piątek, 23 sierpnia 2019

... krasnale łódzkie 😊

Fot. Monika Czechowicz

środa, 21 sierpnia 2019

Łódź. Lato 1935 roku.

"Panorama", dodatek tygodniowy "Ilustrowanej Republiki", rok 1935.
Zbiory Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi.

poniedziałek, 19 sierpnia 2019

Kilka słów o teatrach żydowskich w Łodzi (do I wojny światowej)

"Lodzer Zeitung", 1867.
Początki teatru w Łodzi sięgają, według badaczy tego problemu, lat czterdziestych XIX wieku. Przez wiele lat jednak życie teatralne miasta ograniczało się do przedstawień organizowanych przez przyjezdne trupy teatralne. 
Stałe teatry powstały później, jako pierwszy powstał stały teatr niemiecki w maju 1867 roku. W okresie do 1882 roku, występy tego teatru organizowane były głównie w sali teatralnej hotelu „Paradyz”, Augusta Hentschla, przy ulicy Piotrkowskiej 175...

Piotrkowska 175, to tutaj znajdował się dom zajezdny "Paradyz".

"Lodzer Zeitung", 1868.

… a od 1882 roku w nowo wybudowanym gmachu "Thalia" przy ulicy Dzielnej 18 (obecnie ulica Narutowicza).
Dawny Teatr "Thalia" i to samo miejsce dzisiaj, siedziba łódzkiej filharmonii.
"Lodzer Zeitung", rok 1868.

Natomiast stały teatr polski powstał w Łodzi dopiero w 1888 roku, dzięki inicjatywie Łucjana Kościeleckiego, ówcześnie sekretarza redakcji „Dziennika Łódzkiego”, który dzięki otrzymanemu kredytowi przebudował salę teatru „Victoria”, mieszczącego się w budynku Wilhelma Kerna, przy ulicy Piotrkowskiej 67. 

"Dziennik Łódzki", rok 1888.

Piotrkowska 67, to tutaj w podwórzu mieścił się hotel Victoria i teatr o tej samej nazwie.

Stały teatr żydowski powstał w Łodzi dopiero na początku XX wieku. Jednakże pierwsze występy zespołów żydowskich sięgają lat sześćdziesiątych wieku XIX. Otóż już wiosną 1868 roku występował w Łodzi w ogrodzie właściciela szynku Andreasa Fischera, przy ulicy Średniej (dziś Pomorska), zespół pięciu śpiewaków żydowskich z Brodów. 

"Kurier Warszawski", rok 1869.

Kolejny występ - trupy aktorów żydowskich z warszawskiego Muranowa, odnotował „Kurier Warszawski” w styczniu 1869 roku grupa ta dała dwa przedstawienia, pierwsze: "Zbawienie Izraelitów z niewoli egipskiej czyli Mojżesz" i drugie: "Jakub i jego synowie". Jak pisała Anna Kuligowska dla występujących w Łodzi w latach siedemdziesiątych XIX wieku trup teatralnych polskich, niemieckich i oczywiście żydowskich niezwykle ważną kwestią była obecność na przedstawieniach widowni żydowskiej, która według opinii ówczesnych miała szczególnie rozwinięte zamiłowania teatralne. Między innymi znakomity aktor Ludwik Solski, po latach, wspominał, że w 1876/1877 roku podczas występów w Łodzi zespołu Anastazego Trapszy, przedstawienia celowo rozpoczynano dopiero o dziewiątej wieczorem,
aby plutokracja żydowska mogła po pracy w bankach, fabrykach i przedsiębiorstwach, zjeść kolację i dopiero w sytości ciała zażywać strawy duchowej”.

Portret Anastazego Trapszy. Fot. Karol Bayer, ok. 1860.
Ze zbiorów Biblioteki Narodowej.

W 1887 roku, wspomniany już późniejszy twórca stałego teatru polskiego Łucjan Kościelecki, pisał w „Dzienniku Łódzkim”, że „Teatr polski w Łodzi, jeśli jeszcze wegetuje jako tako od sezonu do sezonu, zawdzięcza to wyłącznie inteligencji żydowskiej”.

"Dziennik Łódzki", rok 1887.

Fryderyk Sellin - (więcej przeczytasz TUTAJ)

W końcu 1877 roku w teatrze Fryderyka Sellina przy ulicy Konstantynowskiej 16 (obecnie ul. Legionów), występował warszawski nadkantor J. L. Weiss z zespołem śpiewaków prezentując śpiewy synagogalne oraz utwory Haydna, Haendla, Beethovena i Mendelsohna. Występ ten spowodował, iż od tego czasu zespoły żydowskie najczęściej organizowały własne przedstawienia w teatrze Sellina, tym bardziej, że zespoły polskie występowały w niedawno zbudowanym teatrze W. Kerna przy ul. Piotrkowskiej 67 (teatr Victoria).

Teatr przy ulicy Konstantynowskiej 16 (dzisiaj Legionów)

"Lodzer Zeitung", 1867.

W następnych latach w teatrze Sellina, znalazł miejsce teatr Variété, który najczęściej prezentował niezbyt wyszukane programy z udziałem szansonistów, komików treserów, akrobatów oraz tancerzy. Występowały tutaj „polsko-niemieckie kwartety żydowskie z Warszawy”, lub „niemiecko-żydowskie sekstety”.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1903.

Na początku lat osiemdziesiątych XIX wieku, w teatrze „Victoria” gościła trupa teatralna żydowska, którą kierowali Jakub Spiwakowski i Jakub Adler. Prezentowali oni sztuki Abrahama Goldfadena (m. in. "Kapryśna córka") w języku jidysz. Sam Goldfaden był w Łodzi z własnym zespołem w latach 1885 i 1886. Ponadto w tym czasie gościły w Łodzi inne żydowskie trupy teatralne, m. in. Józefa Wajnsztoka, Jakuba Adlera, Grodnera i Abrahama Izaaka Tancmana. Niestety od sierpnia 1883 roku wprowadzono na terenie Cesarstwa Rosyjskiego zakaz wystawiania spektakli żydowskich. Mimo tego zakazu w latach następnych żydowskie zespoły teatralne organizowały występy w Łodzi. 
Wśród wielu z nich warto odnotować występ w 1887 roku operetki żargonowej pod dyrekcją Grodnera, który spotkał się z ostrą krytyką recenzenta „Dziennika Łódzkiego”. 

Niezwykłą popularnością cieszyły się spektakle organizowane jesienią 1888 roku w teatrze „Victoria” przez zespół żydowski kierowany przez Jakuba Adlera i Abrahama Izaaka Tancmana. Przedstawienia Ahaszwerusza Goldfadena, Katorschnik Szajkiewicza, czy Uriel Acosta Karla Gutzkowa oraz gra aktorów żydowskich - Anety Grodner, Abrahama Fiszkinda, Berty Tancman spotkały się z dużym uznaniem recenzenta niemieckiej gazety „Lodzer Tageblatt”.

W końcu 1888 roku po raz kolejny władze rosyjskie wprowadziły zakaz wystawiania sztuk teatralnych w języku jidysz. Jak się jednak okazało i ten zakaz nie był przestrzegany, bowiem w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku w Łodzi dość często występowały żydowskie zespoły teatralne. 

Stałe teatry w Łodzi. "Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1903.

Pisząc na temat teatru żydowskiego w Łodzi, warto zwrócić uwagę na duże zaangażowanie przedstawicieli elity społeczności żydowskiej w subsydiowanie sceny polskiej w mieście. Otóż po otwarciu w 1901 roku Teatru Wielkiego Fryderyka Sellina przy ulicy Konstantynowskiej 14-16 (w uroczystości wzięli udział Henryk Sienkiewicz i Henryk Siemiradzki, TUTAJ), kiedy w 1903 roku powstało Polskie Towarzystwo Teatralne, jego członkami zostali przedstawiciele wybitnych rodów burżuazyjnych pochodzenia niemieckiego, jak również żydowskiego. I tak obok pierwszego prezesa tegoż towarzystwa Emila Geyera, wiceprezesem był Maurycy Poznański. Poza nim w składzie znaleźli się także następujący przedstawiciele rodzin żydowskich: Stanisław Silberstein, Zygmunt Weinreb, Dawid Lande i Józef Rappaport. 

Informator handlowo-przemysłowy m. Łodzi, rok 1909.


"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1914.

Z kolei w 1913 roku prezesem został Leon Gole, sekretarzem Marceli Barciński, członkami natomiast byli: Henryk Barciński, Bolesław Feinstein, Mieczysław Hertz, Roman Oberfeld.

Mieczysław Hertz (1870-1943)
- polski handlowiec, statystyk, literat, działacz społeczny i samorządowy związany z Łodzią, autor wspomnień poświęconych wydarzeniom I wojny światowej w Łodzi.

Stały teatr żydowski powstał w Łodzi w 1905 roku dzięki inicjatywie Icchaka Zandberga, który utworzył własny zespół, korzystając z faktu, iż sala Teatru Wielkiego Fryderyka Sellina była wolna, bowiem okazała się za duża (1250 miejsc) dla teatru polskiego, który wrócił do sali Victorii”.  

Tetr Wielki przy dawnej ulicy Konstantynowskiej. Okazały gmach, zaprojektowany przez architekta Adolfa Zeligsona, a budowany kosztem popularnego na gruncie łódzkim cukiernika i zarazem przedsiębiorcy teatralnego Fryderyka Sellina, odpowiadał ambicjom mieszkańców wielkiego ośrodka przemysłowego.

Icchak Zandberg stworzył stałą scenę żydowską, która według określenia Zalmana Zilbercwajga, autora fundamentalnego „Leksikon fun jidiszn teater”, dała „najmocniejsze podwaliny sceny żydowskiej w Europie Wschodniej”.

Zandberg dawał nieprzerwanie przedstawienia aż do wybuchu I wojny. Powodzenie zdobył dzięki bogatemu repertuarowi; systematycznie też sprowadzał na gościnne występy znanych aktorów: Borysa Tomaszewskiego, Davida Kesslera, Klarę Jong, E.R. Kamińską oraz przybyłego z Londynu Morisa Wachsmana, który po śmierci Zandberga objął dyrekcję Teatru Wielkiego. 

Zespół Icchaka Zandberga. W latach 1905-1914 Teatr Wielki nieprzerwanie był stałą sceną dla żydowskiego zespołu. 

Icchak Zandberg (1871-1915)

- urodził się w Łodzi. Jego ojciec był właścicielem pralni samoobsługowej. Icchak od dzieciństwa śpiewał, występował w grupach ulicznych, wędrownych śpiewaków. Występował w zespołach prezentujących repertuar w jidysz: Kamińskiego, Fihzona, Bersteina i innych. Posiadał piękny głos, zadebiutował w roli kochanka w "Absalom", grał w przedstawieniach: "Bar Kochba", "Gedaylahu", "Khurbin Yerushalayim" ("Zburzenie Jerozolimy'). Później próbował swych sił w rolach komicznych ("Kuni lemel", "Natan hakhasun", "Shulamis" Goldfadena, "Khinke un Pinke" Lateinera i wielu innych. Dzięki wrodzonej naturalności i intuicji artystycznej stworzył wiele interesujących kreacji. Szczególnie popularny w roli Peretza w "La skhmud" Goldfadena i jako Khnukh w "Ashe Re" Lateinera. 
W 1905 roku Icchak zandberg został dyrektorem sceny żydowskiej i prowadził swój zespół w łódzkim Teatrze Wielkim Fryderyka Sellina. W ciągu dziewięciu lat pracy na deskach tego teatru stworzył tam silny punkt wsparcia dla sceny jidysz w Europie Wschodniej. Sam wycofał się ze sceny, występując sporadycznie głównie w rolach już dawniej granych. Zandberg angażował do swojej trupy czołowe siły jidysz, byli to aktorzy tej miary jak Meerson, Titelman, Juliusz Adler, zapraszał również wybitnych aktorów jidysz aż zaa oceanu, pracowali z nim amerykańscy artyści: Morris Moshkovich, Boris Thomashefky, David Kessler, Jacob Silbert, Elias Rothstein, Malvina Lobel. 

Boris Thomashefky, Elias Rothstein i Malvina Lobel
artyści scen amerykańskich występujący na łódzkiej scenie Ichaka Zandberga. 

David Kessler, Jannie Goldstein i Malvina Lobel na scenie. 

Elias Rothstein na scenie teatru w Bostonie.

Icchak Zandberg jako pierwszy wyreżyserował kilka sztuk Sholema Ascha, Peretza Hirsbeina i Icchaka Katzenelsona. W 1914 roku, wraz z wybuchem I wojny światowej spektakle zostały przerwane, a teatr został przekształcony na szpital dla rannych żołnierzy. Zandberg wyjechał do Warszawy, gdzie zachorował - osiedlił się w pobliskim uzdrowisku w Otwocku, gdzie zmarł w osamotnieniu 24 czerwca 1915 roku.

Repertuar teatru żydowskiego był bardzo urozmaicony, obok żydowskich operetek i melodramatów, autorstwa Abrahama Goldfadena, wystawiano także operetki amerykańskie, francuskie i niemieckie. 
Ponadto, co świadczyło o wysokim poziomie zespołu, wystawiano również dzieła klasyczne takie jak: "Dama kameliowa" Aleksandra Dumasa-syna, "Żywy trup" Lwa Tołstoja, czy "Medea" w tłumaczeniu Jakuba Gordina. Warto zaznaczyć, że w teatrze Icchaka Zandberga gościnnie występowali najwybitniejsi ówcześnie aktorzy żydowscy, a mianowicie: Fanny Blumentall, Klara Jong, Ester Rachel Kamińska i Borys Tomaszewski. 

Ester Rachel Kamińska, gwiazda żydowskich scen w Warszawie.

Już w latach I wojny światowej żydowski zespół w Teatrze Wielkim prowadził Morris Waksman. Należy dodać, że poważną rolę w rozwoju teatru żydowskiego odegrało utworzone w 1907 roku Żydowskie Towarzystwo Dramatyczne „Kunst”. 

Dawna ulica Cegielniana, kamienica pod numerem 18, 
gdzie mieścił się żydowski teatr "Scala"
(zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego)

"Ilustrowany Express Wieczorny", rok 1923.

W ostatnich latach przed wybuchem I wojny światowej powstał w Łodzi drugi stały teatr żydowski. Otóż otwarty we wrześniu 1912 roku teatr "Scala" przy ulicy Cegielnianej 18 (obecnie ulica Więckowskiego 15) stał się stałą sceną dla żydowskiej operetki i rewii, jak również przedstawień dramatycznych. Teatrem "Scala" kierowali Juliusz Adler i Herman Sierocki. W styczniu 1916 roku przyjechały tu na gościnne występy w "Medei" Gordina i "Urielu Akoście" Gutzkowa - gwiazdy teatru warszawskiego Ester Rachel i Ida Kamińskie. Świadczyło to o dużej aktywności żydowskiego towarzystwa artystycznego w porównaniu do polskiego i niemieckiego, jak również o dużej popularności przedstawień żydowskich, a także o zapotrzebowaniu w środowisku żydowskiej inteligencji oraz innych grup społeczno-zawodowych na teatr.


Ida Kamińska, córka Ester Rachel Kamińskiej


Warto więc odnotować, że na początku XX wieku w Łodzi funkcjonowały: dwa teatry stałe polskie kierowane przez Aleksandra Zelwerowicza („Teatr Polski”), i Andrzeja Mielewskiego („Popularny”), jeden niemiecki „Thalia”, gdzie dyrektorem był Adolf Klein oraz dwa żydowskie: Teatr Wielki kierowany przez Icchaka Zanberga i teatr „Scala” z Juliuszem Adlerem i Hermanem Sierockim.

"Gazeta Łódzka", rok 1915.

Społeczność żydowska w Łodzi odegrała pierwszoplanową rolę w rozwijaniu życia teatralnego w mieście. Jak pisała ówczesna prasa na widowni teatrów polskich, niemieckich i żydowskich w okresie do 1914 roku przeważała publiczność żydowska.
Po I wojnie światowej teatry wznowiły przedstawienia - ale, to już inna historia...

"Głos Poranny", rok 1931.

Źródła:
Wiesław Puś. Żydzi w Łodzi w latach zaborów 1793-1914.
Amelia Adler. Dos leben fun a idisher aktrise, "Di idishe velt".
Anna Kulikowska, Teatr, [w:] Łódź. Dzieje miasta.
Encyklopedia Teatru encyklopediateatru.pl
Rzeczpospolita. Łódzka Scala i Teatr Wielki.

"Głos Poranny", rok 1932.

Fot. archiwalne pochodzą ze stron:
Yeshiva University Museum www.yumuseum.org
www.museumoffamilyhistory.com
Instytut Teatralny im. Mieczysława Hertza http://instytuthertza.pl/ Żydowski Instytut Historyczny https://www.jhi.ploraz ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego,Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi i Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego.

niedziela, 18 sierpnia 2019

CURRICULUM VITAE (II wojna światowa - lata 1939-1945)

Curriculum vitae (z łacińskiego bieg życia, przebieg życia) - daty z życia Łodzi - sukcesywnie i... subiektywnie uzupełniane, czyli wszystko po kolei…


1939
1 września
wybuch II wojny światowej
2 września
- powstanie Okręgowego Łódzkiego Komitetu Społecznego Niesienia Pomocy Żołnierzom i ich Rodzinom (patronat objął biskup Włodzimierz Jasiński)
- zarządzenie dowództwa ośrodka OPL-Łódź o zachowaniu się w czasie alarmu lotniczego (nakaz min. ograniczenia ruchu i zaciemniania miasta)
- pierwsze bomby spadły na Łódź (zbombardowano Dworzec Kaliski i Lublinek)
3 września
- zbombardowanie Dworca Łódź-Widzew, elektrowni, fabryki nici „Ariadna”, domów przy ul. Bandurskiego 6 i 8 oraz szeregu domów mieszkalnych przy ul. M. Kopernika i ul. Karolewskiej
- utworzenie Miejskiego Komitetu Aprowizacji
- wielkie manifestacje przed Magistratem na pl. Wolności oraz przed Konsulatami Wielkiej Brytanii i Francji w związku z wypowiedzeniem przez te państwa wojny Niemcom
- wieczorny nalot bombowców niemieckich na dzielnice mieszkaniowe
4 września
- w nocy z 4 na 5 września nastąpiła ewakuacja części urzędów i instytucji wojskowych w kierunku Warszawy-Siedlec-Lublina
5 września
- przemówienie do narodu wygłoszone przez biskupa Włodzimierza Jasińskiego przez mikrofony rozgłośni łódzkiej Polskiego Radia
- po południu początek ewakuacji miasta (palenie akt urzędów, opuściły Łódź władze cywilne i Dowództwo Okręgu Korpusu, straż pożarna, składnice sanitarne oraz tabor)
- w nocy z 5 na 6 września miasto opuściła komenda garnizonu, władze państwowe (wojewoda Henryk Józewski, starosta grodzki dr Henryk Mostowski) i władze samorządowe (prezydent Jan Kwapiński)
- ponowne bombardowanie portu lotniczego Lublinek, lotnisko uległo kompletnemu zniszczeniu CZYTAJ
6 września
- powołanie Komitetu Obywatelskiego (na czele KO stanął biskup Kazimierz Tomczak; cel – utrzymanie porządku w mieście i reprezentowanie społeczeństwa łódzkiego wobec władz niemieckich; wieczorem ukazała się pierwsza odezwa KO zawiadamiająca o powstaniu nowej władzy miejskiej i wzywająca ludność do spokoju i podporządkowania się zarządzeniom)
- nadanie ostatniej audycji lokalnej
- zbombardowanie pałacu Juliusza Heinzla w parku Julianowskim (w pałacu stacjonował sztab Armii „Łódź); w wyniku nalotu zginęło kilku żołnierzy, a pałac został poważnie uszkodzony i wkrótce potem rozebrany przez okupanta CZYTAJ
- zacięte walki Armii "Łódź" e rejonoe Łodzi (1-6 września), armię utworzono w marcu 1939 roku

6-8 września
- bitwa pod Łodzią
7 września
- krótkotrwałe ostrzeliwanie miasta przez artylerię niemiecką
8 września
- ukazanie się, po raz pierwszy od czasu ewakuacji, polskiej gazety (była to „Jednodniówka”, wydawca dziennikarz Henryk Rapczyński)
- wysłanie, w godzinach popołudniowych, przez Komitet Obywatelski przedstawicieli do dowódcy niemieckiej 17. Dywizji Piechoty z deklaracją poddania miasta
- wieczorem – pojawienie się na ulicach miasta pierwszego patrolu niemieckiego
- w nocy z 8 na 9 września oddziały niemieckie obsadziły rejon poczty u zbiegu ulic Przejazd i Kilińskiego
9 września
- wkroczenie wojsk niemieckich do Łodzi (ul. 11 Listopada do pl. Wolności maszerowały oddziały niemieckiego pułku piechoty z artylerią 17. Dywizji, wchodzącej w skład XIII Korpusu 8. Armii, druga część niemieckich wojsk maszerowała ul. Piotrkowską od strony ul. Rzgowskiej
- po południu, manifestacja uczniów gimnazjum niemieckiego przed „Grand-Hotelem”, gdzie znajdowała się kwatera dowództwa niemieckiego
- bitwa nad Bzurą – na terenach województwa łódzkiego obejmującego powiat łęczycki, łowicki, kutnowski (trwała do 16 września)
10 września
- przybycie do Łodzi pierwszych oddziałów policji hitlerowskiej
- pierwsza narada przedstawicieli dowództwa niemieckiego i prezydium Komitetu Obywatelskiego
- wznowienie przez władze okupacyjne wydawania dziennika „Freie Presse” (od 24 września - „Deutsche Lodzer Zeitung”, od 12 października - „Lodzer Zeitung”, od 12 kwietnia 1940 r. do stycznia 1945 r. - „Litzmannstadter Zeitung”) 
11 września
- pierwsze zarządzenie władz okupacyjnych o obowiązku oddawania posiadanej broni i wprowadzeniu godziny policyjnej
12 września
- utworzenie Urzędu Pracy – Arbeitsamtu (początkowo działał jako Oddział Łódzki Krajowego Urzędu Pracy na Śląsku – Landesarbeitsamt-Schlesien, Nebenstelle Lodsch; pierwsza siedziba – w gmachu PKO przy al. Kościuszki 15) 
- ginie z rąk Gestapo Robert Geyer, wnuk Ludwika Geyera, założyciela Białej Fabryki
16 września
- niemieckim komisarzem miasta został Albert Leister, funkcję pełnił do 31 grudnia 1939 roku
18 września
- przejęcie zarządu miasta przez niemieckiego komisarza rządowego (wezwanie wszystkich urzędników i pracowników miejskich do natychmiastowego powrotu do swoich miejsc pracy oraz powiadomienie mieszkańców Łodzi, że czynne są wszystkie wydziały Zarządu Miejskiego i przedsiębiorstwa miejskie)
- zarządzenie Szefa Zarządu Cywilnego – zamknięcie żydowskich kont bankowych i zakaz posiadania przez Żydów gotówki powyżej 2.000 zł (pierwsze antyżydowskie zarządzenie ukazało się w drugiej dekadzie września, był to zakaz świętowania przez Żydów Nowego Roku i Sądnego Dnia)
19 września
- przejazd przez Łódź Adolfa Hitlera, udającego się do dowództwa wojski niemieckich oblegających Warszawę
22 września
- utworzenie Sądu Specjalnego – Sondergericht przy ul. Uniwersyteckiej 18 (organizator dr Weltz)
- ukazanie się pierwszego numeru „Gazety Łódzkiej” (okupacyjny dziennik w języku polskim, mający charakter niemal wyłącznie informacyjny)
24 września
- utworzenie prezydium policji – Polizeiprasidium (pierwsza siedziba – ul. Kilińskiego, od grudnia 1939 – w budynkach przy al. Kościuszki 46 i 52)
8 i 12 października
- włączenie na mocy dekretów Adolfa Hitlera znacznej części województwa łodzkiego oraz powiatu gostynińskiego w województwie warszawskim w skład Okręgu Rzeszy Poznań – Reichsgau Posen (od 29 stycznia 1940 – Okręg Rzeszy Kraj Warty – Reischgau Warthenland, który administracyjnie dzielił się na trzy obwody rejencyjne: inowrocławski, poznański i kaliski)
10 października
- pierwsze konspiracyjne zebranie oficerów Okręgu Łódzkiego Służby Zwycięstwu Polski pod kierownictwem komendanta okręgu ppłk. Leopolda Okulickiego
12 października
- powołanie właściwej komendantury Schupo (1940 – utworzenie czterech komend rejonowych – odcinkowych Schupo)
13 października
- zarządzenie skierowane do Rabinatu Żydowskiego w Łodzi dotyczące dostarczania każdego dnia 600 Żydów do pracy CZYTAJ
26 października - włączenie Łodzi do generalnego Gubernatorstwa, utworzonego z części okupowanego przez Niemcy terytorium II Rzeczypospolitej; Łódź była początkowo typowana na stolicę tego okupacyjnego tworu (ostatecznie został nią Kraków)
2 listopada
- rozstrzelanie w łagiewnickim lesie piętnastu żydowskich intelektualistów aresztowanych poprzedniego dnia w kawiarni „Astoria” w Łodzi CZYTAJ
3 listopada
- uruchomienie tramwajów (z wyłączeniem ul. Piotrkowskiej) 
4 listopada
- na audiencji w Berlinie Adolf Hitler oznajmił Hansowi Frankowi decyzję o wcieleniu Łodzi do Rzeszy
7 listopada
- powołanie, zarządzeniem Heinricha Himmlera, placówki tajnej policji państwowej w Łodzi (Geheime Staatspolizei); pierwszym jej szefem został Gerhard Flesch (po nim urzędem zarządzali Robert Schefe i w latach 1942–1944 Otto Bradfisch); siedziba Gestapo znajdowała się przy al. Anstadta 7 (obecnie w budynku mieści się XII Liceum Ogólnokształcące); szefowie Urzędu jednoznacznie prowadzili politykę wyniszczenia narodów: polskiego i żydowskiego (pod zarządem Gestapo znajdował się obóz prewencyjny dla młodocianych przy ul. Przemysłowej i obóz pracy przymusowej na Sikawie
- na podstawie w.w. zarządzenia utworzenie urzędu policji kryminalnej – Kryminalpolizeistelle (siedziba w dawnym budynku więziennym polskiej policji państwowej przy ul. Kilińskiego 150)
9 listopada
- uroczyste ogłoszenie wcielenia Łodzi do Rzeszy
10 listopada
- aresztowanie przez policję hitlerowską sufragana łódzkiego, biskupa Kazimierza Tomczaka oraz 50 duchownych diecezjalnych i zakonnych z terenu diecezji łódzkiej (osadzono ich w więzieniu na Radogoszczu)
- w nocy z 10 na 11 listopada Niemcy zburzyli pomnik Tadeusza Kościuszki
11 listopada
- pierwsza egzekucja publiczna w Łodzi – powieszenie na Bałuckim Rynku trzech mężczyzn CZYTAJ
13 listopada
- powstanie „Legionu Wyzwolenia” (pierwsza konspiracyjna organizacja wojskowa)
15 listopada
- spalenie wszystkich większych łódzkich synagog, z wyjątkiem synagogi Wilker Shul, którą spalono w połowie 1940 roku CZYTAJCZYTAJCZYTAJ

- początek działalności policyjnego sądu doraźnego – Standgericht w siedzibie łódzkiej placówki Gestapo
1 grudnia
- pierwsze zorganizowane wysiedlenia ludności polskiej w Łodzi w ramach tzw. pierwszego planu krótkofalowego (realizowanego do 17 grudnia)
5 grudnia
- objęcie przez władze niemieckie zarządem komisarycznym Oddziału Łódzkiego Polskiego Czerwonego Krzyża
10 grudnia
- początek akcji koncentrowania Żydów łódzkich w getcie (prezes rejencji łódzkiej zapowiedział utworzenie dzielnicy niearyjskiej), stworzenie i zatwierdzenie przez Fredericha Übelhöra projektu budowy ściśle izolowanej, zamkniętej dzielnicy żydowskiej; CZYTAJCZYTAJ
14 grudnia
- przywrócenie pełnego ruchu tramwajowego
22 grudnia
- zamknięcie, na polecenie prezesa rejencji, wszystkich szkół polskich i żydowskich w Łodzi (konfiskata ich księgozbiorów i pomocy naukowych) CZYTAJ
31 grudnia
- w noc sylwestrową nastąpiło pierwsze masowe wysiedlenie ludności polskiej z Łodzi (z osiedla im. J. Montwiłła-Mireckiego usunięto prawie 4 tysiące osób, w nocy z 14 na 15 stycznia 1940 usunięto pozostałych mieszkańców osiedla), w mieście utworzono sieć obozów przesiedleńczych, w których dokonywano selekcji rasowej i rozdzielano wysiedlonych na kilka podstawowych grup: dzieci przeznaczonych do germanizacji, osób przeznaczonych na roboty przymusowe do Niemiec, osób kierowanych do obozów koncentracyjnych i więzień oraz osób kierowanych do przesiedlenia w Generalnym Gubernatorstwie;
1940
1 stycznia
- nadanie Łodzi praw samorządu niemieckiego oraz uprawnień miasta wydzielonego, równocześnie rozszerzono znacznie granice Łodzi, włączając do jej obszaru część gmin wiejskich i osady podmiejskie: Brus, Chojny, Dobrą, Gospodarz, Łagiewniki, Nowosolną, Radogoszcz, Wiskitno oraz miasto Ruda Pabianicka (oszar miasta powiększył się z 5.875 ha do 22.660 ha)
- burmistrzem miasta został Franz Schiffer; funkcję pełnił do 21 maja 1940 roku
8 lutego
- zarządzenie wykonawcze w sprawie utworzenia dzielnicy niearyjskiej – łódzkiego getta -(mocą zarządzenia prezydenta policji w Łodzi – Johanna Schäfera – z dn. 8 lutego 1940) getta dla Żydów – pierwszego na ziemiach polskich włączonych do Rzeszy; w Litzmannstadt Ghetto obejmującym obszar 4,13km² Bałut i Starego Miasta przebywało w zamknięciu łącznie ok. 200 tysięcy osób CZYTAJ
styczeń
- utworzenie ekspozytury poznańskiego Urzędu ds. Wysiedleń Polaków i Żydów; po reorganizacji (w maju) przedstawicielstwo przekształcono w Centralę – Oddział Przesiedleńczy w Łodzi (Umwandererzentralstelle [UWZ], Dienstestelle – Litzmanstadt), pod kierownictwem SS-Obersturmbannführera – Hermana Krumeya; podlegający Centrali Przesiedleńczej w Poznaniu (Umwandererzentralstelle in Posen). Oddział w Łodzi był kluczowym elementem w systemie wysiedlania ludności z terenów Polski włączonych do III Rzeszy; siedziba Oddziału znajdowała się przy Adolf Hitler Straße (obecnej ul. Piotrkowskiej 133)
10 lutego
- tzw. plan przejściowy dotyczący dalszych wysiedleń (realizacja trwała do 15 marca 1940)
- powstanie Głównego Zarządu Muzeów Miejskich (Hauptverwaltung der Stadtschen Museen
28 lutego
- zlikwidowanie przez gestapo Seminarium Duchownego Diecezji Łódzkiej w Szczawinie koło Zgierza (było to ostatnie działające na terenach wcielonych do III Rzeszy seminarium katolickie) CZYTAJ
marzec
- wymordowanie przez Niemców w ramach tzw. T4 Aktion („eutanazji osób niepełnowartościowych”) ok. 540 chorych i upośledzonych psychicznie osób w szpitalu psychiatrycznym w Kochanówce, w ruchomych komorach gazowych w samochodzie CZYTAJ 
11 kwietnia
- zmiana polskiej nazwy miasta na niemiecką Litzmannstadt (na cześć pruskiego generała Karla Litzmanna, walczącego w czasie I wojny światowej w okolicy pobliskich Brzezin, późniejszego zwolennika Hitlera). W uroczystości nadania nowej nazwy uczestniczył Gauleiter Kraju Warty Arthur Greiser. Zmienione zostały nazwy ulic – m.in. ulicę Piotrkowską nazwano Adolf Hitler Straße, a al. Kosciuszki – Hermann Goring Straße; 
-przemianowanie obwodu rejencyjnego kaliskiego na łódzki – Regierungsbezirk Litzmannstadt (obszar rejencji łódzkiej podzielono na 9 powiatów i 2 powiaty miejskie na prawach miast wydzielonych: Kalisz i Łódź)
12 kwietnia
- utworzenie w Łodzi samodzielnego Arbeitsamtu
30 kwietnia
- zamknięcie łódzkiego getta (przeszło przez nie ponad 220 tysięcy Żydów, wolności doczekało około 800 osób) CZYTAJ
7 maja
- rozpoczęcie akcji wysiedleń w ramach tzw. drugiego planu krótkofalowego (realizacja do 20 stycznia 1941)
21 maja
burmistrzem miasta został Karol Marder; funkcję pełnił do 18 maja 1941;
- powołanie placówki Kripo w łódzkim getcie, zwanej początkowo Sonderkommando Getto, potem – Kryminalkommissariat Getto (siedziba w budynku parafialnym przy ul. Kościelnej 8) CZYTAJ
- pojawienie się wagonu tramwajowego z reklamą malowaną na burtach (był to wagon silnikowy typu „Lilpop II”)
październik
- pierwsza większa wystawa „Aus Lodsch wurde Litzmannstadt”, zorganizowana została w dawnym gimnazjum niemieckim przy al. Kosciuszki 65

- powstanie szpitala ogólnego przy ul. Drewnowskiej 74
- powstanie szpitala ogólnego przy ul. A. Mickiewicza 8
- powstanie szpitala ogólnego przy ul. Wesołej 12
- powstanie szpitala pediatrycznego przy ul. Łagiewnickej 37
- powstanie szpitala zakaźnego przy ul. Bazarowej 5
- powstanie szpitala zakaźnego i psychiatrycznego przy ul Wesołej 17 (do sierpnia 1944 roku w.w. urządzone na terenie getta szpitale zostały zlikwidowane) CZYTAJ
1941
9 marca
- otwarcie w budynku niemieckiej szkoły przemysłowej przy ul. Żeromskiego 115 Wielkiej Wystawy „Wschód Kraju Warty” (cel – przedstawienie „niemieckiego dorobku” w regionie łódzkim oraz „sukcesów” rządów okupacyjnych w tej części Kraju Warty)
24 marca
- uruchomienie przez władze niemieckie pierwszej w dziejach Łodzi wewnętrznej linii autobusowej(zastąpiła zawieszoną linię tramwajową nr „1” na Doły, której część trasy znalazła się w granicach Litzmannstadt Ghetto). Linię oznaczono literą „A”, a kursowała na trasie: Pomorska/Wierzbowa – Sporna – Brzezińska (ob. Wojska Polskiego)/cmentarz Doły (wówczas: Fridericusstraße/Hochmeisterstraße – Landsknechtstraße – Sulzfelder Straße/Hauptfriedhof)
1 maja
- rozporządzenie o statucie głównym miasta Łodzi
6 maja
- internowanie przez okupacyjne władze niemieckie łódzkiego ordynariusza biskupa Włodzimierza Jasińskiego, sufragana Kazimierza Tomczaka oraz członków Kapituły Katedralnej i urzędników Kurii Biskupiej w Szczawinie koło Zgierza (akt ten zlikwidował ostatni ordynariat katolicki w Kraju Warty)
18 maja
- nadburmistrzem miasta został Werner Ventzki; funkcję pełnił do 15 lipca 1943;
2 lipca
- zarządzenie nadburmistrza Łodzi Wernera Vetzkiego nadające miastu nowy herb (swastyka z podwójnymi ramionami, na granatowym tle, wzorowana na znaku z urny odkrytej w 1936 roku przez polskich archeologów we wsi Biała koło Zgierza)
27 sierpnia
- ukazanie się rozporządzenia dotyczącego procedury przyłączania nieruchomości w mieście do urządzeń odwadniających
31 sierpnia
- ukazanie się ostatniego numeru konspiracyjnego tygodnika „Kronika Polska” (wydawca – Związek Walki Zbrojnej)
10 września
- zarządzenie Arthura Greisera o podwyższenie granicy wieku małżeńskiego dla ludności polskiej: dla mężczyzn do 28 lat, dla kobiet do 25 lat (pierwsze tego typu ograniczenie zastosowane na okupowanych ziemiach polskich, w tym w Łodzi)
5 października
- rozpoczęcie przez oddziały hitlerowskiej policji masowych aresztowań duchownych katolickich z terenów tzw. Kraju Warty (w diecezji łódzkiej aresztowano 158 księży, uwięziono ich w obozie koncentracyjnym w Dachau)
9 października
- zamknięcie przez policję niemiecką łódzkiej katedry CZYTAJ
21 października
- dekret Adolfa Hitlera w sprawie przebudowy Łodzi zgodnie z ustawą z 4 października 1937 roku o przekształcaniu miast niemieckich
28 października
- otwarcie w gmachu banku przy al. Kościuszki 14 Zweigstelle Litzmannstadt der Verwaltungsakademie Posen (kierownik K. Marder) CZYTAJ
5 listopada
- utworzenie obozu dla Cyganów – Zigeneurlager (zajmował powierzchnię ok. 1,9 ha, wydzieloną z getta łódzkiego między obecnymi ulicami: Wojska Polskiego, Głowackiego, Sikawską i Obrońców Westerplatte, 12 stycznia 1942 roku nastąpiła likwidacja obozu) CZYTAJCZYTAJ
27 listopada
- ustalenie wytycznych w sprawie przebudowy miasta

- uruchomienie przez Niemców, w oparciu o studnię głębinową straży pożarnej przy ul Wólczańskiej 111/113, prowizorycznego wodociągu miejskiego
- utworzenie przy al. Kościuszki 81/83 pierwszego okupacyjnego urzędu skarbowego – Erstes Steuermat
- zbudowanie krańcówki tramwajowej przy torze Kolei Obwodowej (ul. Pabianicka,wówczas Breslauer Straße) oraz na Chojnach – obie przy linii kolei obwodowej; pętlę przy ul. Pabianickiej zlikwidowano 22 września 1980 roku z powodu przebudowy wiaduktu kolejowego i samej ulicy
1942
18 stycznia
- odjazd ze stacji Radegast pierwszego transportu Żydów z getta do obozu zagłady w Kulmhof. W ciągu czterech miesięcy, do 15 maja, z getta zostali wysłani na śmierć wszyscy pobierający zasiłki, więźniowie i handlarze, a zaraz po nich Żydzi zachodnioeuropejscy CZYTAJCZYTAJ
5 marca
- pierwsza bitwa w województwie łódzkim stoczona przez żołnierzy Batalionów Chłopskich z Niemcami (oddział leśny BCh „Mściciel” otoczyły siły niemieckie w miejscowości Kazanów w powiecie rawskim, mimo liczebnej przewagi wroga oddział wydostał się z okrążenia)
12 marca
- w więzieniu na Sikawie policja niemiecka zorganizowała obóz pracy przymusowej dla Polaków
20 marca
- publiczna egzekucja w Zgierzu – rozstrzelano stu Polaków (głównie łodzian) w odwet za zabicie funkcjonariuszy gestapo
21 marca
- ukazanie się pierwszego numeru konspiracyjnego pisma literackiego „Tyrtej” (dodatek do „Biuletynu Kujawskiego”)
2 kwietnia
- wykrycie przez policję tajnej drukarni „Biuletynu Kujawskiego”
23 maja
- uroczyste ponowne otwarcie ZOO (dyrektor Hase) CZYTAJ
maj
- przeprowadzenie przez władze okupacyjne akcji aresztowań wśród łódzkich Badaczy Pisma Świętego
1 czerwca
- zorganizowanie w budynku dawnego Oddziału Chorób Wenerycznych Szpitala Wojskowego Dowództwa Okręgu Korpusu IV przy ul. Łomżyńskiej 17/19 jedynego dla Polaków szpitala chirurgiczno-położniczego w Łodzi podczas okupacji (szpital liczył około 120 łóżek)
20 czerwca
- druga egzekucja publiczna odbyła się na terenie Zakładu Naprawy Samochodów „Promotor” przy pl. Niepodległości (powieszono pięciu pracowników zakładów oskarżonych o sabotaż)
lipiec
- utworzenie przez niemiecki uniwersytet w Poznaniu swojego „zespołu pracy” o nazwie Arbeitsgemeinschaft Litzmannstadt der Reichsuniversitat Posen w Łodzi
5 sierpnia
- wprowadzenie przez okupacyjne władze miejskie zakazu przejazdów Polakom w dni świąteczne podmiejskimi tramwajami bez specjalnego zezwolenia 
wrzesień
- odjazd ze stacji Radegast licznych transportów z żydowskimi starcami i dziećmi do obozu zagłady w Kulmhof. Tzw. Wielka Szpera przekształciła dzielnicę żydowską w wielki obóz niewolniczej pracy dla hitlerowskiego państwa CZYTAJCZYTAJ
11 listopada
- przywiezienie pierwszej grupy więźniów do obozu karnego dla młodzieży polskiej w Łodzi 
1 grudnia
- utworzenie przy ulicy Przemysłowej 72 (wówczas Gewerbestraße) obozu policji bezpieczeństwa dla dzieci i młodzieży polskiej – Polen Jugendverwahrlager der Sicherheitspolizei Litzmannstadt oraz jego filii w Dzierżąznej koło Zgierza; (organizator i kierownik inspektor Gestapo Otto Grunow; przez obóz przeszło 12 tysięcy dzieci, istniał do 19 stycznia 1945 roku) CZYTAJ

- zbudowanie krańcówki tramwajowej na Julianowie (została zlikwidowana 7 lipca 2007 roku)
1943
12 marca
- powstanie przy ul. Beskidzkiej 40 na Sikawie obozu pracy „wychowawczej” (Arbeitserziehungslager, działał do 19 stycznia 1945)
20 kwietnia
- udany zamach na niemiecki skład broni Oswalda Mullera przy ul. Piotrkowskiej 83 dokonany przez młodzieżowy oddział Gwardii Ludowej „Promieniści” (zabrano broń i amunicję)
19 czerwca
- oddanie do użytku krańcówki w formie pętli dla kolejki i toru przejazdowego dla tramwajów urządzonej na południowej pierzei pl. Niepodległości (była to największa podczas okupacji inwestycja torowa w Łodzi)
15 lipca - nadburmistrzem miasta został (15 lipca) Otto Bradfisch; funkcję pełnił do 8 grudnia 1944;
1944
27 lipca
- powstanie w Ojrzeniu koło Radomska konspiracyjnej Łódzkiej Wojewódzkiej Rady Narodowej (pierwsze posiedzenie odbyło się w gajówce pod osłoną batalionu Armii Ludowej im. gen. Józefa Bema; udział – 27 delegatów, przewodniczący Jan Dąb-Kocioł)
28 sierpnia
- likwidacja getta w Łodzi – ostatni transport, wraz z przełożonym Starszeństwa Żydów Chaimem Rumkowskim i jego rodziną, odjechał 29 sierpnia 1944 do obozu zagłady w Auschwitz; getto przeżyło 877 osób CZYTAJ
11 września
- uchwałą Rady Narodowej anulowano wszystkie zmiany administracyjne wprowadzone przez okupanta (wyodrębniono miasto Łódź z województwa łódzkiego, Łódź stała się samodzielną jednostką administracyjną o charakterze wojewódzkim)
12 września
- bitwa pod Ewiną (w bitwie oddział leśny Batalionów Chłopskich wsperał trzecią brygadę Armii Ludowej im. gen. Józefa Bema)
listopad
- powołanie Biura Kontroli (zalążek dzisiejszej Najwyższej Izby Kontroli)
8 grudnia
- nadburmistrzem miasta został Hans Trautwein; funkcję pełnił do 18 stycznia 1945;
grudzień
- ukazanie się ostatniego numeru „Litzmannstadter Zeitung” (zawierało artykuł wstępny „Die letze Tage”, numer skonfliskowano)
- powołanie Milicji Obywatelskiej i Służby Bezpieczeństwa
1945
16 stycznia
- tuż przed godziną 19.00 zaryczały syreny Luftschutzu, po chwili zapaliły się nad miastem pierwsze „choinki” świetlne zrzucone przez lotników radzieckich, - na szosy, na których widać było oddziały niemieckie spadły pierwsze bomby
17 stycznia
- spalenie w nocy z 17 na 18 stycznia więzienia na Radogoszczu (zginęło około 2 tysięcy więźniów) CZYTAJ
18 stycznia
- wyzwolenie Zgierza, Aleksandrowa i Konstantynowa
- w nocy z 18 na 19 stycznia nastąpiło zniszczenie Rozgłośni i Radiostacji przy ul. Narutowicza 130
19 stycznia
- zakończenie okupacji niemieckiej i zajęcie miasta przez armię radziecką (pojawienie się na ulicy Rokicińskiej od strony Widzewa pierwszego sześcioosobowego patrolu żołnierzy radzieckich, za nim pojawiły się pierwsze szpice pancerne wojsk wyzwolonych) CZYTAJCZYTAJ
- uruchomienie przez Polski Czerwony Krzyż punktów informacyjnych oraz zorganizowanie pomocy na dworcach kolejowych i domów noclegowych dla osób powracających (PCK była pierwszą instytucją w Łodzi, która natychmiast po wyzwoleniu miasta podjęła działalność)
- objęcie Archiwum Miejskiego przez zarząd polski
- narodziny 26 nowych obywateli Łodzi.


Źródła:
Grażyna Kobojek. Łódź – Kalendarium XX wieku.
Ryszard Bonisławski, Joanna Podolska. Spacerownik łódzki.
Wojciech Dębski. Kalendarium – zarys historyczny.W: Łódzkie tramwaje i autobusy. Strona poświęcona historii komunikacji miejskiej w Łodzi i okolicach.
Anna Gronczewska. Niemieckie ślady wojny w Łodzi. Co zostało z planów wzorcowego miasta Rzeszy?
Tomasz Walkiewicz. Wybuch wojny i początki okupacji hitlerowskiej w Łodzi.

Przeczytaj jeszcze:
CURRICULUM VITAE (do 1700 roku)
CURRICULUM VITAE ( lata 1700-1800)
CURRICULUM VITAE ( lata 1800- 1850)
CURRICULUM VITAE (lata 1850-1900)
CURRICULUM VITAE (lata 1900-1910)
CURRICULUM VITAE (lata 1910 - do wybuchu I wojny światowej)
CURRICULUM VITAE (PIERWSZA WOJNA ŚWIATOWA - LATA 1914-1918)
CURRICULUM VITAE - OKRES MIĘDZYWOJENNY (lata 1918-1939)