompozytor, pisarz, poeta i dramaturg, kuzyn Andrzeja Ignacego Ogińskiego, ojca kompozytora Michała Kleofasa Ogińskiego.

(Portret księcia Michała Ogińskiego, 1755 Anny Rosiny Lisiewskiej. Muzeum Historyczne w Sanoku, źródło fotografii: https://pl.wikipedia.org/)

Pałac w Nieborowie ok. 1775.

(źródło fotografii: https://commons.wikimedia.org/)

Pałac w Nieborowie, niezrealizowana koncepcja przebudowy ok. 1775.

(źródło fotografii: https://commons.wikimedia.org/)

Od 1774 roku pałac w Nieborowie należał do księcia Michała Hieronima Radziwiłła.

Michał Hieronim Radziwiłł herbu Trąby (1744-1831)

- wojewoda wileński, książę Świętego Cesarstwa Rzymskiego, książę w królestwie Kongresowy, w 1820 roku, miecznik wielki litewski 1771-1775, kasztelan wileński 1775-1790, konsyliarz Rady Nieustającej w 1775 roku, marszałek Sejmu Rozbiorowego 1773-1775, targowiczanin, członek Komisji Edukacji Narodowej w latach 1783-1792, starosta bolemowski w 1789 roku, komandor maltański w Wielkim Przeoracie Katolickim w Rosji (w zakonie od 1797 roku).

Portret Michała Hieronima Radziwiłła pędzla Antona Graffa z 1785 roku

( źródło: https://pl.wikipedia.org/)

Pałac w Nieborowie w XVIII wieku, rys. Aleksander Gierymski.

(źródło: Kujawska Biblioteka Cyfrowa)

Magnacka siedziba w Nieborowie jest prawie całkowicie wyposażona w XVIII-wieczne meble, obrazy i inne cenne przedmioty.

Sypialnia wojewody.

Swój kształt uzyskała podczas przebudowy wschodniej części pałacu dokonanej w 1784 roku przez Szymona Bogumiła Zuga.

Mała jadalnia obecny wystrój otrzymała około 1886 roku podczas przebudowy wykonanej na zlecenie Michała Piotra Radziwiłła. Z tego okresu pochodzi biała, drewniana boazeria, z wmontowanymi w nią portretami króla Stanisława Augusta Poniatowskiego (autor nieznany, przed 1768) i marszałka saskiego Jakuba Fleminga (H. Ch. Fehling, po 1705)

Michał Radziwiłł zgromadził w nieborowskim pałacu w bogatą kolekcję obrazów mistrzów europejskich - holenderskich, niemieckich, włoskich i hiszpańskich oraz portrety osobistości polskich i obcych, gabinet kilkunastu tysięcy rycin, księgozbiór unikatowych starodruków (od XVI wieku), zespoły mebli polskich, angielskich i francuskich, zbiory sztuki zdobniczej – sreber, porcelany, szkieł i tkanin.

Portret Macieja Radziwiłła (XVIII wiek, J. Peszka)

Maciej Radziwiłł urodził się w Warszawie w 1749 roku, był synem Leona Michała Radziwiłła i Anny Luizy Mycielskiej.

Kompozytor - napisał libretto do opery-wodewilu Agatka, czyli przyjazd pana, Imieniny wójta osady albańskiej oraz Historia osady albańskiej. W Archiwum Saskim w Dreźnie, zachowały się nieliczne jego utwory, m. inn. Polonez C-dur na klawesyn, Sonata G-dur na skrzypce, orkiestrowe Serenada B-dur i Divertimento D-dur oraz sześć polonezów orkiestrowych.

Portret Katarzyny z Sobieskich Radziwiłłowej (1634-1694)

- malarz nieznany w typie Nicolaesa Maesa, ok. 1665-1680.

Portret króla Stanisława Augusta Poniatowskiego w stroju Henryka IV.

Élizabeth Vigée-Lebrun, 1797.

Kolekcja fundacji Trzy Trąby (obraz po raz pierwszy prezentowany w Polsce)

Portret Leona Ludwika Sapiechy (1803-1878), kopia wg obrazu Leopolda Horowitza.

Portret Romana Damiana Sanguszki (1832-1917), Kazimierz Pochwalski 1915.

Cenne globusy z końca XVII wieku, wybitnego weneckiego kartografa Vincenza Coronellego należały niegdyś do Ludwika XVIII. Zdetronizowany władca jadąc do Kurlandii, zadłużył się u Radziwiłła, a gwarancją długu miały być te dwa olbrzymie dzieła kartograficzne, przedstawiające kulę ziemską oraz mapę nieba.

Biblioteka.

W trzynastu mahoniowych szafach znajduje się 10 tysięcy woluminów.

Wśród kilkuset unikalnych starodruków znajdują się między innymi: Statuta Jana Łaskiego z 1506 roku, Chronica Polonarium Macieja Miechowity z 1521 roku czy Comentariorum de Republica Emendanda Andrzeja Frycza Modrzewskiego z 1554 roku.

Palarnia. W XVIII wieku znajdowała się tutaj garderoba:

Palarnia. Na parapetach wazy-kratery, XVIII wiek.

Przez pokoje pałacu w Nieborowie przewinęło się wiele znanych postaci: głowy państw: Stanisław August Poniatowski, Fryderyk Wilhelm, cesarz Aleksander, artyści: Julian Ursyn Niemcewicz, Jan Piotr Norblin, Aleksander Orłowski, Stanisław Trembecki.
Pałac był odwiedzany również w XIX i XX wieku przez artystów. Konstanty Ildefons Gałczyński, jeden z gości obiektu, napisał na temat miejscowej rzeźby z czasów rzymskich poemat „Niobe”.

Już w 1835 roku Antoni Blank sporządził liczący 145 stron spis dzieł sztuki przechowywanych w galerii nieborowskiej.

Jan Antoni Blank (1785-1844)

- polski malarz historyczny, reprezentant warszawskiego klasycyzmu, portrecista. Był organizatorem wystaw w Nieborowie i warszawskiej Królikarni.

( źródło: https://pl.wikipedia.org/)

Buduar. Rokokowy kominek pochodzi z czasów Michała Kazimierza Ogińskiego.

Buduar został przebudowany przez Michała Piotra Radziwiłła, otworzył on między innymi okno na park.

Pałac w Nieborowie, niezrealizowana koncepcja przebudowy, ok. 1800.

(źródło fotografii: https://commons.wikimedia.org/)

Od 1841 roku pałac w Nieborowie należał do syna Michała Hieronima – Michała Godeona Radziwiłła, i jego synów Zygmunta i Karola.

Michał Godeon Hieronim Radziwiłł herbu Trąby (1778-1850), anonimowy portret z XIX wieku

( źródło: https://pl.wikipedia.org/)

- książę, generał wojsk polskich, uczestnik insurekcji kościuszkowskiej, wojen napoleońskich. Naczelny Wódz w powstaniu listopadowym, senator-wojewoda Królestwa Polskiego (kongresowego) od 1825 roku, senator-kasztelan Królestwa Polskiego w 1822 roku.

Przedpokój. W gablocie pamiątki po Michale Godeonie Radziwille z zbiorów Muzeum w Nieborowie i Arkadii

(na górnej półce kapelusz generalski oraz akselbanty. Poniżej szlify generalskie oraz wstążki orderowe. Na dolnej półce kątomierz, liniał oraz luneta polowa. Pamiątki pochodzą z połowy XIX wieku)

W 1812 roku Michał Godeon Radziwiłł został generałem brygady wojsk Księstwa Warszawskiego, bohaterskim obrońcą przeprawy wojsk napoleońskich przez Dźwinę pod Płockiem i twierdzy gdańskiej obleganej bezskutecznie przez Prusaków do stycznia 1814 roku, a następnie jednym z wodzów postania listopadowego. Nie zdołał objąć Nieborowa po śmierci ojca Michała Hieronima, gdyż po upadku powstania znalazł się na wygnaniu w Jarosławiu. Majątek nieborowski przeszedł w ręce jego dzieci: Zygmunta i Karola.

Sypialnia księstwa została przebudowana w 1886 roku Przez Michała Piotra Radziwiłła w stylu neoklasycystycznym. Na środku łóżko w typie mebli angielskich.

Pałac w Nieborowie od strony frontowej i od strony parku.

Rysował z natury Stanisław Masłowski, 1877.

(źródło: Antykwariat online)

W połowie XIX wieku zbiory z nieborowskiego zamku uległy częściowemu rozproszeniu poprzez wyprzedaż, a także wskutek wyjazdu księcia Zygmunta Radziwiłła do Paryża. Kolekcja roślin z oranżerii, będącej własnością cesarską od 1868 roku posłużyła do wyposażenia Nowej Pomarańczarni w warszawskich Łazienkach.

Dawną świetność nieborowskiego pałacu zaczął odbudowywać od 1879 roku Michał Piotr Radziwiłł.

Michał Piotr Radziwiłł herbu Trąby (1853-1903)

- polski arystokrata i filantrop

(fotografia z ok.1890 roku, źródło: https://pl.wikipedia.org/)

Choć mógł mieszkać w wielu innych miejscach, najbardziej ukochał Nieborów, który odkupił od stryja w 1879 roku. Już rok później przy pałacu działała stolarnia zwana "rzeźbiarnią", w której wytwarzano meble, a pod koniec 1881 roku książę uruchomił w Nieborowie "fabrykę", jak to wówczas określano, majoliki.

Majolikowe naczynia często dekorowano wątkami patriotycznymi - jak na przykład słynną serię talerzy z wizerunkami królów polskich. To właśnie Michał Piotr zaprojektował wiele elementów wyposażenia i mebli znajdujących się nie tylko w pałacu, ale też a miejscowym kościele parafialnym.

Gabinet zielony. Kredens wypełnia ceramika z manufaktury nieborowskiej Michała Piotra Radziwiłła.

Michał Piotr Radziwiłł z żoną Marią przed pałacem w Nieborowie, w 1901 roku.

(źródło: Książę, co kochał majolikę (gosc.pl)

"Dziennik Łódzki", rok 1983.

Po Michale Radziwille rezydencję odziedziczył książę Janusz Radziwiłł. Udostępniał ją zwiedzającym:

"Rozwój", rok 1910.

"Łowiczanin", rok 1914.

W 1922 roku z inicjatywy księcia Janusza Radziwiłła pałac został nadbudowany o jedną kondygnację, według projektu Romualda Gutta. Podczas wspomnianej przebudowy pałac zelektryfikowano, zainstalowano łazienki i sanitariaty i w części pomieszczeń założono centralne ogrzewanie.

Janusz Franciszek Radziwiłł herbu Trąby (1880-1967)

- polski polityk konserwatywny, w 1918 roku dyrektor Departamentu Stanu w rządzie Jana Kantego Steczkowskiego przy Radzie Regencyjnej, w latach 1928-1935 poseł na Sejm, a w latach 1935-1938 senator II Rzeczypospolitej, XIII ordynat na Ołyce, baliw (zakonny) Wielkiego Krzyża Honoru i Dewocji Kawalerów Maltańskich od 1926 roku, członek Prezydium Centralnego Związku Przemysłu Polskiego („Lewiatana”) w 1932 roku. Brat Michała Radziwiłła Rudego, syn Ferdynanda Radziwiłła i Pelagii z Sapiehów. Właściciel licznych dóbr i budynków, m.in. ordynacji ołyckiej, pałacu i majątku w Nieborowie, majątku Szpanów na Wołyniu, które odziedziczył po Michale Radziwille, pałacu przy ul. Bielańskiej w Warszawie.

(źródło: https://pl.wikipedia.org/)

"Łowiczanin", rok 1927.

Pamiątki rodzinne z prywatnej kolekcji Marii Anny i Macieja Radziwiłła.

Karta pocztowa, fot. Henryk Poddębski, rok 1929.

(źródło: Polona https://polona.pl/)

Członkowie Polskiego Touring Klubu przed pałacem w Nieborowie.

Fot. Henryk Poddębski, rok 1929.

(źródło: https://fbc.pionier.net.pl)

"Rozwój', rok 1929.

Nieborów w okresie okupacji niemieckiej 1939-1945.

3 lutego 1945 pałac został znacjonalizowany w ramach reformy rolnej. Następnie przekazano go Muzeum Narodowemu.

"Kurier Popularny", rok 1948.

W pałacu i oficynie utworzono dom pracy twórczej dla ludzi nauki i artystów, a reprezentacyjne sale pierwszego piętra udostępniono zwiedzającym.

"Wieś", rok 1948.

"Dziennik Łódzki", rok 1959.

Obiekt należy do najlepiej zachowanych siedzib arystokratycznych w Polsce. Pałac wpisano do rejestru zabytków 18 stycznia 1962 roku.

Ok. 1915

(źródło: perlypolski.pl)

"Panorama Dziennika Łódzkiego", rok 1966.

"Dziennik Łódzki", rok 1970.

Barokowy pałac, zbudowany na planie prostokąta pierwotnie posiadał dwie kondygnacje. Fasada była symetryczna, 13-osiowa z dwiema wysuniętymi w kierunku dziedzińca kwadratowymi wieżami skrajnymi o czterech kondygnacjach, nakrytych barokowymi hełmami.

Budynek główny przykryty był dachem czterospadowym krytym blachą miedzianą. W latach 1766-1770 podczas prac renowacyjnych pałac otrzymał na szczycie frontonu od strony dziedzińca postać tańczącego Bachusa, mogącą pochodzić z pracowni Jana Jerzego Plerscha.
Za czasów Ogińskiego we frontonie od strony dziedzińca umieszczono mitrę książęcą, a nad kartuszem herbowym Oginiec i Pogoń ze złoconego brązu, oraz skrzyżowaną buławę i buzdygan, jako oznakę siedziby hetmana.
We frontonie elewacji ogrodowej w końcu XVIII wieku na miejsce herbu Ogińskich wstawiono herb Radziwiłłów – Trąby.

Podczas przebudowy pałacu w początkach XX w. wymieniono konstrukcję dachu na wysoki, łamany kryty dachówką, w którym umiejscowiono dobudowaną trzecią kondygnację. Umieszczono w niej pokoje gościnne, dodatkowo z połączeniem pokoi w wieżach. Układ wnętrza jest dwutraktowy.

Na polecenie Ogińskiego niektóre wnętrza zaprojektowano w stylu rokoko.

Reprezentacyjna klatka schodowa wyłożona została kafelkami holenderskimi, a reprezentacyjne komnaty na pierwszym piętrze otrzymały wystrój rokokowy.

Wystrój w Salonie Czerwonym, jednej z najbardziej reprezentacyjnych sal pałacu.

Dominującym akcentem sali jest pochodzący z około 1730 roku, z warsztatu Antoine Pesne'a portret Anny Orzelskiej, nieślubnej córki króla Augusta II Sasa i Henryki Duval.

Salon czerwony otrzymał rokokowy wystrój wnętrza w latach 1766-1768 w czasie przebudowy pałacu dokonanej przez księcia Michał Kazimierza Ogińskiego.

Piec kaflowy z manufaktury w Nieborowie (1885).

Inne nieborowskie piece:

W skład zespołu pałacowego wchodzi również zabytkowy park zaprojektowany przez Tylmana z Gameren, przekomponowany w XVIII wieku zrekonstruowany w latach 1949-1950 według projektu profesora Gerarda Ciołka.

Główną osią założenia jest aleja lipowa od pałacu do półokrągłego występu w fosie zwanego "aha" z pasem trawnika pośrodku.

Zachodnią granicę ogrodu stanowi kanał w kształcie litery "L" o długości ramion 330 m i 120 m z trzema basenami.

Po stronie wschodniej kanału rozciąga się szpaler lipowo-grabowy.

W północno-zachodniej części parku znajduje się duży staw z wysepką, oddzielony od kanału groblą wysadzaną topolami i lipami. Za kanałem znajduje się park krajobrazowy z początku XVIII wieku oraz liczne budynki gospodarcze.

Żona Michała Radziwiłła, Helena z Przeździeckich Radziwiłłowa- kolekcjonowała "starożytności" - antyczne rzeźby i fragmenty architektoniczne, wazy etruskie, sarkofagi rzymskie, urny grobowe, a także zabytki średniowieczne.

Od sierpnia 2014 do lutego 2015 płaskorzeźba Porwanie Persefony przez Hadesa poddana była gruntownej konserwacji.

Zbiory Heleny Radziwiłłowej znajdują się również wewnątrz pałacu.

Rzeźby w parku nieborowskim, zwane potocznie "Babami nieborowskimi". Ustawione są na osi widokowej między szpalerami drzew. Baby nieborowskie to rzeźby kultowe koczowniczego plemienia Połowców, datowane na XII-XIII wiek.

Zanim nieborowskie baby, kamienne, tajemnicze postacie kobiet, trafiły do Radziwiłłów, przebyły długą drogę, sprowadzono je bowiem z terenów Podola. Za inicjatorkę ich pozyskania, początkowo uznawano Helenę Radziwiłłową, ale prawdopodobnie pojawił się one w dobrach nieborowskich dopiero za czasów jej synowej - Aleksandry ze Steckich Radziwiłłowej. Pierwotnie zdobiły dziedziniec, wybudowanej w latach 50. XIX wieku willi znajdującej się na terenie ogrodu arkadyjskiego. Niestety, wspaniałą willę Aleksandry znamy tylko z archiwalnych fotografii. W 1893 roku kolejny właściciel dóbr - Michał Piotr Radziwiłł przeniósł rzeźby z Arkadii do Nieborowa, gdzie stoją do dziś.

W parku tuż za pałacem stoi potężne drzewo. To platan klonolistny. Przytwierdzona do niego tabliczka informuje, że jest to pierwszy platan posadzony w Polsce, a było to w roku 1770.

Barokowy ogród w Nieborowie zaprojektowany został w ostatniej dekadzie XVII wieku prawdopodobnie przez Tylmana z Gamermen, i rozbudowany w latach 70. XVIII wieku przez Szymona Bogumiła Zuga.

Jak nakazują zasady francuskiej szkoły ogrodowej Le Notre'a, w ogrodzie za pałacem są niskie rabaty kwiatowe i niewysokie labirynty bukszpanowe oraz szeroka aleja lipowa z trawnikiem dywanowym, otoczona gabinetami i boskietami, uformowanymi ze strzyżonych szpalerów grabowo-lipowych.

Platany rosną z przodu ogrodu. Są dwa.

W świecie znanych jest jedenaście gatunków platana. Najbardziej popularny jest właśnie platan klonolistny. Po raz pierwszy opisano go we Francji w XVII wieku. Był krzyżówką platana wschodniego, pochodzącego z basenu Morza Śródziemnego (gównie Bałkanów) oraz Azji Mniejszej, i platana zachodniego z Ameryki Północnej. Nie ma więc w świecie tzw. stanowisk naturalnych, wszystkie pochodzą z nasadzeń.

Platan w Nieborowie nie jest jedynym w Polsce tak starym przedstawicielem gatunku. W Chojnie (woj. zachodniopomorskie) rośnie "Olbrzym", a w Dobrzycy (woj. wielkopolskie) - "Konstytucyjny".

W pałacu i otaczającym go ogrodzie kręcono m.in. filmy i seriale: "Akademia Pana Kleksa", "Pan Samochodzik i niesamowity dwór", "Kariera Nikodema Dyzmy", "Popioły", "Plebania", "Ojciec Mateusz", "Borys Godunow", "Chłopi", "Dama Pikowa", "Dzieje grzechu", "Frankenstein", "Hans Christian Andersen", "Lalka", "Lotna", "Łuk Erosa", "Nowe przygody Arsena Lupin", "Pensja Pania Latter", "Szuler", "Wielka miłość Balzaka" i "Złoto dezerterów".

Barokowy pałac wybudowany w latach 1695-1697 według projektu Tylmana z Gameren.

Ważniejsze przebudowy pałac przeszedł w latach: 1766-1770, 1784, 1922-1929.

Pierwszym właścicielem był Michał Stefan Radziejowski. Kolejni właściciele: Konstancja z Niszczyckich i Jerzy Hipolit Towiańscy, Aleksander Jakub Lubomirski (1723–1736), Stanisław i Jan Józef Łochoccy (1736–1766), Michał Kazimierz Ogiński (1766–1774), książę Michał Hieronim Radziwiłł (1774–1841), Michał Gedeon Radziwiłł i jego syn Zygmunt Radziwiłł (1841–1879), Michał Piotr Radziwiłł (1879–1906), Janusz Radziwiłł (1906–1945).

Od 1945 roku własność państwa, Oddział Muzeum Narodowego w Warszawie.

"Odgłosy", rok 1964.

Piernikowy Pałac Radziwiłłów w Nieborowie. Skala 1:100.

Autor: Jadwiga Jadczak (pracownik Muzeum w Nieborowie i Arkadii)

Pierwsze miejsce i nagroda publiczności w konkursie "Domek z piernika" organizowanym co roku przez Żywe Muzeum Piernika w Toruniu.

"Dziennik Łódzki", rok 1971.

Karta pocztowa z 1976 roku, Nieborów pow. Łowicz, pałac 5 widoków.

(źródło: https://archiwum.allegro.pl/)

Największym atutem nieborowskiego pałacu jest fakt, że jest to magnacka siedziba prawie całkowicie wyposażona w XVIII-wieczne meble, obrazy i inne cenne przedmioty. Bibliofile nie mogą pominąć zwiedzania pałacowej biblioteki.

"Odgłosy", rok 1981.

W listopadzie 2018 roku prezydent Rzeczypospolitej Polskiej w Pałacu Prezydenckim w Warszawie specjalnym certyfikatem potwierdził nadanie zespołowi pałacowo-ogrodowemu w Nieborowie wraz z ogrodem sentymentalnym w pobliskiej Arkadii prestiżowego tytułu pomnika historii. W powiecie łowickim takie wyróżnienie spotkało do tej pory jedynie bazylikę katedralną w Łowiczu.