wtorek, 10 lutego 2026

bocianie gniazdo

 Na narożniku kamienicy przy zbiegu ulicy Piotrkowskiej i Jaracza, na wysokości pierwszego piętra widzimy małą, częściowo oszkloną budkę.
Była ona ściśle związana z organizacją ruchu drogowego na tym skrzyżowaniu. To, co obecnie wydaje się sprawą zupełnie oczywistą, w latach 50. było absolutną nowością, mowa tu o sygnalizacji świetlnej służącej regulacji ruchu ulicznego. W Łodzi dopiero w roku 1950 powstał projekt takiej sygnalizacji, początkowo tylko na dwóch ulicach krzyżujących się z ulicą Piotrkowską. Do kierowania ruchem ulicznym, oprócz świateł, potrzebny był również człowiek, ponieważ nie było wtedy urządzeń sterujących sygnalizacją i trzeba było to robić ręcznie. Dlatego też, na skrzyżowaniach ze światłami instalowano tzw. bocianie gniazda, czyli budki dla milicjanta umieszczone kilka metrów nad ziemią.
Zadaniem milicjanta pełniącego dyżur w takim „gnieździe” była nie tylko zmiana świateł, ale również prowadzenie obserwacji ruchu pojazdów oraz zapisywanie numerów rejestracyjnych tych pojazdów, których kierowcy dopuszczali się łamania przepisów.
Obecnie jedyne takie gniazdo udało się przywrócić na skrzyżowaniu ulic Jaracza i Piotrkowskiej. Budka została w 2006 roku zrekonstruowana po rozbiórce, której dokonano na początku lat 90. XX stulecia.

Fot. Monika Czechowicz
Przeczytaj w baedekerze: 

poniedziałek, 9 lutego 2026

Dora Kalinówna, gwiazda przedwojennych kabaretów, królowa szmoncesu.

Dora Kalinówna
Fotografia portretowa ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego.

Dora Klingbeil-Rater - aktorka i pieśniarka, urodziła się w Łodzi 15 grudnia 1900 roku.

Dora Kalinówna
Fotografia portretowa ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego.

Pochodziła z rodziny łódzkich Żydów, była córką Hermana Kingbeila i Marii Haltrecht. Występowała jako Dora Kalinówna.

Dora Kalinówna
(zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego)

W latach 1923-1926 studiowała w Oddziale Dramatycznym Konserwatorium Muzycznego w Warszawie. W 1928 roku wyszła za mąż za projektanta Józefa Ratnera, ale małżeństwo zakończyło się rozwodem.

Kalinówna jako włóczęga. Rewia "Miłość, młodość i spółka" w kabarecie Cyganeria, rok 1936.
(zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego)

"Głos Poranny", rok 1931.

"Ilustrowana Republika", rok 1931.

W latach 1926-1931 występowała w teatrze Qui Pro Quo, zyskując uznanie jako pieśniarka i recytatorka, a przede wszystkim niezrównana wykonawczyni szmoncesów Tuwima, Hemara, Własta. Z kabaretem Qui Pro Quo wyjeżdżała na liczne występy

"Głos Poranny", rok 1931.

"Głos Poranny", rok 1931.

Rewia "Banda naprzód" w teatrze Banda w Warszawie. Dora Kalinówna w jednej ze scen.
(zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego)

Artyści kabaretu "Cyganeria" podczas wypoczynku w lesie ćwiczą śpiewanie.
Stoją od lewej: Lena Żelichowska, Zula Pogorzelska, Dora Kalinówna, Konrad Tom i dyrygent Zdzisław Górzyński.
(zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego)

"Głos Poranny", rok 1934.

"Głos Poranny", rok 1935.

Dora Kalinówna w programie rozrywkowym w teatrze "Cyrulik Warszawski", rok 1935.
(zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego)

"Głos Poranny", rok 1935.

Program rozrywkowy "Pod włos" w teatrze "Cyrulik Warszawski" w Warszawie.
Dora Kalinówna jako krawiec James Nadelknopf w jednej ze scen programu.
(zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego)

Program rozrywkowy "Pod włos" w teatrze "Cyrulik Warszawski" w Warszawie.
Dora Kalinówna jako krawiec James Nadelknopf w jednej ze scen programu.
(zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego)

 W latach 30. grała w teatrach i kabaretach warszawskich: Banda, Morskie Oko (gdzie śpiewała swój największy przebój – tango „Rebeka”), Cyganeria, Wielka Operetka czy Cyrulik Warszawski.

Dora Kalinówna podczas wykonywania piosenki "Rebeka", rok 1932.
(zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego)

 Występowała z własnymi programami w polskich miastach, wyjeżdżała na turnee do krajów Europy i USA. 

Rewia "Wiosna bandytów" w teatrze Banda w Warszawie, rok 1932.
Dora Kalinówna w numerze "Sportówka".
(zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego)

"Ilustrowana Republika", rok 1935.

"Dziennik Łódzki", rok 1932.

W 1932 roku wystąpiła w filmie „Sto metrów miłości”, a w 1936 roku w „Tajemnicy panny Brinx”.

"Nowy Dziennik Łódzki", rok 1933.

"Express Wieczorny Ilustrowany", rok 1933.

„Tajemnica panny Brinx”, rok 1936.
(źródło: YouTube.pl)

"Głos Poranny", rok 1936.

"Głos Poranny", rok 1936.

"Ilustrowana Republika", rok 1937.

"Ilustrowana Republika", rok 1937.

"Ilustrowana Republika", rok 1937.

W latach 30. XX wieku, pomiędzy swymi licznymi wyjazdami artystycznymi Dora Kalinówna często i chętnie występowała w swojej rodzinnej Łodzi.

"Ilustrowana Republika", rok 1938.

"Ilustrowana Republika", rok 1938.

(źródło fotografii: Pamiątki Dory Kalinówny – W muzeach)

"Kurier Łódzki", rok 1939.

"Ilustrowana Republika", rok 1939.

"Ilustrowana Republika", rok 1939

"Ilustrowana Republika", rok 1939.

"Kurier Łódzki", rok 1939.

W dniu wybuchu II wojny światowej przebywała w Brazylii na kolejnym turnee. Występowała na koncertach organizowanych przez Poselstwo RP w Rio de Janerio na rzecz ofiar wojny w Polsce, brała na przykład udział w rewii „Cafe de Vaesovie”, opracowanej przez Tuwima i Lechonia.

"Głos Poranny", rok 1939.

Dora Kalinówna, fotografia portretowa w przebraniu cyganki, rok 1939.
(zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego)

Po wojnie pozostała w Brazylii, występowała też w Nowym Jorku, Londynie, Tel Awiwie, a w 1948 roku odwiedziła Polskę i rodzinną Łódź.

"Mosty", biuletyn Haszomir Hacair w Polsce, rok 1948.

"Mosty", biuletyn Haszomir Hacair w Polsce, rok 1948.

"Mosty", biuletyn Haszomir Hacair w Polsce, rok 1948.

"Mosty", biuletyn Haszomir Hacair w Polsce, rok 1948.

"Mosty", biuletyn Haszomir Hacair w Polsce, rok 1948.

(źródło fotografii: Kalinówna Dora – Artyści)

Utalentowana artystka, która grała na scenie w kilku językach, zmarła w Rio de Janerio 24 kwietnia 1985 roku.

Zapiski Dory Kalinówny.

Legitymacja Międzynarodowego Instytutu Teatralnego Dory Kalinówny.
(źródło fotografii: Pamiątki Dory Kalinówny – W muzeach)
Źródło:
Łódź.pl

"Głos Robotniczy", rok 1948.

(źródło fotografii: Kalinówna Dora – Artyści)


"Kurier Popularny", rok 1948.

Fot. archiwalne pochodzą ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi oraz stron:
Dora Kalinówna – królowa szmoncesu - Muzeum Getta Warszawskiego
Kalinówna Dora – Artyści
Archiwa Dora Kalinówna – stare-kino.pl
Pamiątki Dory Kalinówny – W muzeach
Film pochodzi ze strony YouTube.pl/ W starym kinie Tajemnica Panny Brinx 1936) - YouTube