baedeker łódzki

sobota, 22 sierpnia 2026

„Ubraniom dla wsickich jak mali tak Duży żonate ludzi”

"Ubraniom dla wsickich jak mali tak Duży żonate ludzi" - reklama, która nie uznawała ograniczeń 😊

XIX-wieczny łódzki marketing w najlepszym wydaniu!

"Rozwój", rok 1900.

"Dziennik Łódzki", rok 1890.

"Dziennik Łódzki", rok 1889.

Wycinki prasowe ze zbiorów Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi.

Fot. AI

Informator Handlowo-Przemysłowy, rok 1912.

czwartek, 20 sierpnia 2026

Dawny młyn parowy „Korona” przy ul. Cieszyńskiej.

Dawny młyn parowy „Korona” przy ul. Cieszyńskiej 8/10 w Łodzi jest jednym z ciekawszych, choć mało znanych zachowanych zespołów dawnej architektury przemysłowej miasta.

Historia tego miejsca sięga znacznie dalej niż sama nazwa „Korona”. Teren znajdował się na obszarze dawnej wsi Rokicie, a młyn związany był z rzeką Jasień.
Historia miejsca jest znacznie starsza od zachowanego budynku. Nad Jasieniem funkcjonował Młyn Rokicie, związany z istniejącą od średniowiecza wsią Rokicie. Jego pierwotne urządzenia wykorzystywały energię wody spiętrzonej w zbiorniku. Źródła dotyczące historii Jasienia datują początki tego młyna na okres średniowieczny, a obecny budynek jest XIX-wiecznym następcą dawnego obiektu.

Młyn Rokicie. Mapa regionu łódzkiego, rok 1853.

(źródło: zbiory Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi)

W XIX wieku zmieniła się technologia. W latach 80. XIX stulecia dawny Młyn Rokicie działał już jako młyn parowy. To właśnie z tego okresu pochodzi zachowany do dziś zasadniczy zespół zabudowy przy Cieszyńskiej.

W XIX wieku funkcjonował tu wcześniejszy młyn wodny, natomiast w latach 1880–1887 powstał nowoczesny, jak na ówczesną Łódź, młyn parowy. Zespół budynków przypisywany jest projektantowi Ignacemu Markiewiczowi. Pierwszym znanym właścicielem był Marcin Reich (w źródłach występują dwie wersje: Marcin Reich – tak podają materiały historyczne dotyczące młyna i Parku Wenecja;

Wilhelm Reich – tak określa obiekt współczesna baza zabytków Łodzi).

Kompleks składał się z kilku obiektów: właściwego budynku młyna, maszynowni, budynku mieszkalnego oraz wozowni. Położenie przy Jasieniu miało ogromne znaczenie dla rozwoju całego zespołu. Jasień przez stulecia napędzał łódzkie młyny, a później stał się jednym z naturalnych czynników sprzyjających rozwojowi przemysłu.

Przeczytaj w baedekerze:

baedeker łódzki: Rzeka Jasień - u źródeł łódzkiego przemysłu.

Młyn Reicha nie pozostał długo w rękach jednego właściciela. W 1900 roku przeszedł na własność Stanisława Wawelskiego i wspólników (opracowania podają nazwisko Stanisław Wawelski, natomiast materiał oparty na kwerendzie prasy łódzkiej podaje Stanisław Walewski).
Około 1910 roku nastąpiła kolejna zmiana właściciela, młyn i pobliskie tereny przeszły w ręce Teodora Adamka. Adamek stał się właścicielem młyna, a jego własność została tak silnie związana z miejscem, że ulica prowadząca do młyna — dzisiejsza Cieszyńska — nosiła wówczas nazwę ul. Teodora.

"Nowy Kurier Łódzki", rok 1912.

W lipcu 1912 roku został otwarty dla publiczności park „Wenecja”. Relacje "Rozwoju" wskazują na jego ogromną popularność, zwłaszcza wśród ludności robotniczej. W parku Teodora Adamka organizowano koncerty, zabawy i widowiska.

"Rozwój", rok 1913.

"Nowy Kurier Łódzki", rok 1913.

Młyn i park tworzyły wówczas wyjątkowy zespół krajobrazowo-przemysłowy: zakład produkcyjny znajdował się nad Jasieniem, a jego właściciel utrzymywał obok rozległy teren rekreacyjny ze stawami i kanałami. Młyn pozostawał własnością Teodora Adamka.

"Rozwój", rok 1920.

Po odzyskaniu niepodległości teren ponownie pojawia się w prasie łódzkiej przede wszystkim w związku z parkiem „Wenecja”. W latach 20. XX stulecia jego popularność utrzymywała się, choć zmieniały się warunki gospodarcze i własnościowe terenów zachodniej Łodzi. Nastąpiło uporządkowanie nazewnictwa ulic. Ulica Teodora została w 1919/1920 roku przemianowana na Cieszyńską. Właścicielem młyna była spółka A. Rattera.

Informator m. Łodzi, rok 1920.

Kalendarz Informator z 1923 roku jako właściciela młyna przy ulicy Cieszyńskiej podaje Stefana Koczanowskiego.

Kalendarz Informator, rok 1923.

Rok 1926 wskazywany jest jako początek okresu związanego z Bornsteinem i nazwą „Korona”. W dokumentach gospodarczych z końca lat 20. figuruje już przedsiębiorstwo: „Młyn Parowy Korona Kronsilber i Borenstein” z siedzibą przy ul. Cieszyńskiej 10. Firma została formalnie utworzona 7 czerwca 1927 roku, a jej właścicielami byli Szmul (Samuel) Borenstein zamieszkały w Kaliszu i Ajzyk Kronsiłber (Kronsilber/ również zamieszkały w Kaliszu).

Krótki zarys historii rozwoju skarbowości z okazji dziesięciolecia Stowarzyszenia Urzędników Skarbowych Okręgu Łódzkiego 1918-1928.

W 1931 roku działalność przedsiębiorstwa została przekształcona organizacyjnie; powstała spółka, której przedmiotem była sprzedaż i kupno produktów zbożowych. Kapitał zakładowy wynosił 20 000 zł, a w zarządzie znajdowali się Ajzyk Kronsiłber i Samuel Borensztajn. Nie był to więc niewielki lokalny młyn gospodarski, ale przedsiębiorstwo uczestniczące w szerszym obrocie zbożem.

W 1931 roku firma „Młyn Parowy Korona Kronsilber i Borenstein”, Łódź, ul. Cieszyńska 10
została zlikwidowana. Nie oznacza to jednak, że w 1931 roku zlikwidowano sam młyn, zlikwidowana została konkretna spółka handlowa, a niekoniecznie przedsiębiorstwo jako zakład produkcyjny. Późniejsze źródła dowodzą, że młyn „Korona” nadal działał.

Po II wojnie światowej nastąpiła zasadnicza zmiana sytuacji własnościowej. Od 1949 roku rozpoczęła się nacjonalizacja prywatnych młynów i wiatraków.

Łódzki Dziennik Wojewódzki, rok 1949.

W 1950 roku w oficjalnym Łódzkim Dzienniku Wojewódzkim ogłoszono przygotowanie protokołu przejęcia na własność państwa przedsiębiorstwa:
„Młyn Korona – Młyn Elektryczny”, Łódź, ul. Cieszyńska 10a.
Protokół miał zostać sporządzony 22 maja 1950 roku.

Łódzki Dziennik Wojewódzki, rok 1950.

Pierwotny młyn parowy został w okresie powojennym określony już jako młyn elektryczny, co wskazuje na modernizację technologii. Jednocześnie jest to mocny dowód na przejście przedsiębiorstwa w ręce państwa w okresie nacjonalizacji przemysłu.

Młyn działał jeszcze przez wiele kolejnych dekad.
W „Dzienniku Łódzkim” z 1973 roku pojawiła się informacja o pracownikach młyna „Korona”, którym zarzucano przywłaszczenie 91 ton mąki o wartości 445 tysięcy złotych.
To niezwykle interesujący materiał dla historii zakładu, ponieważ pokazuje, że w 1973 roku młyn nadal był czynnym przedsiębiorstwem, a jego produkcja była na tyle znacząca, że sprawa niedoboru obejmującego 91 ton mąki stała się przedmiotem zainteresowania prasy.

"Dziennik Łódzki", rok 1973.

Według relacji dotyczących historii obiektu, jeszcze w latach 80. można było kupować tutaj mąkę na kilogramy. Oznacza to, że zakład zachował funkcję młynarską znacznie dłużej, niż sugerowałaby sama data nacjonalizacji.
Co zachowało się do dziś?
Najcenniejsze jest to, że zachował się niemal cały historyczny zespół zabudowy. Obejmuje on przede wszystkim budynek młyna, dawną maszynownię, budynek mieszkalny i wozownię.
Dawne zabudowania są obecnie wykorzystywane w zupełnie innych celach, m.in. handlowych, usługowych i magazynowych. Zespół znajduje się w gminnej ewidencji zabytków Łodzi.
W źródłach spotykamy dwie nazwy tego miejsca: młyn Reicha – odnoszącą się do najstarszego okresu jego dziejów – oraz młyn „Korona”, używaną przede wszystkim w okresie międzywojennym i późniejszym.
Historia tego miejsca świetnie pokazuje, jak Jasień zmieniał Łódź. W tym samym miejscu można prześledzić przejście od tradycyjnego młyna wodnego, przez XIX-wieczny młyn parowy, aż po powojenny młyn elektryczny. To właściwie mała „kapsuła” historii łódzkiego przemysłu.

Źródła:
Zespół młyna parowego w Łodzi - Forum Łódź
Zabytki Łodzi
Zespół Młyna Parowego w Łodzi w Łodzi - Opis, Opinie, Dojazd » e-turysta.pl
A to ciekawe...: Urząd Miasta Łodzi

Przeczytaj jeszcze:
baedeker łódzki: Park im. Juliusza Słowackiego – dawny park „Wenecja”.

baedeker łódzki: Rzeka Jasień - u źródeł łódzkiego przemysłu.