Na
mocy Protokołu Deklaracyjnego, spisanego w lipcu 1834 roku, przy
dzisiejszej ulicy Piotrkowskiej 116 objął Franciszek
Taufmann.
Na froncie stanął parterowy drewniany dom.Aktem
z lipca 1844 roku Taufmann sprzedał nieruchomość kasyerowi
miasta,
Stanisławowi
Gozdowskiemu.Stanisław
Gozdowski (1777-1857)
był rodowitym łodzianinem. Na początku lat 50. XIX stulecia do
Stanisława Gozdowskiego i jego zięcia, Tomasza Sudry, należały
nieruchomości przy Nowomiejskiej 22, 23 i 24 (obecnie teren parku
Staromiejskiego po zachodniej stronie Nowomiejskiej, przed
Podrzeczną).
"Führer durch Lodz", 1893.
Aktem
z października 1846 roku Gozdowski sprzedał
nieruchomość Józefowi
Petzoldowi.W
dokumencie sporządzonym w łódzkim Magistracie, w maju 1865 roku,
czytamy:Petzold
podzielił na dwie równe części [nieruchomość], po
prętów 169 mające, z tych pierwszą, Nº 536 od ulicy
Piotrkowskiej, zatrzymał dla siebie, a drugą, Nº 536a od ulicy
Dzikiej [dz.
Sienkiewicza],
wedle protokołu z daty dzisiejszej i uchwały Rady Miejskiej z dnia
28 kwietnia r. b., odstąpił dla Juliusza
Schefer.Na
froncie ulicy Piotrkowskiej nadal stał drewniany dom przykryty
gontem."Łodzianin", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1893.
W
połowie lat 70. XIX wieku Petzold wykupił grunt działki. Przynajmniej
od pierwszej połowy lat 80. zachodnia połowa posesji, od strony
ulicy Piotrkowskiej, należała do Janasza
Warszawskiego.
Trzypiętrowa
kamienica frontowa została wystawiona według projektu z 1883 roku,
a do końca lat 80. powstały liczne oficyny. "Łodzianin", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1897.
Piotrkowska 114 i 116.
Na
początku lat 90. XIX stulecia Janasz Warszawski był już właścicielem całej
nieruchomości przy Piotrkowskiej 116, kończącej się na ulicy
Mikołajewskiej (dzisiaj Sienkiewicza 61), oraz zachodniej połowy,
od strony ulicy Piotrkowskiej, nieruchomości przy Piotrkowskiej 114.
"Łodzianin", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1900.
Około 1897 roku powstał jeszcze jeden, charakterystyczny obiekt
użytkowy. W tylnej części podwórza Piotrkowskiej 114/116 stanął
parterowy magazyn, z głębokimi, sklepionymi piwnicami, pełniącymi
rolę lodowni. W budynku mieściły się magazyny, sklepy i składy
fabryczne. Po I wojnie funkcjonowała tam drukarnia, sala
gimnastyczna i składy w piwnicach.Magazyn, widok z podwórka przy Piotrkowskiej 114.
Magazyn, widok z podwórka przy Piotrkowskiej 116.
Przeczytaj w baedekerze:
Obiekty
fabryczne w podwórzu Piotrkowskiej 116 były dzierżawione przez
wiele firm różnych branż:
"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1905.
Kalendarz Handlowo-Przemysłowy, rok 1909.
"Rozwój", rok 1910.
Informator Handlowo-Przemysłowy, rok 1911.
Informator Handlowo-Przemysłowy, rok 1911.
"Rozwój", rok 1914.
Informator m. Łodzi z kalendarzem rok 1920.
Od ok.1905 roku aż do lat 30. XX wieku działała tu nieprzerwanie pralnia chemiczna i farbiarnia Jana Cebuli.
"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1905.
"Rozwój", rok 1908.
Informator Handlowo-Przemysłowy, rok 1909.
Informator m. Łodzi z kalendarzem, rok 1920.
"Ilustrowana Republika", rok 1927.
"Ilustrowana Republika", rok 1931.
"Głos Poranny", rok 1931.
Na
przełomie XIX i XX wieku Janasz Warszawski wystawił kolejne
zabudowania przemysłowe.
Warszawski
wystawił również kamienicę frontową przy obecnej ulicy
Sienkiewicza 61, widoczne oficyny tej posesji.
Projekt
z 1900 roku, dotyczący budowy tkalni, przedstawia istniejącą już
trzypiętrową kamienicę frontową przy Piotrkowskiej 116, z przyległymi oficynami.
Około 1904 roku, być może po śmierci Janasza Warszawskiego, właścicielem
nieruchomości przy Piotrkowskiej 116 został Adolf Zakson.
"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1907.
Piotrkowska 114 i 116.
"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1914.
Informator m. Łodzi z kalendarzem, rok 1920.
Około 1904 roku przy Piotrkowskiej 116 uruchomił tkalnię tkanin
pluszowych Chaim Mordechaj Rumkowski.
Chaim Mordechaj (Morduch,) Rumkowski (1877-1944)
- żydowski przemysłowiec, działacz syjonistyczny, przełożony (prezes) Starszeństwa Żydów w Łodzi do likwidacji Ghetta Litzmannstadt w końcu sierpnia 1944 roku.
W
latach 1907-1912 firma wykonywała apretury do tkanin, zatrudniając
10-25 robotników. Z powodu małych zamówień firma miała częste
przerwy w produkcji, trwające nawet do roku, wreszcie zbankrutowała.Pierwszą
wojnę światową Rumkowski spędził w Rosji, skąd powrócił we
wrześniu 1918 roku i do 1933 roku pracował jako agent
ubezpieczeniowy. Już w Moskwie działał w Ogólnym Komitecie Pomocy
Żydom Polskim, zorganizowanym przez Bera Wachsa. Był członkiem
Gminy Żydowskiej w Łodzi i przewodniczącym frakcji ogólnych
syjonistów w Gminie.
Rumkowski działał w zarządach placówek oświatowych i
opiekuńczych, między innymi w Towarzystwie „Herzlija”,
hebrajskiej szkole koedukacyjnej „Jabne”, przedszkolu im. Szaloma
Alejchema, Domu Sierot.
"Wiadomości codzienne", rok 1926.
Był członkiem Centralnego Komitetu Pomocy
Sierotom w Polsce, należał do Związku Pomocy Żołnierzom
Rekonwalescentom, Towarzystwa „Centros” i do Towarzystwa Pomocy
Żydowskim Biednym Dzieciom w Łodzi i Przedmieściu Bałut „Malbisz
Arumin”, opiekował się i kierował internatem i fermą dzieci
żydowskich „Helenówek”. Od 1928 roku był członkiem Miejskiego
Komitetu Syjonistycznego.
Po
rozwiązaniu przez Niemców Gminy Żydowskiej, której większość
członków została przez nich zamordowana, komisarz Łodzi dr
Leister 13 października 1939 roku mianował Rumkowskiego przełożonym
Starszeństwa Żydów (Der Älteste der Juden), czyli
przedstawicielem ludności żydowskiej i wykonawcą zarządzeń władz
niemieckich. Po utworzeniu getta Niemcy do końca kwietnia 1940 roku
przesiedlili do niego 153 849 mieszkańców Łodzi i 6471 osób
z tzw. Kraju Warty, a w latach 1941-1942 blisko 20 tysięcy Żydów z
okupowanych krajów Europy: Austrii, Czech, Luksemburga i Niemiec
oraz 17 826 z okolicznych miast i miasteczek, w których
likwidowano getta. Przez łódzkie getto przeszło ponad 200 tysięcy
Żydów. Rumkowski otrzymał od Hansa Biebowa, kierownika
niemieckiego zarządu getta (Gettoverwaltung) znaczne uprawnienia w
zakresie wewnętrznej organizacji getta: powoływania urzędów i ich
agend, organizowania zakładów pracy, sądownictwa i policji, a
nawet emitowania bonów pieniężnych i monet.
Rumkowski i Hans Biebow,
kierownik niemieckiego zarządu getta (Gettoverwaltung)
Wiosną i jesienią
1942 roku Niemcy przeprowadzili masowe wywózki ludności getta do
obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem. W czerwcu 1944 roku Niemcy
przystąpili do ostatecznej likwidacji getta, kierując transporty do
Chełmna nad Nerem (7196 osób) a później 65-67 tysięcy do
Oświęcimia-Brzezinki (Auschwitz-Birkenau).Stacja Radegast. Stąd łódzcy mieszkańcy getta wyruszali w swoją
ostatnią drogę. Przeczytaj w baedekerze:
Getto
łódzkie zostało zlikwidowane jako jedno z ostatnich większych
skupisk ludności żydowskiej w okupowanej Europie. Spośród jego
mieszkańców uratowało się około 15 tysięcy osób. Rumkowski
oraz jego brat Józef z rodziną zostali wywiezieni do obozu zagłady
w Oświęcimiu (Auschwitz) ostatnim transportem z getta 29 sierpnia
1944 roku i zmordowani w komorze gazowej.
Zdjęcie ludzi idących w kierunku stacji Radegast - jedna z najbardziej znanych fotografii pokazująca ostatni etap getta Litzmannstadt. Została wykonana przez Mendla Grosmana z piętra budynku przy ulicy Zagajnikowej 1.
Rumkowski
był dwukrotnie żonaty, dwukrotnie się rozwodził, dzieci nie miał.
W getcie 27 grudnia 1941 roku pojął za żonę Reginę z Wejnbergów.
Regina Wajnberger-Rumkowska.
Działalność
Rumkowskiego na stanowisku przełożonego Starszeństwa Żydów jest
oceniana przez historyków niejednoznacznie, on sam jest główną
postacią opowiadania Adolfa Rudnickiego „Kupiec Łódzki”
(Warszawa 1963). Pisze o nim również Arnold Mostowicz w swojej
książce „Żółta gwiazda i czerwony krzyż” (Warszawa 1988),
starając się jednak pokazać także Rumkowskiego jako człowieka,
który zdołał utrzymać przy życiu tak znaczną część
społeczności żydowskiej osadzonej w getcie łódzkim. Znacznie
mniej przychylnie opisuje Rumkowskiego Steve Sem – Sandberg,
szwedzki pisarz, dziennikarz i krytyk literacki, w swej książce
„Biedni ludzie z miasta Łodzi”.
Getto
łódzkie przetrwało najdłużej spośród gett utworzonych przez
Niemców na ziemiach polskich.W
okresie międzywojennym w kamienicy przy Piotrkowskiej 116 miała
swoją siedzibę organizacja pionierska młodzieżowego ruchu
syjonistycznego „Honoar Hacyjoni”.
W eleganckiej frontowej kamienicy przy Piotrkowskiej 116 mieli swoje gabinety lekarze:
"Rozwój", rok 1900.
"Głos Poranny", rok 1933.
Łodzianie chętnie odwiedzali przy Piotrkowskiej 116 restaurację myśliwską "Hubertus" prowadzoną przez Piotra Federa (w 1919 roku Piotr Feder stał się jej właścicielem).
Jednodniówka "Ratujcie dzieci" z 11 czerwca 1916 roku.
"Gazeta Łódzka", rok 1917.
"Rozwój", rok 1919.
"Straż Polska", rok 1919.
Informator m. Łodzi z kalendarzem, rok 1920.
"Rozwój", rok 1921.
W latach od 1936 roku i jeszcze w okresie II wojny światowej mieścił się tutaj skład fortepianów i pianin Karola Koischwitza.
"Głos Poranny", rok 1936.
"Głos Poranny", rok 1937.
"Litzmannstädter Zeitung", 1940.
Przez prawie dwie dekady przy Piotrkowskiej 116 (na pierwszym piętrze, od frontu) prowadził znany skład z meblami Władysław Romiszowski.
"Rozwój", rok 1913.
"Rozwój", rok 1913.
Informator Handlowo-Przemysłowy, rok 1914.
"Rozwój", rok 1919.
"Rozwój", rok 1920.
"Rozwój", rok 1922.
"Republika", rok 1923.
"Nowiny", rok 1924.
"Ilustrowana Republika", rok 1925.
"Ilustrowana Republika", rok 1926.
"Ilustrowana Republika", rok 1926.
"Ilustrowana Republika", rok 1928.
Inne
firmy, składy i sklepy mieszczące się niegdyś przy ulicy
Piotrkowskiej 116, od frontu i w oficynach:
"Godzina Polski", 1917.
Kalendarz Informacyjno-Handlowy, rok 1919.
"Głos Poranny", rok 1932.
"Głos Poranny", rok 1932.
"Ilustrowana Republika", rok 1933.
"Głos Poranny", rok 1938.
W 1957 roku uruchomiony został tu przez Miejskie Pralnie i Farbiarnie drugi w Łodzi punkt ekspresowego prania odzieży.
"Dziennik Łódzki", rok 1968.
... oraz sklep "ARGED".
"Dziennik Łódzki", rok 1973.
Kamienica ostatnio została pięknie odrestaurowana. Na zakończenie detale z przejścia bramnego:
Arnold
Mostowicz. Łódź moja zakazana miłość.
Jakub Poznański. Pamiętnik z getta łódzkiego.
GraŻyna
Kobojek. Łódź – kalendarium XX wieku.
"Dziennik Łódzki", rok 1970.
Fot. archiwalne pochodzą ze zbiorów Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi.
Fot. współczesne Monika Czechowicz
"Rozwój", rok 1902.
"Republika", rok 1923.
Przeczytaj
jeszcze:
oraz:
.jpg)
.png)
.png)
.png)
