poniedziałek, 16 lipca 2018

PIOTRKOWSKA 45 – kamienica Szai Wiślickiego.


Narożna kamienica przy Piotrkowskiej 45.

Wschodnią elewacją zwrócona jest ku ulicy Piotrkowskiej, a frontem południowym na ulicę Zieloną. 

Posiada klasycyzujący wystrój ze ściętym na półokrągło narożnikiem i czterema dwuosiowymi facjatami dachowymi. 



Zdobnictwo elewacji ogranicza się właściwie tylko do bocznych ryzalitów, które na wysokości pierwszego piętra są ozdobione pięknymi płaskorzeźbami w formie wazonów z kwiatami.
Okna na piętrach obramowane są pilastrami z kapitelami jońskimi i zakończone półokrągłymi i trójkątnymi tympanonami.
Nie jest znany projektant kamienicy, możliwe że był nim Hilary Majewski – architekt miasta Łodzi w latach 1872-1892.
Przed 1875 rokiem, stał tutaj parterowy dom murowany, usytuowany w centralnej części obszaru frontowego. Teren po obu jego stronach, w tym narożnik Piotrkowskiej i Zielonej, był niezabudowany.
W 1827 roku, w ówczesnym murowanym domu parterowym, otworzył pierwszy szynk w osadzie tkackiej Bartosz Wencel (Wenzel). Obecne ulice Narutowicza i Zielona tworzyły wówczas jeden ciąg komunikacyjny zwany ulicą Dzielną. Nazwa Dzielna wywodzi się stąd że była ona ulicą graniczną – dzielącą dwie osady leżące przy trakcie piotrkowskim (ulicy Piotrkowskiej): Łódkę – osadę tkaczy bawełnianych i prządków lnu i Nowe Miasto – osadę sukienniczą. W roku 1827 właśnie na skrzyżowaniu Dzielnej (Zielonej) z Piotrkowską, Wencel wybudował parterowy dom i otworzył w nim pierwszą gospodę. 
Szynk funkcjonował aż do roku 1844, kiedy zarządzenie władz carskich mające na celu walkę z pijaństwem na terenie Królestwa Polskiego, spowodowało zamknięcie połowy łódzkich restauracji i wyszynków, również i tej. Dopiero w osiem lat później, w 1862 roku lokal ponownie otworzył swoje podwoje, ale już pod zmienionym szyldem jako pijalnia piwa, zwana z niemiecka „bawarią”.
"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1900.
W roku 1875 Szaja Wiślicki wybudował w tym miejscu na dwóch parcelach dwufrontową kamienicę. 

W 1896 roku otworzył tu salon fryzjerski Jan Brajerski. 

"Rozwój", rok 1897.
W pierwszych latach XX wieku rozpoczęła tu swoją działalność szkoła tańca Stanisława Zaborskiego. 


"Rozwój", rok 1903.


"Rozwój", rok 1906.

Lokatorami kamienicy byli m. in. znani lekarze: A. Goldblum, J. Koliński, J.Kohn. Mieszkał tu także architekt Piotr Brukalski. Około 1878 roku zamieszkał w Łodzi i miał pracownię przy ulicy Piotrkowskiej 45 Dawid Modenstein, malarz. 

Dawid Modenstein. Autoportret. 
Modenstein urodził się w Szreńsku k. Mławy. Zdobywał wykształcenie w miejscowym Beit-hamidraszu, ale czując w sobie zamiłowanie do malarstwa, porzucił rodzinne miasteczko i w 1874 roku udał się do Warszawy, by tam studiować tę sztukę. Pozbawiony środków utrzymania, został pomocnikiem dekarza. Dzięki pomocy finansowej społeczności żydowskiej, zainicjowanej przez redakcję „Izraelity”, pojął w tymże roku naukę w warszawskiej Klasie Rysunkowej pod kierunkiem Wojciecha Gersona i Aleksandra Kamińskiego. Po uzyskaniu odpowiednich funduszy na dalsze kształcenie studiował (w latach 1881-1883) w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie, a po 1883 roku w Monachium. Około 1897 roku zamieszkał w Łodzi.
Przy Piotrkowskiej 45 Modenstein miał swoją pracownię, około 1904 roku uzyskał zezwolenie na prowadzenie lekcji rysunków i malarstwa. Malował gównie realistyczne sceny rodzajowe i portrety. Wystawiał w Warszawie, Krakowie i Łodzi. Zmarł w 1912 roku w Żydowskim Szpitalu im. małżonków Izraela i Leony Poznańskich w Łodzi. 

"Rozwój", rok 1910.

Parter budynku, jak w większości łódzkich kamienic– pełnił funkcje handlowo-rozrywkowe, znajdowały się w nim sklepy od strony Piotrkowskiej i od ulicy Zielonej. 

"Łodzianin", rok 1893. 

Była tu także cukiernia (tak wówczas nazywano kawiarnie) prowadzona przez braci Wesołowskich, a następnie przez Janowskiego i Michała Ulrichsa. 

Lokal owiany był złą sławą, skoro dziennikarz "Gońca Łódzkiego" w 1899 roku pisał o nim: (…) "cukiernia, przybytek gdzie od wczesnego ranka do późnej nocy gromadzą się setki i tysiące aferzystów, prowadzących gorące, często zażarte rozprawy o przenajrozmaitszych geszeftach i szwindlach. To czarna giełda" (…)

"Głos Poranny", rok 1931.

W 1931 roku otwarty został tu bar "Gastronomja", kontynuując restauratorską tradycję tego miejsca.
Znajdowały się tu w różnym okresie, ale przede wszystkim w pierwszych latach XX wieku firmy oferujące wyroby bawełniane, i innego rodzaju towary manufakturowe.


 "Łodzianka", rok 1903.

Kalendarz Informator na rok 1924.



"Głos Kupiectwa", rok 1929.

 "Głos Poranny", rok 1932.

 "Głos Poranny", rok 1931.

 "Głos Poranny", rok 1932.

Tuż przed I wojną światową, przy Piotrkowskiej 45 otwarta została pierwsza przychodnia lekarzy specjalistów, oferująca łodzianom pomoc lekarzy różnych dziedzin. Przychodnia funkcjonowała również w latach wojennych i zamieszczała reklamy w łódzkiej prasie. 

"Gazeta Łódzka", rok 1913.



"Nowa Gazeta Łódzka", rok 1915.

 W okresie międzywojennym przychodnia nazywała się "Vita" i zakres usług rozszerzył się także na zabiegi o charakterze kosmetycznym, oferowano tu między innymi wykonywanie zabiegów "odtłuszczających", masaże i... solarium.

"Głos Poranny", rok 1929.

"Głos Poranny", rok 1930. 

"Republika", rok 1926.

Od 1917 roku w łódzkiej prasie pojawiły się reklamy otwartego pod numerem 45 sklepu z wyrobami platerowymi i kryształami M. Siegelberga. 
 "Lodzer Informations und Hause Kalender", rok 1917.


 "Lodzer Informations und Hause Kalender", rok 1918.


 "Lodzer Informations und Hause Kalender", rok 1920. 

Kalendarz-Informator na rok 1923.

 "Express Wieczorny Ilustrowany", rok 1926.

M. Siegelberg miał w swojej ofercie również, wykonywane na zamówienie, puchary dla sportowców:
"Głos Poranny", rok 1931.

Łódzka prasa z okresu międzywojennego umieszcza wiele anonsów reklamujących firmy znajdujące się pod tym adresem:

"Głos Poranny", rok 1931.



"Głos Poranny", rok 1932.
Ubrania dla łodzian "cywilnych i skoszarowanych" szył tu krawiec Boczko… 

Informator m. Łodzi i województwa łódzkiego, rok 1920.



Kalendarz-Informator na rok 1923.


W połowie lat 30. XX wieku przy Piotrkowskiej 45 miała swą filię fabryka wędlin koszernych Dawida Diamenta.
Dawid Diament, przemysłowiec, był działaczem społecznym i filantropem. Urodził się w Sieradzu w 1884 roku. W wieku 17 lat, po skończeniu szkoły średniej, przybył do Łodzi. Objął pracę w fabryce A. Diszkina. Później przez wiele lat uczył się zawodu w branży mięsnej, aż do uzyskania stanowiska majstra.
W 1914 roku otworzył fabrykę wędlin koszernych, którą stopniowo rozbudowywał. W 1920 roku mieściła się ona przy ulicy Długiej 14 (dziejsza ulica Gdańska). W połowie lat 30. XX wieku jego firma posiadała cztery filie w różnych dzielnicach miasta, między innymi przy ulicy Zawadzkiej (dzisiejsza ulica Próchnika) 9 i Piotrkowskiej 45. Fabryka wyposażona była w najnowocześniejsze urządzenia i zatrudniała kilkudziesięciu żydowskich pracowników.
Dawid Diament był współzałożycielem i członkiem zarządu towarzystwa „Ezras jeladim” (Pomoc dzieciom), które mieściło się przy ulicy Zgierskiej 40. Później działał w „Domu Sierot” przy ulicy Brzezińskiej 11. Ufundował również jeden z pokoi pierwszego budynku w „Helenówku” (internat i farma dla dzieci żydowskich), a w połowie lat 30. należał do zarządu tej instytucji. Pokrywał wówczas koszt obiadów dla około dwudziestu dzieci, które uczyły się w tamtejszej szkole. Mieszkał przy ulicy Gdańskiej 14. Data i miejsce jego śmierci nie są znane. Żonaty był z Ruchlą z Nowaków, miał syna Chaima (urodzonego w Łodzi w 1915 roku). Ich losy nie są znane…
Obecnie w parterze kamienicy inne jest rozstawienie drzwi wejściowych do sklepów, a z małych okien, przystosowanych do stylu fasady, zrobiono duże okna wystawowe. Dzisiaj mieszą się tutaj między innymi  odzieżowy butik z włoską odzieżą "gattaia&VANILLA" i sklep obuwniczy "Retro". Łodzianki mogły w tym miejscu kupić eleganckie buty... prawie "od zawsze".

"Łodzianin", rok 1893. 
"Gazeta Łódzka", rok 1916. 

"Lodzer Zeitung", rok 1940.

źródła:
Marek Szukalak. Słownik biograficzny Żydów łódzkich i z Łodzią związanych.
M. Frankental. Życiorysy łódzkich działaczy społecznych, politycznych, kulturalnych oraz przemysłowych.
http://boguslav.blog.onet.pl
piotrkowska-nr https://piotrkowska-nr.pl
"Rozwój", rok 1912. 

Źródła fotografii oraz reklam:
Muzeum Narodowe w Warszawie/ cyfrowe http://cyfrowe.mnw.art.pl/
Zbiory Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi
Fot. współczesne Monika Czechowicz