baedeker łódzki

poniedziałek, 21 października 2013

Rumak z ulicy Kopernika

Jednym z najbardziej znanych symboli Łodzi jest sylwetka konia stojącego na budynku Lecznicy dla Zwierząt przy ulicy Kopernika (dawniej Milsha, Milsza).

Wszystko zaczęło się w 1884 roku, kiedy to w Łodzi na stanowisko weterynarza powołano Alfreda Kwaśniewskiego.

"Dziennik Łódzki", rok 1884.

"Dziennik Łódzki", rok 1886.

Miasto oprócz profitów z dzierżawy rzeźni, inaczej bydłobujni, chciało mieć również kontrolę nad obrotem mięsem. Weterynarz miejski wyposażony w odpowiednie uprawnienia sprawował kontrolę nad rynkiem mięsnym. Kwaśniewski wpadł na pomysł, że będzie również leczył i podkuwał konie. W tym celu nabył działkę przy drodze Milsza. Przedsięwzięcie wydawało się bardzo dobre, gdyż w owym czasie koni używało wojsko, straż pożarna, wykorzystywano je również w transporcie fabrycznym.

"Dziennik Łódzki", rok 1886.

"Rozwój", rok 1898.

Lecznica chorych zwierząt dr. Warrikoffa. Fotografia z 1931 roku ze zbiorów Łódzkiej Biblioteki Publicznej im. Józefa Piłsudskiego w Łodzi.

Kwaśniewski zrealizował swój plan wspólnie z Hugo Warrikoffem.

Warrikoff, z pochodzenia Niemiec mieszkał w Estonii. Studiował w Instytucie Weterynaryjnym w Dorpacie, gdzie uzyskał dyplom magistra nauk weterynaryjnych. Po zakupieniu działki wspólnicy niezwłocznie przystąpili do stawiania parterowego budynku Lecznicy.

"Goniec Łódzki", rok 1903.

Jego środkowa część ma charakterystyczny fronton, którego pionowe elementy tworzy sześć płaskich pilastrów. Pomiędzy pilastrami jest pięć okien w łukowych obramowaniach, a na szczycie znajduje się attyka ozdobioną sylwetką konia.

W 1894 roku wybudowana została dwupiętrowa oficyna, w 1897 roku – kolejna, a w 1898 postawiono stajnię i wieżę ciśnień.

"Rozwój", rok 1900.

Księga adresowa m. Łodzi i województwa łódzkiego, 1937-1939.

Mieszkający w pobliżu Lecznicy (przy obecnej ulicy Andrzeja Struga 40) Julian Tuwim poświęcił jej i cynkowanemu rumakowi jeden ze swoich wierszy, apelując, aby miejsce to uznać za zabytkowe:

Do Prześwietnego Magistratu
Miasta Bagdadu, czyli Łodzi
Niżej podpisany
Ma zaszczyt prosić, żeby oną
Cudowną szkapę uskrzydloną
Uznało miasto za zabytek.
Niech zawsze ma swój obrok gwiezdny,
Kastalską wodę z Łódki,
A jeszcze lepiej wiadro wódki.
Niechaj ogląda ją przyjezdny,
Kiedy do Łodzi się wybierze.

W 1955 roku stało się zadość prośbie Juliana Tuwima i na wniosek kierownika Łódzkiego Wydziału Kultury, poety Tadeusza Chróścielewskiego, Lecznica wraz z rumakiem uznana została za zabytek.

Pierwotnie, w projekcie złożonym w 1894 roku budynek miał wieńczyć koń, który stanął dęba. Nie wiadomo, dlaczego z projektu zrezygnowano, a koń przy szosie Milsha 14 przybrał bardziej statyczną postawę.

Fot. Monika Czechowicz
Fot. archiwalne ze ze zbiorów Łódzkiej Biblioteki Publicznej im. Józefa Piłsudskiego w Łodzi.

Kalendarz informacyjny, rok 1923.

"Głos Poranny", rok 1935.

"Volksfeund Kalender für Stadt und Land", 1937.

"Głos Rudy Pabianickiej", marzec 1939 roku.

Alfred Kwaśniewski zmarł 7 lutego 1912 roku.

"Rozwój", rok 1912.

źródło:

Dariusz Kędzierski. Ulice Łodzi.

"Dziennik Łódzki", rok 1970.

"Dziennik Łódzki", rok 1972.

"Dziennik Łódzki", rok 1976.

Fot. archiwalne pochodzą ze zbiorów Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi oraz Biblioteki Uniwersytetu Łódzkiego.

Fot. współczesne Monika Czechowicz

MAPA GOOGLE

czwartek, 17 października 2013

blisko, coraz bliżej

ulica Tuwima

fot. Monika Czechowicz

środa, 16 października 2013

NOWY CMENTARZ ŻYDOWSKI W ŁODZI

Najstarszy cmentarz utworzony w 1811 roku przez gminę żydowską w Łodzi znajdował się na Starym Mieście przy ulicy Wesołej (obecnie ulica Zachodnia, czytaj TUTAJ). Oficjalnie służył wiernym do 1892 roku, do założenia nowego cmentarza na Marysinie, na północ od ówczesnej ulicy Brzezińskiej.

Budowę cmentarza poprzedziły wieloletnie starania o zakup właściwej parceli, oddalonej przepisowo od terenów zabudowanych.

Obszar nowego cmentarza uformowano ostatecznie w 1893 roku. Znalazły się na jego terenie różne budynki gospodarcze oraz synagoga, największy w Polsce dom przedpogrzebowy i łaźnia rytualna.

"Dziennik Łódzki", rok 1889.

"Dziennik Łódzki", rok 1891.

Koszt budowy domu przedpogrzebowego pokryła Mina Konstadt, wdowa po Hermanie, znanym kupcu i finansiście.

"Dziennik Łódzki", rok 1891.

Potężną żelazną bramę dla cmentarza ufundował przemysłowiec Markus Kon.

Wysoki mur wewnętrzny oddziela część grzebalną od części gospodarczej, obie zajmują obszar 40 ha. Na części gospodarczej wystawiono w latach 50-tych XX wieku charakterystyczny pomnik wymordowanych Żydów, jego bryła ma kształt obozowego pieca krematoryjnego, a połamane gałęzie dębu są symbolem śmierci.

"Dziennik Łódzki", rok 1959.

Więcej typowej, cmentarnej symboliki odkryjemy oglądając kamienne macewy i grobowce. Jest ich ponad 160 tysięcy i reprezentują wszystkie odmiany sztuki cmentarnej.

Warto przypomnieć, że wśród spoczywających tu osób napotykamy znane nazwiska wielkich łodzian; przemysłowców, wybitnych lekarzy, prawników, architektów, malarzy, muzyków, są tu także groby rodziców Juliana Tuwima i Artura Rubinsteina, oraz mogiły znanych rabinów i cadyków.

Mauzoleum Izraela Kalmana Poznańskiego, najbardziej spektakularny żydowski grobowiec na świecie.

Wewnątrz grobowca znajdują się dwa sarkofagi: Izraela oraz jego żony Leonii, w otoczeniu grobowca sarkofagi synów, córki oraz wnuków.

Grobowiec rodziny Silbersteinów, w tle mauzoleum Poznańskiego.

Grobowiec rodziny Jarocińskich.

Grobowiec Miny i Hermana Konsztatów (Konstadtów) był pierwszym wybudowanym grobowcem rodzinnym na cmentarzu. Herman - honorowy obywatel Łodzi i filantrop, Mina - fundatorka domu przedpogrzebowego.

Grób Augusty Landau z domu Kohn.

Groby rodziny Dawida Prussaka.

Modernistyczny nagrobek dr. Zygfryda Lewinsona, wybitnego lekarza pogotowia nocnego (Linas Hacedek - kasa chorych).

Groby rodziny Hirszbergów.

Secesyjne grobowce rodziny Rappaportów.

Grobowiec Ignacego Sachsa w formie synagogalnej, jońskie kolumny wykonane z zielonego kamienia.

Sarkofag Izaaka Hertza okryty całunem, jeden z dwóch w Polsce nagrobków wykonanych w tym stylu.

... i nowe groby na cmentarzu.

Mogiła czworga młodych Żydów, którzy zostali zamordowani w 1946 roku za swoje pochodzenie. Młodzież żydowska na pamiątkę swojego pobytu pozostawia tu koszule z symbolami swoich szkół.

Tradycyjne macewy nagrobne zwrócone na wschód...

W południowej części cmentarza znajduje się rozległe pole gettowe, na którym pochowano ok. 43 tysięcy osób.

Przed wyjściem z cmentarza warto zatrzymać się przy cmentarnym murze. Znajdują się tu głębokie doły, wykopane zostały w ostatnich tygodniach wojny z przeznaczeniem dla 800 Żydów pozostawionych dla porządkowania getta. Na szczęście do planowanej egzekucji nie doszło.

Dzięki życzliwości i wsparciu Josefa Buchmanna z Frankfurtu n.Menem utworzono bazę danych osób pochowanych na cmentarzu. Udało się w niej zgromadzić dotychczas informacje dotyczące około 90 tysięcy osób.

Utworzono również portal internetowy cmentarza, który pozwala każdemu zainteresowanemu na przejrzenie wykazu nazwisk osób pochowanych w poszczególnych kwaterach. Zobacz TUTAJ.
Szczegółowe informacje dotyczące miejsca pochówku w oparciu o bazę i dokumentację cmentarną można uzyskać w tworzonym wspólnie przez Fundację Monumentum Iudaicum Lodzense i Gminę Wyznaniową Żydowską w Łodzi ARCHIWUM ŻYDÓW ŁÓDZKICH, którego siedziba jest przy ulicy Pomorskiej 18 w Łodzi.

Zabytkowy, największy w Europie cmentarz żydowski otwarty jest dla zwiedzających codziennie, jedynie w soboty i w niektóre święta żydowskie jest nieczynny.

Bejt olam - film Henryka Dąbkiewicza

Żydzi używają wielu nazw określających cmentarz: dom życia (beit chaim), dom wieczności (beit olam), dom grobów (beit kwarot) czy dom uroczystego zgromadzenia wszystkich żyjących (beit moed Lechom chaj), istnieje też określenie ogród żydowski (hortus judaeorum) oraz po prostu: dobre miejsce...