czwartek, 13 marca 2014

PIOTRKOWSKA 10 -Kamienica Jozefa Monitza

Budynek wzniesiony został w 1896 roku według projektu Piotra Brukalskiego dla Jozefa Monitza.
Architekt Piotr Brukalski – był absolwentem warszawskiej Szkoły Realnej (1870), a następnie petersburskiej Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych (1876-1882). Przez pierwsze lata pozostał w Petersburgu, w tym czasie zdobył I nagrodę w konkursie na pomnik marynarzy w Odessie. W 1883 roku wziął udział w powtórzonym konkursie na kaplicę-mauzoleum Karola Scheiblera w Łodzi. Osiadł tutaj na stałe w końcu lat 80. XIX wieku, wiążąc się wkrótce z przedsiębiorstwem budowlanym Otto Gehliga.
Niektóre prace w Łodzi:
  •  Lecznica dla zwierząt Alfreda Kwaśniewskiego i Hugo Warrikoffa, przy ulicy Kopernika -1891 (zobacz TUTAJ)

  •  Budynki gospodarcze zakładów J. Johna przy ulicy Piotrkowskiej 217/221 (1893-1894)
  • Nadbudowa kamienicy H. Sachsa (wcześniej S. Bahariera) przy ulicy Piotrkowskiej 107 (1895)
  • Budynek hotelowo-biurowy Grand Hotelu przy Pasażu Meyera 2 (zobacz TUTAJ)

  • Szkoła Przemysłowo-Rękodzielnicza przy ulicy Pańskiej (1900-1902) - obecnie Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych przy ulicy Żeromskiego 115 – jeden z największych gmachów szkolnych w Łodzi (1900-1902)
  • Szkoła Handlowa Zgromadzenia Kupców (1911-1913), Narutowicza 68 (zobacz TUTAJ)

… i także kamienica Jozefa Monitza przy ulicy Piotrkowskiej 10:
 
Właściciel kamienicy, Jozef Monitz urodził się 1850 roku, w Sieradzu, jako syn Lewka i Rajzli z Bemów. Przed rokiem 1914 był właścicielem sklepu z towarami żelaznymi w Łodzi, później zrezygnował z działalności kupieckiej i utrzymywał się z wynajmu lokali w swojej kamienicy. Był zastępcą członka zarządu Łódzkiego Żydowskiego Towarzystwa Dobroczynności, członkiem Towarzystwa Kredytowego miasta Łodzi i kilkakrotnie członkiem zarządu Gminy Starozakonnych w Łodzi. Żonaty z Emilią z Landauów, miał z nią pięcioro dzieci. Zmarł w 1941 roku i pochowany został na Cmentarzu Żydowskim w Łodzi.


Księga adresowa miasta Łodzi i województwa łódzkiego. Rocznik 1937-1939.

Najbardziej charakterystycznymi elementami fasady są dwa boczne dwupiętrowe wykusze przykryte niewielkimi kopułami. Szerokie trójdzielne okna otoczone są półkolumnami z głowicami w porządku korynckim. Poniżej znajdują się tralkowane balustrady.

Środkowe osie bez większej ilości detali oddzielone są boniowanymi na pierwszym piętrze lizenami. Budynek wieńczą dwa ozdobne szczyty oraz mansardowy dach z lukarnami.

W 1878 roku powstała tu pierwsza w Łodzi żydowska drukarnia Lejzora Gutsztadta, syna  Jankiela Gutsztadta –kupca, właściciela pierwszej w Łodzi księgarni (Gutsztadt prowadził przy ulicy Nowomiejskiej sklep z wyrobami włókienniczymi, w którym sprzedawał książki w języku jidysz, polskim i niemieckim na podstawie zezwolenia z 1848 roku).

"Lodzer Zeitung", rok 1867.

Numeracja ulicy Piotrkowskiej zmieniała się. Kamienica pod nr 10 w latach 1850-1891 miała numer 251. Jeszcze przez kilka lat w reklamach prasowych pojawiały się oba numery.


"Rozwój", rok 1989.


Jubileuszowe wydanie "Lodzer Zeitung" 1883-1913.

W kamienicy przy Piotrkowskiej 10 mieszkał wraz z rodziną Bernard Dobrzyński, właściciel mieszczącego się tutaj magazynu i sklepu z tkaninami jedwabnymi.

Reklama sklepu Dobrzyńskich przy Piotrkowskiej 10. 
Jubileuszowe wydanie "Lodzer Zeitung" 1883-1913



"Ilustrowana Republika", rok 1926.


Dawną firmę Bernarda Dobrzyńskiego w latach 30. XX wieku prowadzili A. Rabinowicz i W. Kronenberg.



"Głos Poranny", rok 1930.

"Głos Poranny", rok 1931.


"Głos Poranny", rok 1931.


"Głos Poranny", rok 1931.


"Głos Poranny", rok 1931.


"Głos Poranny", rok 1932.


"Głos Poranny", rok 1936.

Od lat 80. XIX wieku w kamienicy swój lokal miała elegancka restauracja Rektyfikacji Warszawskiej, czyli Towarzystwa Warszawskiego Oczyszczania i Sprzedaży Spirytusu. Był to jeden z największych producentów alkoholi, w którym opracowano m.in. receptury wódki wyborowej, luksusowej i żubrówki. Lokal połączony ze składem firmowych wódek czystych oraz gatunkowych, nalewek owocowych, winiaków, rumów, ponczów i likierów prowadził K. Szreder.
W 1898 restauracja proponowała następujący repertuar śniadaniowy od godz. 10 rano:
- poniedziałek – żur na kiełbasie z kartoflami (barszcz polski)
- wtorek – kołduny litewskie na bulionie
- środa – golonka z grochem puree
- czwartek i niedziela – flaki garnuszkowe z grzankami
- piątek – ryba po żydowsku i pierogi leniwe
- sobota – pierożki z mięsem
 — w miejscu: Piotrkowska 10

 Gazeta "Rozwój", rok 1898.

"Rozwój", rok 1898.

Na bramie możemy dostrzec inicjały właściciela:

"Łodzianin", rok 1893 
(numeracja Piotrkowskiej zmieniała się - nr 251 to dzisiejsza Piotrkowska 10).


"Rozwój", rok 1898.

W okresie międzywojennym w kamienicy przy Piotrkowskiej 10 mieszkał Zerach Sztrauch (Strauch), awokat i społecznik.
Urodził się w 1905 roku w Kowalu jako syn Jakowa w szanowanej rodzinie fabrykanckiej. Maturę zrobił w łódzkim gimnazjum hebrajskim. Następnie studiował prawo na Uniwersytecie Warszawskim i w 1926 roku otrzymał tytuł magistra praw.
Po złożeniu ostatniego egzaminu adwokackiego, w 1931 roku, otrzymał tytuł adwokata. Jeszcze jako student uczestniczył w działalności różnych organizacji młodzieżowych. Był współzałozycielem i przewodniczącym organizacji "Merkaz Haceeeeirim" (Centrum Młodzieży), współpracował w akademickim związku na rzecz Uniwersytetu w Jerozolimie, działał w stowarzyszeniu "Jardenia" i w organizacji "Hechaluc Hamerkazi".
Był sekretarzem i członkiem zarządu łódzkiego oddziału Towarzystwa Przyjaciół Uniwersytetu Hebrajskiego, honorowym sekretarzem oraz wiceprezesem i członkiem zarządu łódzkiego Klubu Rzemieślnika przy ulicy Południowej 4 (obecnie ulica Rewolucji 1905 roku).


Sztrauch był również przewodniczącym łódzkiego klubu sportowego "Makabi" i zastępcą przewodniczącego egzekutywy Światowego Związku "Makabi". Należał do przywódców ruchu syjonistycznego w Łodzi. Piastował mandat radnego łódzkiej Rady Miejskiej z ramienia Bloku Syjonistycznego.
Krótko przed II wojną światową wyemigrował do Palestyny.Po wojnie światowej nadal czynny jako działacz społeczny założył w Tel Awiwie Związek Byłych Żydowskich Mieszkańców Łodzi, zajmując w nim aż do śmierci stanowisko prezesa. W założonym przez niego związku istnieje biblioteka nosząca jego imię. Zmarł w 1977 roku.
"Goniec Łódzki", rok 1905. 


"Nowa Gazeta Łódzka", rok 1914.


"Republika", rok 1923.


"Republika", rok 1923.


"Głos Poranny", rok 1929.


W latach 30. ubiegłego stulecia w kamienicy przy Piotrkowskiej 10 mieszkał Leopold Lipman Ebin, znany w Łodzi lekarz i ginekolog.

Urodził się w Warszawie. Po uzyskaniu dyplomu lekarza, w 1917 roku, mieszkał w Lublinie. W 1919 roku wstąpił do Wojska Polskiego jako ochotnik w stopniu porucznika. Służył w 23 pułku piechoty, w 401 szpitalu polowym, w 21 pułku piechoty, w 21 pułku artylerii i w obozie wartowniczym w Dęblinie.
Po demobilizacji przeniósł się do Łodzi. W latach 20. mieszkał przy ulicy Gdańskiej 93, później przy Piotrkowskiej 10.
Był członkiem Izby Lekarskiej w Łodzi i oddziału łódzkiego Związku Żydów Uczestników Walk o Niepodległość Polski.
Wiadomo, że przeżył II wojnę ukrywając się w Warszawie po "aryjskiej" stronie wraz z żoną Felicją (z domu Raciążer, malarką) i dwójką dzieci. Syn Jonasz urodził się w Łodzi, w 1923 roku, dane drugiego dziecka nie są znane.

"Republika", rok 1923.


W okresie międzywojennym przy Piotrkowskiej 10 miało swoją siedzibę Centralne Stowarzyszenie Kupców i Przemysłowców Województwa Łódzkiego. Prezesem stowarzyszenia był Emanuel Hamburski, łódzki drukarz i właściciel drukarni, w 1908 roku założył pierwszy w Łodzi dziennik żydowski "Łodzier Togbłat" (Dziennik Łódzki), był też redaktorem i autorem artykułów w tej gazecie. 

"Republika", rok 1924.

"Ilustrowana Republika", rok 1925.

"Republika", rok 1925. 


"Głos Poranny", rok 1932.


"Głos Kupiectwa", rok 1927.

A tutaj sensacyjnie: PIOTRKOWSKA 10

"Ilustrowana Republika", rok 1938. 

Książka adresowa m. Łodzi, rok 1947.
źródła:
Sławomir Krajewski, Jacek Kusiński. Ulica Piotrkowska.
Krzysztof Stefański. Ludzie, którzy zbudowali Łódź.
Marek Szukalak. Słownik biograficzny Żydów łódzkich i z Łodzią związanych.
https://pl.wikipedia.org

"Ilustrowana Republika", rok 1937.

Fot. Monika Czechowicz
Fot. archiwalne ze zbiorów Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi
i inn. 



"Rozwój", rok 1907.