baedeker łódzki

piątek, 24 lipca 2026

REGION/ Zespół klasztorny Opactwa Cystersów w Sulejowie.

Na skraju nieznacznej wyniosłości, opadającej w podmokłą i lesistą dolinę rzeki Pilicy, znajduje się miasto Sulejów, o którym pierwsza wzmianka pochodzi z 1145 roku i z którym związana jest historia opactwa cystersów.
Książę na Wiślicy zwany Sprawiedliwym na chwałę Boga i Najświętszej Marii Panny ufundował w 1176 roku kościół i klasztor cystersów. Konwent dwunastu mnichów z opactwem przybył z burgundzkiego Morimond już w sierpniu następnego roku.

Cystersi na średniowiecznej miniaturze.

(źródło fotografii: *** OPACTWO CYSTERSKIE W SULEJOWIE ***)

W oddaleniu od osady, wśród lasów nad brzegiem Pilicy, mnisi przed 1232 rokiem zbudowali kamienny kościół i przystąpili do budowy klasztoru. Od tego momentu rozpoczyna się bogata w wydarzenia historia Sulejowa i klasztoru cysterskiego.

Opactwo sulesjowskie należało do najbogatszych w kraju. Nadania książąt i królów, możnowładców kościelnych i świeckich oraz szlachty stworzyły wielkie bogactwo. Liczne wsie i regalia, dochody targowe i zwolnienia od podatków, oparte na przywilejach królewskich, a także sądownictwo nad poddanymi, umacniały pozycję gospodarczą klasztoru.

Jedna z kart Kopiarza Sulejowskiego zawierającego zestawienie przywilejów i nadań na rzecz opactwa sulejowskiego począwszy od 1217 roku.

(źródło fotografii: *** OPACTWO CYSTERSKIE W SULEJOWIE ***)

Nagromadzone zasoby pozwoliły na zbudowanie okazałego opactwa. Budowniczymi byli poddani chłopi, rzemieślnicy oraz sprowadzani artyści, z których część była braćmi zakonnymi.

Klasztor z czasem stał się samowystarczalną warownią, w obrębie której znajdowały się między innymi warsztaty, młyn, masarnia, wędzarnia, obory, stodoły, magazyny i spichlerze, browar, gorzelnia oraz tartak.
W 1259 roku opactwo zostało spalone przez Tatarów. W następnych latach kościół i klasztor odbudowano, a w początkach XV wieku rozbudowano (krużganek we wschodnim skrzydle klasztoru). W 1410 roku kwaterował w opactwie w drodze pod Grunwald Władysław Jagiełło.

"Echo", rok 1939.

W 1431 roku Tatarzy ponownie spalili klasztor. W pierwszej połowie XVI wieku wybudowano południowe i zachodnie skrzydło klasztoru. W czasie najazdu szwedzkiego w opactwie przebywał Jan Kazimierz. Opactwo wkrótce zostało obrabowane, a zakonnicy wymordowani przez Szwedów. Kościół i klasztor spaliły się także w 1790 roku.

W 1819 roku nastąpiła kasacja zakonu cystersów, zabudowania klasztorne przeszły na skarb państwa, a kościół przydzielono parafii. Kolejny pożar w 1847 roku zniszczył dach opactwa i pałac opata.

"Tydzień", rok 1903.

"Tydzień", rok 1906.

"Przegląd Pożarniczy", rok 1930.

"Orędownik", rok 1936.

Przed II wojną światową podjęto próby rekonstrukcji założenia – odbudowano kościół i pałac opacki.

Fot. Alfred Kiss, ok. 1940.

(zbiory Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi)

Prace te kontynuowano w okresie powojennym (1946-1949), a potem w latach 1973-1986. Odbudowano wtedy budynki gospodarcze w części północnej opactwa (dzisiaj znajduje się tu hotel Przyklasztorze), a także zabezpieczono fragmenty innych budowli, jak pałac opata i pozostałości młyna. Jednak dopiero powrót zakonników do Sulejowa w 1986 roku przyczynił się do stopniowej poprawy stanu całego obiektu.

"Odgłosy", rok 1965.

"Dziennik Łódzki", rok 1967.

Aktualnie parafia należy do dekanatu tomaszowskiego diecezji radomskiej.

Opactwo sulejowskie opasane było dookoła murem obronnym z wieloma basztami. Dziś oglądać możemy tylko fragmenty tego obwarowania.

Na szczególną uwagę zasługuje południowa ściana z pięknymi renesansowymi oknami.

Widoczne są tutaj spływy sklepień kolebkowych wsparte na późnorenesansowych konsolach należących do danego refektarza.

Pozostały w całości baszty: Mauretańska (najstarsza przy plebanii), Opacka (z arsenałem), Muzyczna (w kształcie walca), Krakowska (najwyższa wjazdowa), Attykowa (z flankami) i Rycerska.

Między basztą Krakowską a Opacką były zabudowania gospodarcze: browar, gorzelnia, tartak, młyn, warsztaty rzemieślnicze.

Baszta Opacka z arsenałem.

"Orędownik", rok 1936.

Brama Krakowska.

Fot. Alfred Kiss, ok. 1940.

(zbiory Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi)

W obrębie założenia najstarszą budowlą jest kościół późnoromański pw. św. Tomasza Kantuaryjskiego, sprzed 1232 roku (data konsekracji).

Romański portal -

główne wejście do świątyni z kolumienkami, których głowice ozdabia ornamentacja roślinna.

Legenda głosi, że o kolumny portalu rycerstwo ostrzyło miecze przed wyprawami wojennymi.

Wyżłobienia w kolumnie widać wyraźnie po prawej stronie portalu.

Ponad wejściem głównym okrągłe okno z dawnymi maswerkami.

Kościół zbudowany jest z szarobrunatnych ciosów piaskowca szydłowieckiego, ułożonych w regularne warstwy na zaprawie wapiennej.

Wewnątrz są kamienne elementy konstrukcyjne i dekoracyjne, poza tym ściany i sklepienia są wymurowane lub oblicowane cegłą.

Wnętrze późnorenesansowego kościoła charakterystyczne jest dla małopolskich budowli cysterskich. Świątynia zbudowana jest na planie krzyża łacińskiego, jako tzw. założenie bazylikowe przecięte transeptem (nawą poprzeczną) do którego przylegają dwie bliźniacze kaplice.

W nawach, transepcie i kaplicach znajdują się sklepienia krzyżowo-żebrowe ze zwornikami.
Kapitele kolumn i pilastrów (płaskich filarów przyściennych) posiadają bogactwo ornamentów roślinnych.

Organy z XVII wieku.

Inicjatorem budowy instrumentu w Sulejowie był zapewne opat Stanisław Zaremba. Organy posiadają 22 głosy grające (dwie klawiatury ręczne i jedna nożna) z cymbelsternem, tj. wirującą gwiazdą z dzwonkami. Obecnie instrument jest po generalnej rekonstrukcji i odzyskał swoją dawną świetność oraz walory brzmieniowe, które są prezentowane na koncertach organowych.

Ołtarz główny w prezbiterium kościoła

- rokokowy, wykonany przez Jana Millmana w 1788 roku.

Pomiędzy sześcioma filarami stoją figury czterech ewangelistów wraz z atrybutami: (od lewej) św. Marka z lwem, św. Łukasza z wołem, św. Jana z orłem i św. Mateusza z dzieckiem. W środku ołtarza obraz z pierwszej polowy XV wieku przedstawiający Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny.

W zwieńczeniu ołtarza figura św. Tomasza i aniołów po bokach.

Freski - w trakcie prac konserwatorskich w prezbiterium odkryto pierwotną polichromię z ok. 1552 roku, zastąpioną później w końcu XVII wieku malarstwem iluzjonistycznym.