Dziewczyna z ulicy Uniwersyteckiej... to od niej zaczęło się wędrowanie baedekera szlakiem łódzkich murali -
Fot. Monika Czechowicz
Przeczytaj w baedekerze:
poniedziałek, 25 stycznia 2021
Dom Uczonych, czyli kamienica przy ulicy Uniwersyteckiej.
Czy wiecie,
że jest w Łodzi kamienica, gdzie mieszkali niemal sami
profesorowie? Stoi przy ulicy Uniwersyteckiej 3.
Przed wojną budynek przy ówczesnej ulicy Trębackiej 3 (dziś Uniwersytecka) był luksusowym domem dla nauczycieli pobliskiej szkoły Zgromadzenia Kupców. Zaraz po wojnie większość lokatorów tej kamienicy to profesorowie Uniwersytetu Łódzkiego.
Szkoła Zgromadzenia Kupców stała się jednym z najpiękniejszych gmachów Łodzi, jednym z najnowocześniejszych obiektów szkolnych wzniesionych przed 1914 rokiem.
Szkoła Zgromadzenia Kupców przy ulicy Dzielnej (Narutowicza)
Fot. zbiory Państwowego Archiwum w Łodzi.
"Rozwój", rok 1928.
Do niedawna budynek dobrze służył łódzkiemu Uniwersytetowi, mieszcząc w swoich murach Katedrę Chemii Ogólnej i Nieorganicznej i Stosowanej, a w dawnej sali gimnastycznej obradował Senat Uniwersytetu Łódzkiego. Dobrze to świadczy o jego walorach funkcjonalnych i zaletach, jako obiektu przeznaczonego na cele edukacyjne.
W ostatnich latach obiekt został wyremontowany i ocieplony mieszcząc Rektorat Uniwersytetu Łódzkiego.
Projektantem kamienicy był Wiesław Lisowski, uznany architekt i architekt miasta Łodzi. Stworzył między innymi budynek Wodociągów u zbiegu ulicy Narutowicza i Lindleya, Łódzki Dom Kultury, szpital Barlickiego (więcej o Lisowskim w baedekerze TUTAJ).
Wiesław Lisowski (1884-1954)
Wiesław Lisowski dobrze projektował i kamienica przy Uniwersyteckiej jak na tamte czasy była luksusowa. Po dwa albo i cztery pokoje, osobno toaleta i łazienka. Do tego kuchnia z osobnymi schodami.
W 1945 roku trafili tu założyciele Uniwersytetu Łódzkiego. Pierwszym lokatorem Domu Uczonych był Teodor Vieweger. Zajmował mieszkanie numer 7 na trzecim piętrze. Był typowany na rektora powołanego uniwersytetu, ale zginął w wypadku pod Sochaczewem. Do jego mieszkania wprowadził się Tadeusz Kotarbiński, który został rektorem uczelni.
Teodor Vieweger (1888-1945), biolog.
Teodor Vieweger w 1907 roku ukończył gimnazjum w Warszawie. Odbył studia medyczne w Liège oraz zoologiczne na uniwersytecie w Brukseli. W 1912 roku otrzymał tytuł doktora nauk przyrodniczych uniwersytetu w Brukseli. Od 1920 roku był profesorem nadzwyczajnym Wolnej Wszechnicy Polskiej (WWP) w Warszawie. W latach 1920-1939 zajmował stanowisko kierownika Katedry Fizjologii Zwierząt, w roku akademickim 1924-1925 pełnił funkcję dziekana Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego, a od 1925 do 1939 rektora WWP. 1 lipca 1928 roku został wybrany członkiem komisji rewizyjnej założonego wówczas Związku Sybiraków. Od 1933 roku był członkiem korespondentem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Był wybitnym organizatorem: doprowadził do budowy gmachu uczelni, dzięki jego staraniom WWP została ustawą sejmową zaliczona do uczelni akademickich oraz uruchomił w 1928 roku Oddział WWP w Łodzi. W latach 1942-1945 wykładał na Tajnym Uniwersytecie Warszawskim oraz na Kursach Akademickich w Częstochowie.
Był głównym organizatorem Uniwersytetu Łódzkiego.
Profesor Tadeusz Kotarbiński z żoną Janiną (oboje od lewej) przyjmowali gości w mieszkaniu numer 7 na drugim piętrze. Ale takie spotkania odbywały się i u innych lokatorów.
(Fot. Grzegorz Niewiadomski/newspix.pl)
Było ciasno, a uniwersytet nie miał pomieszczeń, więc w mieszkaniach profesorów mieściły się sale wykładowe. Bywało, że profesorowie wychodzili w kapciach, żeby sprawdzić, czy ich współpracownicy są już na miejscach. A po zajęciach toczyło się normalne sąsiedzkie życie ze spotkaniami towarzyskimi i przyjęciami. Niektóre były wystawne z zakąskami i alkoholem.
Tadeusz Kotarbiński (1886-1981)
Tadeusz Marian Kotarbiński - polski filozof, logik i etyk, twórca etyki niezależnej, przedstawiciel szkoły lwowsko-warszawskiej, nauczyciel i pedagog, pierwszy rektor Uniwersytetu Łódzkiego (1945-1949). członek Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (1929-1951), prezes (1946-1966) i człónek honorowy Łódzkiego Towarzystwa Naukowego, członek honorowy Towarzystwa Naukowego Płockiego, przewodniczący Towarzystwa Kultury Moralnej (1946), przewodniczący Polskiego Towarzystwa Filozoficznego (1927-1975), członek Polskiej Akademii Umiejętności (1946-1951), członek rzeczywisty (1953) i prezes (1957-1962) Polskiej Akademii nauk, członek Towarzystwa Wiedzy Powszechnej (1956), przewodniczący Rady Naukowej Towarzystwa Naukowego Organizacji i Kierownictwa (1957-1968), wiceprzewodniczący Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu (1958-1968), przewodniczący Międzynarodowego Instytutu Filozoficznego (1960-1963), Budowniczy Polski Ludowej.
Przez lata dom uczonych przy dawnej ulicy Trębackiej obrastał legendami i skrywał tajemnice - te ważne jak konspiracyjna praca prof. Anny Chrząszczewskiej dla AK (ujawniona dopiero po 1980 roku) i prozaiczne jak... bimbrownia prowadzona w piwnicy przez dozorcę.
Anna Chrząszczewska (1892-1988)
- twórca Katedry Chemii Organicznej
(Fot. ze zbiorów Romualda Skowrońskiego)
Anna Chrząszczewska w czasie okupacji prowadziła wytwornię materiałów wybuchowych dla AK. O jej konspiracyjnej działalności nie wiedział nikt z sąsiadów. Ukrywała to do śmierci. Mieszkała na drugim piętrze pod numerem 5.
Profesor Anna Chrząszczewska z dr. Wojciechem Szaleckim, ostatnim swoim doktorantem. Zdjęcie wyknane w połowie lat 60. minionego wieku w ówczesnym labolatorium Zakładu Chemii Organicznej Uniwersytetu Łódzkiego.
(Fot. ze zbiorów Bogusława Kryczki)
Tajemnice jakie skrywała kamienica przy ulicy Uniwersyteckiej w Łodzi zostały odkryte przez doktor Adriannę Szczerbę z Uniwersytetu Łódzkiego. Przedwojenny dom nauczycieli szkoły Zgromadzenia Kupców w 1945 roku stał się centrum naukowego życia Łodzi. Tu mieszkała większość założycieli uniwersytetu. Tajemnice domu uczonych możecie poznać czytając książkę o historii domu przy Uniwersyteckiej 3.
O wielu tajemnicach domu uczonych doktor Adrianna Szczerba pisze w swojej książce, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego. Z książki dowiecie się jaką karę ponieśli lokatorzy za oglądanie reżimowego Dziennika Telewizyjnego i o mieszkającym w suterenie włoskim kierowcy i muzyku Angelo Santim. To historia jak z filmu "Giuseppe w Warszawie". Jest sporo anegdot i historii z życia lokatorów.
Stefan Truchim (1896-1967)
Stefan
Truchim, dziekan Wydziału Pedagogicznego. Mieszkał w mieszkaniu
numer 8 na trzecim piętrze. Był sąsiadem profesora Tadeusza
Kotarbińskiego.
Stefan Truchim uczęszczał do szkoły był absolwentem historii Uniwersytetu Jagiellońskiego - uczniem Władysława Konopczyńskiego - doktoryzował się w 1920 roku. Był asystentem w Archiwum Akt Dawnych w Krakowie. W 1920 roku przeniósł się do Poznania. W szkołach poznańskich był nauczycielem historii i geografii. Był też kierownikiem Centralnej Biblioteki Kuratorium Okręgu Szkolnego w Poznaniu. Habilitował się dwukrotnie: w 1929 roku na Uniwersytecie Lwowskim w zakresie historii i organizacji szkolnictwa na Wolnej Wszechnicy Polskiej oraz w 1933 roku na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. Wykładał historię szkolnictwa w Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie Oddział w Łodzi. Profesor nadzwyczajny w 1933 roku, profesor zwyczajny Wolnej Wszechnicy Polskiej w 1939 roku. W 1939 roku był naczelnikiem Wydziału Prezydialnego w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego.
W okresie II wojny światowej był czynny w tajnym nauczaniu w Warszawie. Założyciel prywatnej Szkoły Kupieckiej na Żoliborzu )oficjalnie Zasadniczej Szkoły Zawodowej). Uczestnik powstania warszawskiego (Pseudonim Stefan). Ranny podczas walk trafił wraz z rodziną do obozu w Pruszkowie, potem dotarł do Częstochowy, gdzie pracował do kwietnia 1945 roku na Wydziale Pedagogicznym. Od 1945 roku współorganizował Uniwersytet Łódzki. W 1957 roku objął kierownictwo Katedry Historii Wychowania i Oświaty UŁ, którą prowadził do przejścia na emeryturę. W okresie od 23 czerwca 1945 roku do 12 maja 1946 roku był wiceprzewodniczącym Sekcji Nauk Humanistycznych Towarzystwa Przyjaciół nauk w Łodzi, od 20 kwietnia 1963 roku do 1967 roku przewodniczącym Wydziału II - Nauk Historycznych i Społecznych Łódzkiego Towarzystwa naukowego. W 1963 roku został powołany na profesora zwyczajnego Uniwersytetu Łódzkiego.
Wiktor Wąsik (1883-1963)
- polski historyk filozofii i pedagogiki, profesor zwyczajny. Nauczyciel akademicki wielu uczelni. Prowadził badania nad historią filozofii polskiej, zwłaszcza recepcją arystotelizmu.
W kamienicy przy ulicy Uniwersyteckiej mieszkał na drugim piętrze, mieszkanie nr 6.
(Fot. Grzegorz Niewiadomski/newspix.pl)
Wiktor Wąsik ukończył studia filozoficzne na Uniwersytecie Warszawskim i Uniwersytecie Jagiellońskim. Na Uniwersytecie Jagiellońskim uzyskał w 1909 roku stopień doktora filozofii na podstawie rozprawy "Kategorie Arystotelesa pod względem historycznym i systematycznym". W 1929 roku otrzymał habilitację na Uniwersytecie Warszawskim. W okresie międzywojennym był nauczycielem szkół średnich w Warszawie i Łodzi. W latach 1920-1925 prowadził zajęcia w Państwowym Instytucie pedagogicznym. Od 1923 roku był profesorem historii pedagogiki w Wolnej Wszechnicy Polskiej. Tam w 1937 roku został profesorem zwyczajnym. Od 1926 roku wykładał także na Uniwersytecie Warszawskim.
Podczas okupacji hitlerowskiej został 10 listopada 1939 roku aresztowany przez gestapo i przez trzy miesiące więziono go na Pawiaku. Był dziekanem tajnego Wydziału Pedagogicznego w Wolnej Wszechnicy Polskiej. Pracował tam do jej rozwiązania w 1949 roku.
W latach 1945-1950 był profesorem Uniwersytetu Łódzkiego, gdzie wykładał filozofię i pełnił funkcję kierownika Katedry Filozofii w Polsce. Organizował tam jako dziekan Wydział Pedagogiczny. Od 1951 roku do 1955 był nauczycielem akademickim Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego (wykładał tam historię filozofii), a następnie, od 1955 roku do 1963, był profesorem Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie (kierownik Katedry Historii Filozofii na Wydziale Filozofii Chrześcijańskiej). W latach 1922-1925 był redaktorem naczelnym czasopisma "Przegląd Humanistyczny".
Natalia Gąsiorowska-Grabowska (1881-1964)
- zakładała Instytut Historyczny.
Zajmowała mieszkanie numer 4 na pierwszym piętrze.
(Fot. Grzegorz Niewiadomski/newspix.pl)
Natalia Gąsiorowska-Grabowska - polska historyczka, badaczka dziejów ruchu robotniczego, profesorka Uniwersytetu Łódzkiego i Uniwersytetu Warszawskiego, profesorka i rektorka Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Łodzi, członkini PAN. W pracy naukowej specjalizowała się w nowożytnej historii gospodarczej, historii polskiego ruchu robotniczego oraz metodologii historii. Zgromadziła obszerne materiały do dziejów górnictwa, hutnictwa, włókiennictwa w Królestwie Polskim w początkowym okresie kapitalizmu, zainicjowała badania nad dziejami przemysłu i klasy robotniczej okręgu łódzkiego. Prowadziła badania nad najnowszymi dziejami Bułgarii oraz metodami pracy naukowej i nauczania historii ZSRR. Współpracowała z wieloma pismami, między innymi "Myślą Socjalistyczną", "Wiedzą", "Światłem", "Kuźnią", "Myślą współczesną", "Z Pola Walki", "Wiadomościami Historycznymi", w latach 1950-1956 była redaktorem "Przeglądu Nauk Historycznych i Społecznych".
Jan Muszkowski (1882-1953)
Jan
Muszkowski był założycielem Biblioteki Uniwersyteckiej. Mieszkał w kamienicy przy ulicy Uniwersyteckiej na pierwszym piętrze pod numerem 3.
- polski bibliotekarz, organizator, pedagog i badacz w dziedzinie nauki o książce. W żywej publicystyce zawodowej reprezentował najbardziej postępowe poglądy okresu międzywojennego. Pionierski charakter miała jego działalność w dziedzinie kształcenia bibliotekarzy, począwszy od systematycznego kursu na Wolnej Wszechnicy Polskiej (1926-1938), aż do założenia pierwszej w Polsce Katedry Bibliotekarstwa na Uniwersytecie Łódzkim (1945-1953). Na Uniwersytecie Łódzkim przeprowadził też przewód habilitacyjny z bibliotekarstwa (1948) i pierwszy doktorat w tej dziedzinie (1952). Praca naukowo-badawcza Muszkowskiego szła w kierunku metodycznego bądź historycznego opracowania różnorodnych zagadnień, wchodzących w skład nauki o książce, jak: dokumentologia, początki drukarstwa, czytelnictwo i socjologia książki. Z pracą nad bibliografią wiązały się zainteresowania Muszkowskiego statystyką druków.
Irena Lepalczyk (1916-2003) - polska pedagog.
Irena Lepalczyk - profesor dr hab. nauk humanistycznych o specjalności pedagogika społeczna. Była studentką i współpracownicą Heleny Radlińskiej - kontynuatorką jej myśli naukowej. Doktor honoris causa Uniwersytetu Łódzkiego. Współtworzyła szkołę myślenia społeczno-pedagogicznego w środowisku akademickim w Polsce.
Helena Radlińska (1879-1954) - polska pedagog, twórczyni pedagogiki społecznej w Polsce.
Helena z Rajchmanów Radlińska publikowała pod pseudonimami: H. Orsza, J. Strumiński, Warszawianin. Zajmowała się także historią oświaty, problematyką czytelnictwa, bibliotekarstwa i książki. Bliskie jej sercu było wychowanie, które traktowała jako klucz do budowania lepszej przyszłości. Była osobą bardzo zaangażowaną w działalność niepodległościową i społeczno-oświatową. W latach 1913-1917 Helena Radlińska współpracowała z Centralnym Biurem Szkolnym, Polskim Związkiem Ludowym, Związkiem Chłopskim, Polskim Stronnictwem Ludowym -Wyzwolenie. Była związana z obozem Józefa Piłsudskiego, Departamentem Wojskowym NKN, Polską Organizacją Wojskową, w których pełniła odpowiedzialne funkcje, była członkiem Naczelnego Komitetu Narodowego. W momencie odzyskania niepodległości zakończyła służbę w stopniu porucznika.
W 1918 roku pracowała w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, a następnie współorganizowała Instytut Oświaty i Kultury im. Stanisława Staszica. W czasie wojny polsko-rosyjskiej była oficerem oświatowym do spraw walki z analfabetyzmem. W latach 1922-1939 prowadziła działalność dydaktyczno-oświatową i naukową w Wolnej Wszechnicy Polskiej. Stanęła na czele Wszechnicy warszawskiej, w której przygotowywała pracowników socjalnych oraz kierowała badaniami naukowymi (badania empiryczne środowiska człowieka: czas wolny, bezrobocie, patologie, świetlice, kluby itp.). Efektem badań empirycznych były pierwsze dzieła Radlińskiej: "Wstęp do pedagogiki społecznej", "Stosunek wychowawczy do środowiska społecznego", "Społeczne przyczyny powodzeń i niepowodzeń szkolnych", "Książka wśród ludzi". Radlińska w Wolnej Wszechnicy Polskiej wykładała podstawy pedagogiczne i społeczne pracy oświatowej.
II wojna światowa przerwała jej pracę naukową. Podczas okupacji prowadziła tajne nauczanie. Po wojnie związała się z Uniwersytetem Łódzkim.
Od lat pięćdziesiątych dom uczonych przy ulicy Uniwersyteckiej zaczął się wyludniać, a mieszkania zamieniano na zakłady naukowe. Ostatni lokatorzy opuścili kamienicę w 1992 roku.
Obecnie w kamienicy mieści się m. in. centrum promocji i nauki Uniwersytetu Łódzkiego.
Adrianna Szczerba. Dom Uczonych.
Wiesław Theiss. Radlińska.
Fot. archiwalne pochodzą ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi oraz zbiorów Bogusława Kryczki i Grzegorza Niewiadomskiego/newspix.pl
oraz strony:
Fot.
współczesne Monika Czechowicz
Przeczytaj jeszcze w baedekerze:
BAEDEKER POLECA:
Adrianna Szczerba. Dom Uczonych. Kamienica przy ul. Uniwersyteckiej 3 w Łodzi w latach 1945-2017.
Adrianna Szczerba. Szkoła Zgromadzenia Kupców Miasta Łodzi (1898-1939).
Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego
sobota, 23 stycznia 2021
II WOJNA ŚWIATOWA/ styczeń 1941 roku
1 stycznia
W Łodzi, z wyłączeniem obszaru getta, pracowało jedynie 261 lekarzy medycyny - 115 Polaków, 118 Niemców i 28 innej narodowości oraz 73 lekarzy dentystów, w tym 21 Polaków.
Uniwersytecki Szpital Kliniczny nr 1 im. Norberta Barlickiego, u zbiegu ulic Narutowicza i Kopcińskiego. Po wybudowaniu, w 1930 roku został przekazany Łódzkiej Kasie Chorych.
W HOŁDZKIE PAMIĘCI LEKARZY OFICERÓW
SZPITALA IM. PREZYDENTA RP PROF. DRA.
I. MOŚCICKIEGO - JEŃCÓW OBOZÓW
W KOZIELSKU I STARBIELSKU
ZAMORDOWANYCH PRZEZ NKWD
W KATYNIU I INNYCH MIEJSCACH
ZAGLADY W ZSRR WIOSNĄ 1944 R.
W okresie działań wojennych i okupacji hitlerowskiej pracownicy szpitala udzielali pomocy wszystkim potrzebującym, oficerom i żołnierzom polskim. Personel medyczny działając w konspiracji ratował pacjentów przed obozami jenieckimi, pomagał w ucieczkach, ukrywał w czasie ewakuacji rzeczywistą liczbę chorych, ich nazwiska, stopnie wojskowe.
8 stycznia
Władze niemieckie zakazały Polakom sprzedaży... pomarańczy.
11 stycznia
Policja przeprowadziła kontrolę pasażerów na wszystkich liniach kolejowych Kraju Warty.
Dworzec kolejowy Łódź-Kaliska, zdjęcie z okresu okupacji niemieckiej.
14 stycznia
Władze Kraju Warty odnotowały narastającą wrogość Polaków w stosunku do niemieckiego okupanta.
16 stycznia
Urząd Kultury Kraju Warty zakazał polskim muzykom i śpiewakom wykonywania zawodu.
18 stycznia
Adolf Hitler odznaczył namiestnika Arthura Greisera Wojennym Krzyżem Zasługi I Klasy z Mieczami.
Arthur Greiser (1897-1946)
Foto Bundesarchiv
20 stycznia
Władze Kraju Warty zakończyły realizację, trwającego od 7 maja 1940 roku, tzw. II planu krótkofalowego wysiedleń ludności polskiej do Generalnego Gubernatorstwa (GG). Tym razem deportacjami objęto głównie ludność wiejską, której odebrane gospodarstwa zostały przeznaczone dla osiedlanych Niemców z Wołynia. Z całej rejencji łódzkiej wysiedlono wówczas 51 824 osoby, z samej Łodzi deportowano 2152 mieszkańców. Niemcy z Wołynia przejęli ok. 7 tysięcy gospodarstw w okolicach Łodzi.
Niemcy osiedlający się na terenie Kraju Warty czekają na wyrzucenie z gospodarstwa Polaków.
Rodzina Matczaków wysiedlona w 1939 roku z Sieradza.
Arthur Greiser wita w Łodzi milionowego Niemca przesiedlonego do Kraju Warty ze wschodniej Europy w ramach niemieckiej akcji przesiedleńczej Heim ins Reich - marzec 1944; w środku Heinz Reinefarth.
24 stycznia
Policja Kryminalna w Łodzi informowała w sprawozdaniu do inspektora Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa (SD), że z powodu nielegalnych kontaktów z gettem aresztowano 100 osób.
26 stycznia
Kronika Getta Łódzkiego:
W lokalu kuchni nr 2 przy ulicy Zgierskiej 41 odbył się dziś recital śpiewaczy uzdolnionego tenora p. Nikodema Sztajmana. Akompaniował Teodor Ryder. Odśpiewane zostały armie z oper Pucciniego, Verdiego, Czajkowskiego, Leoncovallo i Meyerbeera. Licznie zebrana publiczność gorąco oklaskiwała wykonawcę.
Zgierska 41
Kuchnia dla inteligencji (Zgierska 41) to typowy lokal byłych ludzi, ludzi zajmujących ongiś poważne stanowiska, żyjących pełnią życia, dziś wyrzuconych poza nawias tego wszystkiego. Jeżeli z tej strony patrzeć będziemy mogli na stałą klientelę kuchni nr 2, to dopiero wówczas ocenić będziemy mogli, co poza strawą daje im ta kuchnia; że tu, właśnie tylko tu, znaleźli choć iluzję tego, do czego dawniej byli przyzwyczajeni: pewną dozę grzeczności w obejściu i traktowaniu ich, dziś zdeklasowanych i spauperyzowanych, czysty i schludnie nakryty stół, niewyszczerbiony talerz i wreszcie miłe otoczenie, dobrane towarzystwo. Chwile spędzane w kuchni nr 2 - to nie tylko czas przeznaczony na zjedzenie posiłku, to również chwile wzajemnej wymiany myśli, coś w rodzaju klubu, w którym w czasie obiadu spotykają się ci byli ludzie.
Kronika getta łódzkiego, 4 marca 1941, t.1, s. 72.
Kuchnia dla inteligencji (Zgierska 41) to typowy lokal byłych ludzi, ludzi zajmujących ongiś poważne stanowiska, żyjących pełnią życia, dziś wyrzuconych poza nawias tego wszystkiego. Jeżeli z tej strony patrzeć będziemy mogli na stałą klientelę kuchni nr 2, to dopiero wówczas ocenić będziemy mogli, co poza strawą daje im ta kuchnia; że tu, właśnie tylko tu, znaleźli choć iluzję tego, do czego dawniej byli przyzwyczajeni: pewną dozę grzeczności w obejściu i traktowaniu ich, dziś zdeklasowanych i spauperyzowanych, czysty i schludnie nakryty stół, niewyszczerbiony talerz i wreszcie miłe otoczenie, dobrane towarzystwo. Chwile spędzane w kuchni nr 2 - to nie tylko czas przeznaczony na zjedzenie posiłku, to również chwile wzajemnej wymiany myśli, coś w rodzaju klubu, w którym w czasie obiadu spotykają się ci byli ludzie.
Kronika getta łódzkiego, 4 marca 1941, t.1, s. 72.
"Nojer Fołksbłat", rok 1931.
Teodor Rydel (1881-1944) - polski dyrygent i pianista pochodzenia żydowskiego.
(zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego)
Teodor Ryder był synem prawnika, w dzieciństwie pobierał lekcje gry na fortepianie. Kształcił się w konserwatorium w Darmstadt. Po zakończeniu nauki, w latach 1904-1916, dyrygował w kilku europejskich krajach - Niemczech, Szwajcarii, Francji. Pełnił funkcję drugiego kapelmistrza Opery Lyońskiej. W Lyonie poznał niemiecką sopranistkę Idę Voth, która, po przejściu na judaizm, została jego żoną.
W 1916 roku przyjechał do Warszawy, gdzie współpracował z Filharmonią Warszawską. Po dwóch latach przeniósł się do Łodzi, gdzie dyrygował Łódzką Orkiestrą Symfoniczną.
"Głos Polski", rok 1921.
Pałac wzniesiony w latach 1904-1908 dla syna słynnego łódzkiego fabrykanta Izraela Kalmanowicza Poznańskiego - Karola, jednego z dyrektorów spółki akcyjnej wyrobów bawełnianych. Obecnie siedziba Akademii Muzycznej.
Teodor Rydel pracował w Konserwatorium Muzycznym Heleny Kijeńskiej-Dobkiewiczowej (obecnie Akademia Muzyczna im. Grażyny i Kiejstuta Bacewiczów) zarówno jako dyrygent i pianista, jak i pedagog. W latach 30. XX wieku dyrygował także Radiową Orkiestrą Symfoniczną.
"Republika", rok 1923.
Teodor Ryder został przesiedlony do getta w marcu 1940 roku. Wraz z nim do getta trafiła jego żona, Ida. Odmówiła ona przejścia na chrześcijaństwo i nie opuściła męża, mimo że jako Niemka mogła uniknąć pobytu w getcie (zmarła na terenie getta w 1943 roku).
Po trafieniu do getta Teodor Ryder nie zaprzestał działalności muzycznej. Współtworzył dom kultury przy ulicy Krawieckiej 3 oficjalnie otwarty 1 marca 1941 roku, dawał koncerty fortepianowe, akompaniował (często występował wspólnie z Bronisławą Rotsztatówną, więcej TUTAJ), dyrygował orkiestrą symfoniczną - są znane informacje o co najmniej czterech jej występach.
Afisz premierowego koncertu w getcie Żydowskiego Stowarzyszenia Śpiewaczego "Hazomir".
Ostatni oficjalny koncert Teodora Rydera miał najprawdopodobniej miejsce w czerwcu 1943 roku - potem dom kultury zlikwidowano. Od tej pory koncerty mogły się odbywać w prywatnych mieszkaniach, bądź półoficjlnie, w siedzibie gettowego resortu papierniczego. W 1944 roku okupanci skonfiskowali należące do mieszkańców getta instrumenty muzyczne. Teodor Ryder został deportowany do Auschwitz-Birkenau jesienią 1944 roku, gdzie zginął.
Budynek Dawnego Domu Kultury w getcie,
(później znane łodzianom kino "Halka", dzisiaj Supersam), ulica Krawiecka 3.
Koncert w łódzkim getcie. Dom Kultury przy ulicy Krawieckiej 3.
27 stycznia
Namiestnik, Arthur Greiser, zakazał wypłacania polskim pracownikom wynagrodzenia za okres choroby.
28 stycznia
W getcie ogłoszono przydział opału na jedną osobę - 6 kg pyłu węglowego i 2 kg drewna.
Obwieszczenie Przełożonego Starszeństwa Żydów.
29 stycznia
W getcie zmarł Maurycy Trębacz, artysta malarz, uczeń Jana Matejki.
Maurycy Trębacz (1861-1941)
Maurycy (Mojżesz) Trębacz urodził się w 1861 roku w Warszawie. Studiował w warszawskiej Klasie Rysunkowej u Wojciecha Gersona i Aleksandra Kamińskiego oraz, dzięki stypendium uzyskanym od adwokata Stanisława Rotwanda przy poparciu wybitnego malarza Leopolda Horowitza, w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie u Jana Matejki i Leopolda Loefflera.
W latach 1882-1884 kontynuował studia w Monachium. Dalsze studia w Akademii Sztuk Pięknych ukończył pod kierunkiem Sandora Wagnera w 1884 roku z wielkim srebrnym medalem za obraz „Z martyrologii” – akademickie studium leżącego mężczyzny do zaginionego płótna „Miłosierny Samarytanin” i debiutując w monachijskiej Kunstevereine i warszawskim salonie Krywulta.
Miłosierny Samarytanin
W 1887 roku wystawiał swe prace na I Ogólnopolskiej Wystawie Sztuki w Krakowie i w Zachęcie.
Artysta przez wiele lat pozostawał w swej twórczości pod wpływem szkoły monachijskiej.W 1888 roku Trębacz po raz pierwszy odwiedził Łódź.
"Rozwój", rok 1900.
W latach 1889-1894 przebywał wraz z Samuelem Hirszenbergiem (czytaj TUTAJ) w Paryżu, gdzie doskonalili swe umiejętności w paryskiej Academie Colarossi (tam za obraz „Rekonwalescentka”, eksponowany podczas Powszechnej Wystawy Światowej, otrzymał brązowy medal) i w Monachium.
Rekonwalescentka
Później osiadł w Warszawie, okresowo przebywał we Lwowie i Drohobyczu.
Widok z Kazimierza Dolnego
W marcu 1910 roku zaprezentował swoje obrazy na wystawie przy ulicy Andrzeja 7 i przeniósł się do naszego miasta na stałe.
"Tygodnik Łódzki Ilustrowany", rok 1912.
"Gazeta Łódzka", rok 1913.
"Gazeta Łódzka", rok 1913.
Zamieszkał przy ulicy Zawadzkiej 39 (dzisiaj ulica Próchnika), a od stycznia 1919 roku przy ulicy Piotrkowskiej 71, gdzie prowadził do września 1939 roku prywatną szkołę rysunku i malarstwa.
"Ilustrowana Republika", rok 1925.
"Ilustrowana Republika", rok 1926.
"Ilustrowana Republika", rok 1926.
"Ilustrowana Republika", rok 1926.
W 1913 roku w Hotelu Savoy odbyła się jubileuszowa ekspozycja dzieł artysty.
W parku
Lubił spotykać się w pracowni swego przyjaciela Samuela Hirszenberga przy ulicy Spacerowej 1 (dzisiaj al. Kościuszki) z gronem artystów starszej generacji: Natanem Altmanem, Dawidem Modensteinem, Leopoldem Plichowskim.
Kamienica Mieczysława Pinkusa przy ulicy Spacerowej 1 (dzisiaj al. Kościuszki), tutaj swoją pracownię miał Samuel Hirszenberg.
Argumenty uczonych
"Godzina Polski", rok 1918.
W kamienicy (przy Piotrkowskiej 71), w której mieszkał Maurycy Trębacz miało swoją siedzibę i salon wystawienniczy Stowarzyszenie Artystów i Zwolenników Sztuk Pięknych w Łodzi.
"Głos Polski", rok 1919.
W 1919 roku Maurycy Trębacz obchodził jubileusz 40-lecia twórczości, uświetniony zorganizowaną przy ulicy Piotrkowskiej 71 przez Stowarzyszenie Artystów i Zwolenników Sztuk Pięknych (SAiZSP) wystawą jego prac.
"Głos Polski", rok 1919.
"Głos Polski", rok 1919.
W następnych latach artysta aktywnie uczestniczył w życiu artystycznym Łodzi, wysyłał też obrazy na wystawy w Warszawie.
"Ilustrowana Republika", rok 1932.
Dziewczyna z koszem
W 1926 roku w Miejskiej Galerii Sztuki odbyła się wystawa jubileuszowa z okazji 50-lecia jego działalności artystycznej, a ostatnia wystawa indywidualna w siedzibie Stowarzyszenia Humanitarnego „Montefiore – B’nei B’rith” przy ulicy Piotrkowskiej 90.
Maurycy Trębacz na wystawie swoich prac.
(zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego).
W okresie międzywojennym Maurycy Trębacz tworzył nadal malarstwo realistyczne i nie był związany z żadną wyraźnie określoną grupą artystyczną.
W synagodze
Malował wiele sentymentalnych obrazów i szkiców o tematyce żydowskiej, chętnie nabywanych przez klientów dla ozdoby mieszczańskich wnętrz.
W twórczości Trębacza widoczny jest historyczny realizm, wyraźny w „scenach salonowych”, pejzażach i portretach oraz kompozycjach na tematy żydowskie.
Portret żydowskiego starca
"Ilustrowana Republika", rok 1926.
W 1928 roku jeden z jego obrazów zatytułowany „Z martyrologii” zakupiła Gmina Miejska do zbiorów przyszłego Muzeum Historii i Sztuki.
"Głos Polski", rok 1926.
"Głos Poranny", rok 1931.
"Ilustrowana Republika", rok 1931.
W 1932 roku artysta kandydował do nagrody miasta Łodzi dla Polskich Sztuk Plastycznych, ale przegrał na rzecz Władysława Strzemińskiego.
Szczyt kamienicy przy Piotrkowskiej 71, w której mieszkał Maurycy Trębacz - z wizerunkami wielkich łodzian. Widzimy tu, między innymi… Władysława Strzemińskiego, rywala Maurycego Trębacza do nagrody miasta Łodzi dla Polskich Sztuk Plastycznych.
"Głos Poranny", rok 1932.
Dla osłodzenia porażki Rada Miejska, na wniosek Przecława Smolika i ławnika Antoniego Purtala, postanowiła z dniem 1 września 1932 roku „przyznać artyście malarzowi Maurycemu Trębaczowi, znajdującemu się w nader trudnych warunkach materialnych, dożywotnie wsparcie z funduszów miejskich w kwocie zł 125 miesięcznie”. Fundusz pochodził z kredytów przewidzianych na „zapomogi dla starców i osób niezdolnych do pracy”.
"Głos Poranny", rok 1933.
Portret mężczyzny
Do 1939 roku artysta mieszkał przy ulicy Wólczańskiej 140. Po wybuchu II wojny światowej jego rodzina zmuszona była przenieść się do getta na ulicę Limanowskiego 19. Zmarł tam z powodu wyniszczenia organizmu 29 (lub 21) stycznia 1941 roku i został pochowany na cmentarzu przy ulicy Brackiej.
Z żoną Polą miał córkę Zofię i syna Bronisława.
Uchodźcy
Plac Wolności 14 - siedziba okupacyjnego Muzeum Prehistorii oraz Historii Sztuki (obecnie Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne).
Muzeum Prehistorii oraz Historii i Sztuki mieściło się w gmachu przy placu Wolności 14 (Deutschlandplatz), natomiast Muzeum Przyrodnicze pozostało w swym przedwojennym budynku w parku im. Henryka Sienkiewicza (Heinrichsbusch).
Muzeum Przyrodnicze w Łodzi.
Źródła:
Andrzej Rukowiecki. Łódź 1939-1945. Kronika okupacji.
Muzyka w getcie - Centrum Dialogu im. Marka Edelmana.
Fot. archiwalne pochodzą ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi, Bundesarchiv.
Fot. współczesne Monika Czechowicz
Przeczytaj jeszcze w baedekerze:
Subskrybuj:
Posty (Atom)