Rozłożysty,
stojący na narożnej działce dom, zbudowany w 1890 roku dla Reinholda Wyssa. Prawdopodobnie poza funkcjami mieszkalnymi budynek pełnił funkcje biurowe lub handlowe.
"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1909
Wyss był założycielem i właścicielem założonej w 1870 roku pierwszej w Polsce fabryki szpulek i wyrobów drzewnych. W końcu XIX wieku produkcja oscylowała wokół 350
tysięcy drewnianych szpulek do nici o wartości 180 tysięcy rubli. Po śmierci właściciela fabryką zarządzali spadkobiercy, ale firma nadal pozostawała w rękach rodziny Wyss.
"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1909.
"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1910.
Lodzer Informations und Hause Kalender, 1920.
Po
przekształceniu w spółkę o charakterze rodzinnym spadkobiercy ww. właściciela
wdrożyli nowe technologie i znacznie rozszerzyli asortyment produkcji. Zakład w
okresie międzywojennym posiadał własny tartak i zatrudniał 175 osób. Po drugiej
wojnie światowej przekształcono go w Państwowe Zakłady Wyrobów Drzewnych
Przemysłu Włókienniczego nr 1 przy ulicy Kopernika 15/17. Aktualnie teren
wynajmują różne firmy handlowe.
Podręczny Rejestr Handlowy, rok 1926.
2015
2025
"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1913.
2015
2025
Jubileuszowe wydanie "Lodzer Zeintung" 1863-1913.
Kalendarz informator m. Łodzi na rok 1924.
Po
1930 roku dom Wyssa przeszedł na własność Diecezji Łódzkiej, która umieściła w
nim Instytut Akcji Katolickiej, redakcję tygodnika „Słowo Katolickie” oraz Kasę
Pożyczek Bezprocentowych „Caritas”.
2015
2025
"Lodzer Zeitung", rok 1940.
Po
II wojnie światowej budynek zabrano kościołowi. Był tu żłobek i przedszkole, a
później przychodnia lekarska. Od 1995 roku znów jest tu siedziba Caritas Archidiecezji Łódzkiej, Dom Dziennego Pobytu i świetlica środowiskowa. Codziennie wydawane są tu posiłki, działa też biuro wolontariatu.
Wilhelm
Lürkens swoją działalność
produkcyjną rozpoczął w Łodzi w 1885 roku, wytwarzając dzianinę bawełnianą i wełnianą.
Nie mając wówczas własnej fabryki, dzierżawił zaplecze przy ulicy Piotrkowskiej
70.
W
1898 roku po latach wynajmu przy ulicy Wólczańskiej 44/50 zaczął sukcesywnie
wznosić swoją fabrykę.
"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy na rok 1909.
Ponieważ jest ona na działce pomiędzy ulicą Wólczańską i al. Kościuszki (dawniej Spacerowa), Lürkens zadecydował, że wjazd do zakładu
będzie od Wólczańskiej 50. Od al. Kościuszki, czyli dawnej Spacerowej, ulokował
swój pałac i mały dom.
Pałac został
wzniesiony w latach 1912-1913 dla Wilhelma Lürkensa według projektu
łotewskiego architekta Alwila Jankaua.
Budynek jest wybudowany z cegły,
murowany w stylu neobarokowym. W 1929 roku przeszedł on na własność
Związku Przemysłu Włókienniczego.
Od 1945 roku był siedzibą łódzkich środowisk
twórczych oraz znanej w Łodzi restauracji "Spatif", która
funkcjonuje do chwili obecnej.
Restauracja Spatif to kultowe miejsce powstałe w 1959 roku, które od lat 60. XX wieku stało się salonem literackim i miejscem spotkań ludzi filmu i teatru.
Restauracja zagrała w filmie "Awantura o Basię". Główna bohaterka (grana przez Małgosię Piekarską) po wypadku kolejowym, w którym ginie jej matka, trafia przez przypadek do domu literata Stanisława Olszowskiego (Jerzy Duszyński). Filmowe mieszkanie mieści się właśnie w dzisiejszej restauracji Spatif. W kolejnych scenach filmu, kiedy literat wraca wieczorem z kawiarni lub rozmawia z dozorczynią, widać front budynku, a także klatkę schodową z charakterystyczną marmurową balustradą oraz fragmentem witraża.
"Awantura o Basię", rok 1959.
źródło: YouTube
W scenach końcowych filmu ponownie można zobaczyć klatkę schodową kamienicy przy al. Kościuszki 35 i wejście do niej. Rozgrywa się tam scena narady mieszkańców w sprawie dalszych losów Basi...
Al.
Kościuszki 35. Za nieistniejącym budynkiem frontowym stała i stoi do tej pory,
w głębi działki, skromna willa:
Być może była tu
siedziba Konsulatu Honorowego Republiki Łotewskiej, bo pod takim adresem
figuruje w necie. Obecnie, sądząc po pewnym zapuszczeniu budynku i jego
otoczenia, raczej już nie.
Budynek jest dość zapuszczony, także jego otoczenie.
W
1898 roku po latach wynajmu przy ulicy Wólczańskiej 44/50 Wilhelm Lürkens zaczął
wznosić swoją fabrykę.
"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy na rok 1907.
Wzniesiono tu najpierw budynek magazynowy,
następnie dziewiarnię, a po 1905 roku -
łącząc je – przędzalnię bawełny z budynkiem maszynowni i kominem.
"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy na rok 1911.
Otrzymała ona
skromny wystrój secesyjny, podkreślony kontrastem ceglanych i tynkowych detali
oraz miękkimi łukami okien i podziałami pionowymi. Wilhelm Lürkens był miłośnikiem sztuki, posiadał pogatą kolekcję obrazów, przy czym był do tego stopnia pochłonięty swoją pasją, że zaniedbywał prowadzenie fabryki. Mogą o tym świadczyć między innymi drewniane stropy w fabryce położonej na tyłach rezydencji. Na początku XX wieku łódzcy fabrykanci stosowali już stropy murowane, ale Lürkens, budując stropy drewniane, chciał zaoszczędzić pieniądze, by móc je przeznaczyć na wydatki związane ze sztuką...
"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1912.
Nad
całością dominuje wieża klatki schodowej ze zbiornikiem na wodę, w najwyższej
kondygnacji.
Kalendarz - informactor, rok 1923.
Po
zniszczeniach I wojny światowej i niespodziewanej śmierci fabrykanta w 1920 roku fabryka została wystawiona na licytację, nie
znalazła jednak nabywców.
Podręczny Rejestr Handlowy, rok 1926.
"Ilustrowana Republika", rok 1928.
"Ilustrowana Republika", rok 1928.
W
okresie II wojny światowej, jak w większości tego typu fabryk, produkcję
zmieniono na asortyment typowo wojskowy - bieliznę i odzież wojskową.
Po
1945 roku utrzymano ten profil produkcji wzbogacony później o produkcję odzieży
chłopięcej.
W
1974 roku była fabryka Lürkensa została jednym z oddziałów nieistniejących
już Zakładów Odzieżowych im. A. Próchnika. Po rozwiązaniu łódzkiego
zakładu, w starych halach produkcyjnych umieszczono magazyny z odzieżą. W 2006
roku budynki przemysłowe kupili hiszpańscy inwestorzy z myślą o budowie hotelu.
Jest rok 2015 i jest tu coraz gorzej:
Zapomniane
miejsce w centrum miasta, przy Promenadzie…
źródła:
Jacek
Kusiński, Ryszard Bonisławski, Maciej Janik. Księga fabryk Łodzi.
FotoPolska.pl. Przewodnik po filmowej Łodzi. YouTube.pl
Fot.
Monika Czechowicz Fot. archiwalne ze zbiorów Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi
Chaim
Fuks - urodził się w Łodzi w rodzinie wywodzącej się od słynnych rabinów. Był synem podrabina („more horaa”) łódzkiego, znanego jako twórcy pieśni i poematów
pisanych w języku hebrajskim.
Chaim
od szesnastego roku życia uczył się w jeszybocie. Uznawano go za wspaniałego
znawcę Talmudu. Samodzielnie poznawał również nauki świeckie.
Jeszcze
w jeszybocie rozpoczął działalność literacką hebrajskimi wierszami.
Od
1913 roku pisał tylko w języku jidysz i debiutował w dzienniku „Fołksblat”. Był
jednym z założycieli łódzkiego Związku Literatów Żydowskich.
W
1919 roku został wysłany jako delegat na ogólnopolski zjazd literatów
żydowskich. Wydał dwa tomy poematów Dursztike
Lemer (1926) oraz Zingt mir di welt („Pokaż
mi świat” 1936).
Rozpoczął
aktywną działalność w Bundzie oraz łódzkich związkach zawodowych. Później w
ruchu syjonistycznym działał na rzecz nielegalnej emigracji do Palestyny.
Krótko był w Palestynie jako członek zbrojnego związku samoobrony „Hagana”.
Członkowie
pierwszych pilotów Hagany : Icchak Ben Jaakow, Imanuel Zuckerman-Tzur, inżynier
Pohorilla i Dov Hoz pobliżu Afikim.
Fuks wśród przyjaciół (w drugim rzędzie, w środku).
W
1938 roku Fuks wrócił do Łodzi i związał się z kibucem chaluców przy ulicy
Wólczańskiej.
W
1939 roku ukazała się jego powieść historyczna Bar-Gioras
lecter weg.
Podczas
II wojny światowej przebywał w związku Radzieckim. W 1946 roku powrócił do
Łodzi, a w 1953 wyjechał do Paryża i założył tam związek Literatów Żydowskich,
któremu przewodniczył. W niedługim czasie emigrował do USA i od 1959 roku
należał do kierownictwa nowojorskiego Pen Clubu.
Publikował
w czasopismach wiersze, opowiadania, eseje i recenzje dotyczące literatury
światowej i żydowskiej, teatru i sztuki a także wrażenia i reportaże z podróży.
Swoje
utwory i artykuły publikował w łódzkich czasopismach, których nazwy brzmią
dzisiaj dla nas niemal egzotycznie, a wielu z łodzian nic nie mówią: Fołksblat,
Jung Idysz, Literatur, Gezangen, Szweln, Wegn, Ojfgang, Literariszer
Monatszrift (jako redaktor), Indzel, Łodzier Weker, Frajtag, Der Jidiszer
Żurnalist, Literatur…
…i
w pismach warszawskich: Literarisze Bleter, Fołkscajtung, Jungt Weker,
Ilustrite Woch, Warszawer Szrifin, Farojs, Wochnblat far Literatur, Ot, Arbeter
Cajtung, Dos Wort, Unzer Ekspres, Hajnt oraz w wileńskim Wilner Tog, paryskim
Parizer Bleter, londyńskim Di Cajt i telawiwskim Dawar.
W
Moskwie wydał książkę Dos blut ruft cu
nekume („Krew woła o pomstę”).
Od
1946 roku drukował także w Dos Naje Lebn, Naje Folkscajtung, Jungt Weker,
Ichud, Arbeter Cajtung, Arbeter Wort, Jidisze Szriftn, Lomir Kinder Leren,
Ojfgang, Fłamen, Dror, Historiszer Zamlbuch i innych. Publikował także w
drukowanych po polsku Mostach, Słowie Młodych, Głosie Bundu, Naszym Słowie i
innych.
Drukował
też we wszystkich żydowskich czasopismach wydawanych we Francji, Kanadzie i
Afryce Południowej oraz w wielu wydawanych w USA i w Meksyku…
Chaim Fuks w karykaturze Hirscha Szylisa
Chaim
Fuks uczestniczył w redagowaniu kilku ksiąg pamiątkowych o żydowskich
skupiskach w pobliżu Łodzi oraz kilku literackich antologii. W języku jidysz
wydał prace naukowe: Ulica Wschodnia w
Łodzi, Życie literackie w Łodzi, Miasteczko żydowskie na granicy
chińsko-sowieckiej, Zagłada Żydów polskich w pismach Kacenelsona, Brodersona i
Segałowicza.
Wspólpracował
przy wydawaniu nowojorskiego Leksykonu
nowej żydowskiej literatury (Leksykon fun der najer jidyszer literatur):
Opublikował
zbiór wierszy Godzina pieśni. Zwieńczeniem
jego działalności literackiej był wydany w 1972 roku zbiór wspomnień Łódź na wysokościach.
Zmarł
6 marca 1984 roku w Nowym Jorku.
źródła:
Chaim
Lajb Fuks. Lodz szel maala.
Jerzy
Malinowski. Grupa „Jung Idysz” i żydowskie środowisko „Nowej Sztuki” w Polsce
1918-1923.
Marek
Szukalak. Słownik biograficzny Żydów łódzkich oraz z Łodzią związanych.
_-_MEMBERS_OF_THE_FIRST_HAGANA_PILOTS_COURSE.jpg)
