Willa
Edwarda i Matyldy (z domu Scheibler) Herbstów wchodzi w skład kompleksu
fabryczno-mieszkalnego na Księżym Młynie, który był własnością Karola Wilhelma
Scheiblera (1821-1881) – twórcy największego przedsiębiorstwa włókienniczego
branży bawełnianej na ziemiach polskich.
Najbogatszy przemysłowiec Łodzi skupił w swym ręku prawdziwe imperium, na które
składały się cztery kompleksy fabryczno-mieszkalne, co stanowiło na początku XX
wieku 1/7 części miasta.
.„Księży
Młyn” to największy w Łodzi planowo założony zespół składający się z budowli
fabrycznych, rezydencji ich właściciela oraz osiedla domów robotniczych wraz z
budynkami o charakterze socjalnym. Powstał w latach 1870-1877 i był
prawdopodobnie dziełem jednego architekta – Hilarego Majewskiego (1838-1892).
Został zaplanowany jako całość tworząc przejrzysty układ, w pełni funkcjonalny
z zachowaniem symetrii i regularności zabudowy. Stanowił zamkniętą całość,
samowystarczalną dzielnicę, niezwykłe miasto w mieście.
Jednym
z elementów tego zespołu fabryczno-mieszkalnego była rezydencja fabrykanta.
Willa była prezentem ślubnym Karola Scheiblera dla jego najstarszej córki
Matyldy Zofii (1856-1939) i jej męża Edwarda Herbsta (1844-1921).
Edward August Maurycy Herbst
- urodził
się 21 października 1844 roku w Radomiu, zmarł 6
czerwca 1921 w Sopocie – przemysłowiec (włókiennictwo), syn Edwarda
(kupca, przybyłego z Saksonii) i Ludwiki z Vonderheidenów. Był absolwentem Warszawskiej
Szkoły Handlowej. Rozpoczął pracę w fabryce Karola Scheiblera w 1869
roku. W 1874, po kilku latach kariery zawodowej, został dyrektorem zarządzającym
przedsiębiorstwem, a po ślubie z najstarszą córką Scheiblera Matyldą stał się
współwłaścicielem fabryki.
Na
otrzymanym w posagu folwarku, ciągnącym się na wschód od fabryki,
wzniesiono w 1876 willę dla nowożeńców według projektu architekta Hilarego
Majewskiego.
Po
śmierci Karola Scheiblera w 1881 Edward Herbst wraz ze spadkobiercami
Scheiblera, synami Karolem i Adolfem oraz zięciem Georgiem von Kramstem,
utworzyli spółkę akcyjną, której głównym dyrektorem został Herbst.
Był mecenasem „Dziennika
Łódzkiego”, któremu w 1885 kupił drukarnię; wieloletnim prezesem Banku
Handlowego w Łodzi.
Zakupiony
w Sopocie niewielki dom letniskowy rozbudował w 1896 do kształtu
wieloobiektowej rezydencji (willa przy ulicy T. Kościuszki 29), w której coraz
częściej przebywał przed wybuchem I wojny światowej, aż w końcu w 1919 roku zamieszkał w niej na stałe wraz z żoną i gdzie
zmarł. W kręgu tamtejszej polskiej społeczności był znanym filantropem na jej
rzecz, np. sfinansował zakup trzech dużych dzwonów dla nowo budowanego kościoła
„Gwiazda Morza”, za znaczną w tamtych czasach sumę 7500 mk, ale też angażował
się finansowo przy budowie sopockiego hotelu „Werminghoff”.
Za gorliwość
okazaną przy dziele budowy cerkwi św. Aleksandra Newskiego w Łodzi przy
ul. Widzewskiej (ob. ul. Kilińskiego 56) został odznaczony w
październiku 1884 orderem Świętego Stanisława II klasy. W
październiku 1888 roku otrzymał Order Świętej Anny II klasy.
Został
pochowany w Sopocie. Syn Herbsta, Leon był ostatnim właścicielem willi Herbstów
przy ul. Przędzalnianej w Łodzi.
"Rozwój", rok 1921.
- najstarsza córka
Karola Wilhelma Scheiblera i Anny Scheibler (z domu Werner). Urodziła się w 1856
roku. W 1875 roku wyszła za mąż za Edwara Augusta Herbsta, dyrektora
generalnego w zakładach ojca. Zmarła w 1939 roku w Sopocie.
"Łódź w Ilustracji", dodatek niedzielny do "Kuriera Łódzkiego", rok 1939.
Usytuowanie
willi Herbstów było ściśle związane z budową całego kompleksu na Księżym
Młynie, a bezpośrednie sąsiedztwo fabryki tworzyło z nią strukturalną całość,
co nawiązywało do idei „wspólnego dachu nad mieszkaniem i produkcją”.
Dzisiaj
Rezydencja „Księży Młyn” – to unikatowe w skali kraju i Europy muzeum wnętrz
fabrykanckich z przełomu XIX i XX wieku.
Jest
to willa dwukondygnacyjna, nawiązująca do dojrzałego renesansu włoskiego,
oparta na klasycznych wzorcach Andrei Palladio i Sebastiano Serlio.
Willa
położona jest nad stawem, w parku, wraz z budynkami gospodarczymi i okazałą
oranżerią. Elewacje posiadają szlachetne proporcje, z umiarkowanie zastosowanym
detalem w postaci boniowania, zakończenia okien trójkątnymi naczółkami,
oflankowania okien pilastrami i półkolumnami o różnych kapitelach, oraz
ozdobnych krat w oknach parteru.
Reprezentacyjne
wejście do willi, osłonięte kolumnowym portykiem znajduje się w północnej
elewacji.
W
środkowym ryzalicie fasady zachodniej na uwagę zasługuje nisza w formie aediculi, w której umieszczona została
figurka prządki – symbol przemysłowej działalności właścicieli. Podobną
alegorię przedstawia witraż klatki schodowej.
Bogaty
był też zespół budynków pomocniczych willi.
Rozbudowane zaplecze gospodarcze
rezydencji stanowi trzyskrzydłowa oficyna.
W oficynie zwanej szwajcarską ze
względu na szachulcowe dekoracje piętra i kształt dachów mieściła się kuchnia,
spiżarnia i inne pomieszczenia pomocnicze oraz pokoje mieszkalne na piętrze.
W
latach dziewięćdziesiątych XIX wieku wzniesiono budynki stajni i wozowni. W
znajdującym się w pobliżu piętrowym budynku z wieżą była powozownia, stajnia
oraz mieszkania dla stajennych.
Architektem budynku w stylu renesansu francuskiego, który powstał w latach 1891-1893 był Adolf Seligson (Zeligson).
W pomieszczeniach urządzono galerię wystaw czasowych gdzie odbywają się wystawy zarówno sztuki dawnej, jak i współczesnej.
STRONA GALERII SZTUKI DAWNEJ: TUTAJ
Do
zespołu willowego przylega nieregularny ogród wzorowany na parkach angielskich.
Całość
otoczona była ogrodzeniem z dwiema kordegardami, zachowanymi do dziś.
Ogród
rozpościerający się nad stawem, z założeniem ogrodowo-parkowym dodaje malowniczości
całej posiadłości. W sąsiedztwie znajdował się stuhektarowy majątek rolny.
W
roku 1877 willę powiększono o dobudowaną salę balową utrzymaną w stylu
klasycystycznym (wiktoriańskim) i oranżerię.
Dziś w oranżerii można napić się dobrej kawy.
Willa
była zamieszkana przez Herbstów najprawdopodobniej do końca 1941 roku. Leon
Herbst (1880-1942), który odziedziczył rezydencję po rodzicach zmarł
bezpotomnie w Wiedniu.
Po
wojnie w wyniku zmian ustrojowych zmienili się również użytkownicy budynku, który
z czasem zatracił swój pierwotny układ wnętrz poddawanych stopniowej
dewastacji.
W
1972 roku obiekt został wpisany do rejestru zabytków. Do dawnej świetności
przywróciło je Muzeum Sztuki. Muzeum posiadające bogatą kolekcję mebli i
rzemiosła artystycznego stanowiącego w swoim czasie wyposażenie fabrykanckich
rezydencji wystąpiło z inicjatywą urządzenia wnętrz stylowych bogatego
mieszczaństwa z przełomu XIX i XX wieku.
"Dzienik Łódzki", rok 1970.
W 1976 roku rozpoczął się długoletni
remont, którego celem było odtworzenie pierwotnej koncepcji architekta. Na
podstawie przekazów źródłowych, dokumentacji fotograficznej oraz w wyniku
analizy porównawczej innych budowli tego typu odtworzono wnętrza podkreślające
specyficzny charakter domu łódzkiego przemysłowca końca XIX wieku.
"Dziennik Łódzki", rok 1990.
Willa
posiada bardzo przejrzysty układ wnętrz z obszerną klatką schodową, salonem na
osi oraz trzema pomieszczeniami w bocznych traktach.
Charakterystyczny
układ pomieszczeń wyznaczał reprezentacyjny charakter parteru gdzie znajdowały
się salony gościnne -
- pokoje w stylu orientalnym...
Rodzinny charakter pokoi na piętrze zdominowane są przez apartamenty pana i pani domu.
- gabinety
Zachowane
elementy wystroju świadczyły o bogatym wyposażeniu i różnorodności stylowej.
Wnętrza w których odtworzono ich pierwszy układ wyposażone zostały w stylowe
meble, bibeloty oraz obrazy pochodzące ze zbiorów własnych muzeum.
Część kolekcji
uzupełniono zakupami, część stanowią darowizny oraz nieliczne depozyty od osób
prywatnych i innych muzeów. Wiele z tych przedmiotów stanowiło wyposażenie
rezydencji łódzkich fabrykantów.
Z oryginalnego
wyposażenia ocalało wiele stałych elementów wystroju – piece...
... boazerie, sztukaterie oraz większość witraży.
Cenną pamiątką po rodzinie Herbstów jest neobarokowy żyrandol, znajdujący się w reprezentacyjnym salonie lustrzanym.
Jedynym pomieszczeniem, które zachowało swój pierwotny wystrój jest znajdujący się w południowo-wschodnim narożniku pokój myśliwski -
- w stylu niemieckiego renesansu, z bogatymi boazeriami ze scenami myśliwskimi w formie intarsji, kryjącymi różnego rodzaju szafki na akcesoria myśliwskie.
Rezydencja
„Księży Młyn” została uroczyście otwarta jako muzeum wnętrz fabrykanckich w
dniu 28 grudnia 1990 roku.
"Dziennik Łódzki", rok 1990.
W1991
roku ze renowację rezydencji Muzeum Sztuki otrzymało honorowy medal „Europa
Nostra 1990” przyznawany przez Międzynarodową Federację Towarzystwa Odnowy
Europejskiego Dziedzictwa Kulturowego i Naturalnego z siedzibą w Hadze.
Wręczenia medalu dokonał Prezes Fundacji Hans de Koster, a kopia odznaczenia
została wmurowana w elewację willi. Członkiem organizacji „Europa Nostra” jest
Towarzystwo Opieki nad zabytkami.
Rezydencja
„Księży Młyn” jest pierwszym muzeum w Polsce, które otrzymało tę prestiżową
nagrodę. Obecnie należy do najczęściej i najliczniej odwiedzanych muzeów w
regionie łódzkim będąc integralną częścią unikalnego XIX-wiecznego zespołu
mieszkalno-przemysłowego, w którym odnaleźć można klimat i swoisty urok fabrykanckiej
rezydencji z XIX wieku.
Muzeum
oprócz tradycyjnego zwiedzania oferuje dzieciom i młodzieży szkolnej lekcje
muzealne, odbywające się w wybranych wnętrzach, dając możliwość poznania charakterystycznych
dla XIX wieku stylów, kultury i obyczajowości.
W „Rezydencji
„Księży Młyn” odbywają się koncerty, których repertuar i oprawa nawiązuje do
XIX-wiecznych salonów muzycznych oraz Łódzkie Spotkania Historyczne
popularyzujące historię i dziedzictwo kulturowe Łodzi i regionu łódzkiego.
Oficjalna
strona muzeum: TUTAJ
Rezydencja
„Księży Młyn” stanowi dzisiaj perełkę w łódzkiej architekturze willowej XIX
wieku.
Pałac
Herbsta
Oddział Muzeum Sztuki w Łodzi
ul. Przędzalniana 72
90 - 338 Łódź herbst@msl.org.pl
źródła:
Małgorzata
Laurentowicz-Granas, Joanna Manżett-Kubiak. Pałace Ziemi Obiecanej”.
Cezary
Pawlak. Rezydencja „Księży Młyn. Historia i współczesność [w: O Księżym Młynie.
Historia-architektura-ogrody. Materiały z sesji zorganizowanej w Rezydencji
Księży Młyn przez Oddział Łódzki Towarzystwa Opieki nad Zabytkami oraz Muzeum
Sztuki Rezydencja Księży Młyn, red. Wiesław Kaczmarek].
pl.wikipedia.org
Fot.
Monika Czechowicz
Fot.
archiwalne Matyldy i Edwarda Herbstów pochodzą ze stron:
pl.wikipedia.org oraz zbiorów Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi.