Dawny
młyn parowy „Korona”
przy ul. Cieszyńskiej 8/10 w Łodzi
jest jednym z ciekawszych, choć mało znanych zachowanych zespołów
dawnej architektury przemysłowej miasta.
Historia
tego miejsca sięga znacznie dalej niż sama nazwa „Korona”.
Teren znajdował się na obszarze dawnej wsi Rokicie,
a młyn związany był z rzeką Jasień.
Historia miejsca jest znacznie starsza od zachowanego budynku. Nad Jasieniem funkcjonował Młyn Rokicie, związany z istniejącą od średniowiecza wsią Rokicie. Jego pierwotne urządzenia wykorzystywały energię wody spiętrzonej w zbiorniku. Źródła dotyczące historii Jasienia datują początki tego młyna na okres średniowieczny, a obecny budynek jest XIX-wiecznym następcą dawnego obiektu.
Historia miejsca jest znacznie starsza od zachowanego budynku. Nad Jasieniem funkcjonował Młyn Rokicie, związany z istniejącą od średniowiecza wsią Rokicie. Jego pierwotne urządzenia wykorzystywały energię wody spiętrzonej w zbiorniku. Źródła dotyczące historii Jasienia datują początki tego młyna na okres średniowieczny, a obecny budynek jest XIX-wiecznym następcą dawnego obiektu.
Młyn Rokicie. Mapa regionu łódzkiego, rok 1853.
(źródło: zbiory Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi)
Kompleks
składał się z kilku obiektów: właściwego budynku młyna,
maszynowni, budynku mieszkalnego oraz wozowni. Położenie
przy Jasieniu miało ogromne znaczenie dla rozwoju całego zespołu.
Jasień przez stulecia napędzał łódzkie młyny, a później stał
się jednym z naturalnych czynników sprzyjających rozwojowi
przemysłu.
Przeczytaj w baedekerze:
Młyn
Reicha nie pozostał długo w rękach jednego właściciela. W 1900
roku przeszedł na własność Stanisława
Wawelskiego i wspólników (opracowania podają nazwisko Stanisław
Wawelski,
natomiast materiał oparty na kwerendzie prasy łódzkiej podaje
Stanisław
Walewski).
Około 1910 roku nastąpiła kolejna zmiana właściciela, młyn i pobliskie tereny przeszły w ręce Teodora Adamka. Adamek stał się właścicielem młyna, a jego własność została tak silnie związana z miejscem, że ulica prowadząca do młyna — dzisiejsza Cieszyńska — nosiła wówczas nazwę ul. Teodora.
Około 1910 roku nastąpiła kolejna zmiana właściciela, młyn i pobliskie tereny przeszły w ręce Teodora Adamka. Adamek stał się właścicielem młyna, a jego własność została tak silnie związana z miejscem, że ulica prowadząca do młyna — dzisiejsza Cieszyńska — nosiła wówczas nazwę ul. Teodora.
"Nowy Kurier Łódzki", rok 1912.
W lipcu 1912 roku został otwarty dla publiczności park „Wenecja”. Relacje "Rozwoju" wskazują na jego ogromną popularność, zwłaszcza wśród ludności robotniczej. W parku Teodora Adamka organizowano koncerty, zabawy i widowiska.
"Rozwój", rok 1913.
Młyn i park
tworzyły wówczas wyjątkowy zespół krajobrazowo-przemysłowy:
zakład produkcyjny znajdował się nad Jasieniem, a jego właściciel
utrzymywał obok rozległy teren rekreacyjny ze stawami i kanałami.
Młyn pozostawał własnością Teodora Adamka.
"Rozwój", rok 1920.
Po
odzyskaniu niepodległości teren ponownie pojawia się w prasie
łódzkiej przede wszystkim w związku z parkiem „Wenecja”. W latach 20. XX stulecia jego
popularność utrzymywała się, choć zmieniały się warunki
gospodarcze i własnościowe terenów zachodniej Łodzi. Nastąpiło uporządkowanie nazewnictwa ulic. Ulica
Teodora została w 1919/1920 roku przemianowana na Cieszyńską. Właścicielem młyna była spółka A. Rattera.
Informator m. Łodzi, rok 1920.
Kalendarz Informator z 1923 roku jako właściciela młyna przy ulicy Cieszyńskiej podaje Stefana Koczanowskiego.
Kalendarz Informator, rok 1923.
Krótki zarys historii rozwoju skarbowości z okazji dziesięciolecia Stowarzyszenia Urzędników Skarbowych Okręgu Łódzkiego 1918-1928.
W 1931 roku działalność przedsiębiorstwa została przekształcona organizacyjnie; powstała spółka, której przedmiotem była sprzedaż i kupno produktów zbożowych. Kapitał zakładowy wynosił 20 000 zł, a w zarządzie znajdowali się Ajzyk Kronsiłber i Samuel Borensztajn. Nie był to więc niewielki lokalny młyn gospodarski, ale przedsiębiorstwo uczestniczące w szerszym obrocie zbożem.
W
1931 roku firma „Młyn
Parowy Korona Kronsilber i Borenstein”, Łódź, ul. Cieszyńska 10
została zlikwidowana. Nie oznacza to jednak, że w 1931 roku zlikwidowano sam młyn, zlikwidowana została konkretna spółka handlowa, a niekoniecznie przedsiębiorstwo jako zakład produkcyjny. Późniejsze źródła dowodzą, że młyn „Korona” nadal działał.
została zlikwidowana. Nie oznacza to jednak, że w 1931 roku zlikwidowano sam młyn, zlikwidowana została konkretna spółka handlowa, a niekoniecznie przedsiębiorstwo jako zakład produkcyjny. Późniejsze źródła dowodzą, że młyn „Korona” nadal działał.
„Młyn Korona – Młyn Elektryczny”, Łódź, ul. Cieszyńska 10a.
Protokół miał zostać sporządzony 22 maja 1950 roku.
Łódzki Dziennik Wojewódzki, rok 1950.
W „Dzienniku Łódzkim” z 1973 roku pojawiła się informacja o pracownikach młyna „Korona”, którym zarzucano przywłaszczenie 91 ton mąki o wartości 445 tysięcy złotych.
To niezwykle interesujący materiał dla historii zakładu, ponieważ pokazuje, że w 1973 roku młyn nadal był czynnym przedsiębiorstwem, a jego produkcja była na tyle znacząca, że sprawa niedoboru obejmującego 91 ton mąki stała się przedmiotem zainteresowania prasy.
"Dziennik Łódzki", rok 1973.
Co zachowało się do dziś?
Najcenniejsze jest to, że zachował się niemal cały historyczny zespół zabudowy. Obejmuje on przede wszystkim budynek młyna, dawną maszynownię, budynek mieszkalny i wozownię.
Dawne zabudowania są obecnie wykorzystywane w zupełnie innych celach, m.in. handlowych, usługowych i magazynowych. Zespół znajduje się w gminnej ewidencji zabytków Łodzi.
W źródłach spotykamy dwie nazwy tego miejsca: młyn Reicha – odnoszącą się do najstarszego okresu jego dziejów – oraz młyn „Korona”, używaną przede wszystkim w okresie międzywojennym i późniejszym.
Historia tego miejsca świetnie pokazuje, jak Jasień zmieniał Łódź. W tym samym miejscu można prześledzić przejście od tradycyjnego młyna wodnego, przez XIX-wieczny młyn parowy, aż po powojenny młyn elektryczny. To właściwie mała „kapsuła” historii łódzkiego przemysłu.
Źródła:
Zespół młyna parowego w Łodzi - Forum Łódź
Zabytki Łodzi
Zespół Młyna Parowego w Łodzi w Łodzi - Opis, Opinie, Dojazd » e-turysta.pl
A to ciekawe...: Urząd Miasta Łodzi
Przeczytaj jeszcze:
baedeker łódzki: Park im. Juliusza Słowackiego – dawny park „Wenecja”.
"Rozwój", rok 1902.
Wycinki prasowe pochodzą ze zbiorów Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi.
Fot. współczesne Monika Czechowicz
