środa, 11 czerwca 2014

Kamienica przy ulicy Rewolucji 1905 roku i ocalała łódzka synagoga



Kamienica przy ulicy Rewolucji 1905 roku (dawna ulica Południowa) pod numerem 28 – została wzniesiona w 1893 roku dla Wilhelma (Wolfa) Reichera (1857-1940), właściciela dużego składu artykułów kolonialnych. 



Trzypiętrowy budynek otrzymał bardzo bogatą oprawę architektoniczną, dolne kondygnacje ozdobiono boniowaniem, dwa boczne ryzality zakończone są monumentalnymi kolumnami i zwieńczone trójkątnymi naczółkami. Oś budynku została podkreślona wielobocznym wykuszem. 


W płycinach pod oknami pierwszego piętra zachowały się fragmenty malatury z imieniem i nazwiskiem właściciela. To wspaniała pamiątka wielokulturowej przeszłości Łodzi:


Wyniosłe oficyny otaczają duże podwórko, za którym jest dalsza część zabudowy. W drugim podwórku zabudowań pod numerem 28 znajduje się niewielka synagoga należąca niegdyś do rodziny Reicherów.

Zaprojektował ją najprawdopodobniej łódzki architekt Gustaw Landau-Gutenteger po 1898 roku. 



Prosty budynek, stanął tu w 1895 roku. Pozbawiony jest zbędnych ozdób, we wnętrzu mieściło się ok. 90 osób. Parter służył do modlitw mężczyznom, dla kobiet było osobne wejście na piętro, gdzie był tzw. babiniec.


Środek prostokątnej sali zajmuje bima – podwyższenie z pulpitem otoczone balustradą. Na wschodniej ścianie umieszczono szafę na rodały  – zwoje Tory, zasłanianą haftowaną aksamitną tkaniną – parochetem.
Prywatna synagoga służyła Reicherom i mieszkańcom kamienicy do 1939 roku, później przeszła w ręce niemieckiego sąsiada i została zamieniona na skład soli i chemikaliów. To ocaliło ją przed zburzeniem, ale doprowadziło do dużego zasolenia ścian. 


Po wojnie, w 1945 roku, syn fundatora, znany lekarz Edward Reicher (autor wspomnień „W ostrym świetle dnia. Dziennik żydowskiego lekarza 1939-1945”) przekazał synagogę społeczności żydowskiej Łodzi. 
Edward Reicher urodził się w 1900 roku w Łodzi. Był synem Wilhelma (Wolfa) i Teofilii (Gitli) z Lichtenbaumów. Po ukończeniu studiów na wydziale lekarskim Uniwersytetu Warszawskiego w 1926 roku i specjalizacji w klinikach Paryża i Wiednia praktykował w Łodzi. Mieszkał przy ulicy Południowej 28.
Osadzony w łódzkim getcie, przebywał w nim do śmierci ojca (w 1940 roku), po czym przedostał się do Warszawy i tam mieszkał w getcie. Przed likwidacją getta przeszedł na stronę aryjską. Po wyzwoleniu Łodzi podjął pracę w lecznictwie otwartym, później wyjechał za granicę. W ostatnich latach życia spisywał swoje wspomnienia z okresu okupacji. Ukazały się one po śmierci autora pt. "W ostrym świetle dnia".
Zmarł w 1975 roku we Frankfurcie nad Menem. W małżeństwie z Joanną (Polą) miał córkę Elizabeth Bizouart-Reicher, doktora psychologii, od 1969 roku wykładowcę na uniwersytecie paryskim, oraz syna Aleksa (1924-2002).


"Głos Poranny", rok 1932.

Po 1968 roku bożnicę zamknięto. Została wyremontowana dopiero pod koniec lat 80. XX wieku, dzięki inicjatywie Fundacji Laudera oraz Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Łodzi.



Synagoga do dziś służy  wyznawcom judaizmu, choć obecnie codzienne modlitwy odbywają się w synagodze przy Gminie Żydowskiej (ulica Pomorska 18), a w zabytkowym budynku odbywają się większe uroczystości i koncerty. Synagogę można zwiedzać po wcześniejszym zgłoszeniu w biurze gminy.


W 2003 roku odsłonięto w środku synagogi tablicę poświęconą pamięci Aleksego Reichera, syna Edwarda. Na uroczystość przybyli jego synowie z Anglii i Szkocji oraz żona ze Szwajcarii.
Aleksy Reicher urodził się w Łodzi w 1924 roku w zasymilowanej żydowskiej rodzinie. Jego dziadek Zev Wolf (Wilhelm) Reicher był fundatorem synagogi, a ojciec Edward Reicher przekazał ją Kongregacji Wyznania Mojżeszowego w Łodzi. Aleksy był uczniem Społecznego Polskiego Gimnazjum Męskiego (dzisiejsze VIII LO). W 1939 roku udało mu się uciec z Polski. Walczył jako oficer w polskim lotnictwie w bitwie o Anglię. Po wojnie ukończył studia włókiennicze w Manchesterze. Z czasem zamieszkał w Szwajcarii.
- Ojciec zawsze dobrze mówił o Łodzi. Najlepiej wspominał szkołę, która była dla niego przykładem tolerancji – opowiadali synowie. Aleksy Reicher współpracował ze stowarzyszeniem wychowanków swojego gimnazjum. Ustanowił stypendium dla autorów najlepszych prac na temat tolerancji. Zmarł 9 grudnia 2002 roku.


Synagoga przy ulicy Rewolucji 1905 roku jest także miejscem, gdzie można posłuchać wykładów o judaizmie i historii łódzkich Żydów.




źródła:
Marzena Bomanowska, Ryszard Bonisławski, Joanna Podolska. Spacerownik łódzki.
Joanna Podolska. Spacerownik. Łódź żydowska.
Andzrej Kempa, Marek Szukalak. Żydzi dawnej Łodzi. Słownik Biograficzny.
Marek Budziarek. Świątynie Łodzi.

Fot. Monika Czechowicz

Archiwalia pochodzą ze zbiorów Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi