REGION. Dawny dwór kanoników krakowskich w Pabianicach.

 Do drugiego rozbioru Polski Pabianice były najważniejszym ośrodkiem w dobrach należących do krakowskiej Kapituły Katedralnej. Ziemie obejmujące dorzecza Neru, Dobrzynki i Wolborki zostały podarowane kapitule w 1086 roku przez księżnę polską Judytę, żonę Władysława Hermana. Darowizna ta związana była z dziękczynieniem Bogu za urodzenie następcy tronu Bolesława Krzywoustego. Obszar ten obejmował ponad 200 km kw., choć z czasem w wyniku nadań monarszych został powiększony do 500 km kw. W literaturze przedmiotu był on nazywany Chropami, kasztelanią pabianicką, a nawet "państwem pabianickim". Dobra te przez siedem wieków były źródłem największych dochodów Kapituły Krakowskiej.

Wspaniały pabianicki dwór, którym przez ponad 200 lat zarządzali kanonicy kapituły krakowskiej.

Niesłusznie nazywany jest pabianicki dwór zamkiem. Ale niemal wszyscy mieszkańcy tak o nim mówią. Poza tym prowadzi do niego ulica Zamkowa.

Drewniany dwór mieszkalny istniał w tym miejscu już w średniowieczu. Była to siedziba regensów (zarządzających) Kapituły Krakowskiej. Wspomina ją Jan Długosz.

Pomnik Jana Długosza odsłonięty w 2017 roku w sąsiedztwie dworu kapituły krakowskiej.

Autorką projektu jest Ewa Maliszewska.

Pomnik upamiętnia związki Jana Długosza z Pabianicami: kronikarz przebywał w tym mieście w 1464 roku i sporządził pierwszy w historii opis Pabianic i okolicznych wsi, stanowiących wówczas własność Kapituły Krakowskiej.

Obiekt znajduje się na Szlaku Pomnikowych Ławeczek PTTK.

W końcu XV wieku dwór otoczono ziemnymi obwarowaniami i wzniesiono przy nim basztę, która strzegła dostępu do środka. Stopniowo nadawano budowli coraz wyraźniejszy charakter obronny.  W połowie XVI wieku kapituła zdecydowała się na rozbudowę dworu. Nowy murowany dwór stanął w latach 1565-1571. W trakcie prac konserwatorskich odkryte zostały XVI-wieczne polichromie, a także portal z herbem Poraj, który rodowym herbem kanonika Stanisława Dąbrowskiego. To on zawarł umowę na budowę dworu w Pabianicach z Wawrzyńcem Lorkiem.

Charakterystycznym elementem budowli jest attyka, inna dla każdej elewacji. Na kamiennych obramieniach okien można zobaczyć tarcze herbowe, m.in: trzy korony herbu Kapituły Krakowskiej, pięciolistna róża z herbu kanonika Dąbrowskiego, na belce jednego z okien jest nawet wykuty łaciński napis: "Tak mija chwała świata".

"Pabianice, Rzgów i wsie okoliczne.  Monografia historyczna dawnych dóbr Kapituły Krakowskiej w sieradzkiem i łęczyckiem", rok 1903.

Dwór prawie w niezmiennym stanie przetrwał do dziś. W 1796 roku przeszedł na własność rządową i stanowił siedzibę zarządu dóbr pruskich. Od 1833 roku w stylowych wnętrzach urzędowali kolejni burmistrzowie i prezydenci.

Gabinet w pabianickim dworze.

W głębi widoczny portret Oskara Kindlera z końca XIX wieku (autor nieznany).

"Gazeta Pabianicka", rok 1934.

Pabianicki "zamek" to dziś Muzeum Miasta Pabianic.

A. Reich. Portrety Johanny Thommen (Patzer) i Hermana Thommena, 1954. 

Salonik, w głębi widoczny obraz Wojciecha Kossaka "Napoleon pod Wilnem", XIX/XX wiek.

Na piętrze można podziwiać doskonale zachowane drewniane stropy i oryginalną XVI-wieczną posadzkę. Przez dziesięciolecia była schowana pod deskami i parkietem.

Piwnice o charakterystycznych sklepieniach kolebkowych przez długi czas pozostawały niedostępne i czekały na uporządkowanie lub remont.

"Pabianice, Rzgów i wsie okoliczne.  Monografia historyczna dawnych dóbr Kapituły Krakowskiej w sieradzkiem i łęczyckiem", rok 1903.

Z zewnątrz renesansowy dwór lśni bielą, która wspaniale kontrastuje z błękitnym niebem i sąsiadującym parkiem.

Park im. Juliusza Słowackiego (dawniej Park Miejski) położony jest w sąsiedztwie pabianickiego zamku. Przez jego centralną część przepływa rzeka Dobrzynka.

źródła:

Piotr Machlański, Joanna Podolska, Tomasz Stańczak. Spacerownik po regionie.

Aneta Adamczyk. Pabianice. Przewodnik po historii i współczesności miasta.

Przeczytaj jeszcze w baedekerze:

Pabianice, Łódź, Moskwa i Charków. Historia rodziny Kindlerów.

Hotel „Fabryka Wełny” w Pabianicach. Nowe życie Fabryki rodziny Baruchów.

Mistrzowie rzeźby w Pabianicach.

MISTRZOWIE RZEŹBY. Aflopark w Pabianicach.

REGION/ Aflopark w Pabianicach.

"Łódź w Ilustracji", dodatek niedzielny "Kuriera Łódzkiego", rok 1939.

Fot. archiwalne pochodzą ze zbiorów Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi.

Fot. współczesne Monika Czechowicz

MAPA GOOGLE

PIOTRKOWSKA 123. Dawna kamienica Jakuba Wojdysławskiego.

Kamienica przy ulicy Piotrkowskiej 123 w Łodzi należy do ciekawszych przykładów XIX-wiecznej zabudowy ulicy. Jej historia jest związana przede wszystkim z firmą Jakuba (Jakóba) Wojdysławskiego, przedsiębiorcy branży włókienniczej.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1900.

Dzisiejsza posesja miała dawniej numer hipoteczny 748, a przed regulacją numeracji Piotrkowskiej – 154. W 1834 roku działkę objął August Diesner, tkacz przybyły z Czech. W tym czasie znajdował się tu niewielki, drewniany dom mieszkalny kryty gontem.
W 1842 roku nieruchomość kupił Albert Kutsche, a w 1862 roku Franciszek Bischoff. Zgodnie z kontraktem zatwierdzonym w marcu 1872 roku, nieruchomość kupił Karol August Müller, który w czerwcu tego samego roku sprzedał ją Jakubowi Hoffmanowi. Na początku lat 80. XIX stulecia nieruchomość należała do Moszka Dawida Kałuszynera, który wykupił grunt działki. Wkrótce po wykupieniu gruntu Kałuszyner sprzedał nieruchomość Jakubowi Wojdysławskiemu. I to właśnie on nadał jej charakter przemysłowo-mieszczański.

"Führer durch Łodz", 1898.

Wojdysławski w 1883 roku rozpoczął budowę murowanej, dwupiętrowej kamienicy frontowej. Za projekt kamienicy z 1883 roku uznawany jest Ignacy Markiewicz, jeden z ważniejszych łódzkich architektów drugiej połowy XIX wieku. Był on autorem szeregu łódzkich realizacji, m.in. innych kamienic przy Piotrkowskiej (projekt kamienicy przy Piotrkowskiej 123 przypisywany jest również Dawidowi Lande: /Sławomir Krajewski, Jacek Kusiński. Piotrkowska/).

Pod koniec lat 90. XIX wieku budynek został podwyższony do trzech pięter, dzięki czemu uzyskał znacznie bardziej okazałą formę.
W 1888 roku na podwórzu powstała ponadto trzypiętrowa tkalnia ręczna wyrobów wełnianych. Był to charakterystyczny dla ówczesnej Łodzi mariaż funkcji mieszkalnej i produkcyjnej – fabryka znajdowała się dosłownie za reprezentacyjną fasadą kamienicy.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1902.

Jakub Wojdysławski rozwijał przedsiębiorstwo włókiennicze. Początkowo produkcja odbywała się właśnie przy Piotrkowskiej 123, jednak około połowy lat 90. XIX wieku została przeniesiona do większych zabudowań fabrycznych przy Długiej i Rozwadowskiej (dzisiejsza okolica Gdańskiej i Zamenhofa). Piotrkowska 123 nie straciła jednak znaczenia. Pozostał tu skład oraz siedziba zarządu przedsiębiorstwa Wojdysławskiego.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1907.

Informator handlowo-Przemysłowy, rok 1911.

W 1920 roku właścicielami posesji przy Piotrkowskiej 123 byli nadal sukcesorzy Jakuba Wojdysławskiego.

Informator m. Łodzi, rok 1920.

Początki kariery pochodzenia z Gąbina Jakuba Wojdysławskiego były niezwykle skromne. Mieszkał na Starym Mieście przy ulicy Wolborskiej, a potem Podrzecznej i prowadził działalność nakładczą. W 1867 roku miał cztery ręczne krosna obsługiwane przez czterech wynajętych tkaczy, a wartość wyprodukowanych przez niego tkanin bawełnianych wynosiła zaledwie 2,5 tysiąca rubli.
Powoli gromadzony kapitał pozwolił mu w 1881 roku na kupno nieruchomości przy ulicy Piotrkowskiej 123 (tu znajdował się później zarząd przedsiębiorstwa), gdzie najpierw wzniósł kamienicę, a w 1888 roku usytuowaną w podwórzu, trzypiętrową ręczną tkalnię. Została ona zamknięta około 1895 roku.
Kolejną inwestycją Wojdysławskiego było odkupienie od Henryka Vive i Adolfa Johna ich fabryki przy ulicy Długiej 117 (obecnie róg Gdańskiej i Zamenhofa). Produkowano tu przędzę oraz chustki wełniane, a zatrudniano – według danych z 1913 roku – 427 robotników. Obiekt ten spalił się 2 marca 1927 roku.

"Ilustrowana Republika", rok 1927.

 Dalsze losy przedsiębiorstwa Jakuba Wojdysławskiego były związane z parcelami położonymi przy Piotrkowskiej i oznaczonymi numerami 212, 214 i 216. Ich poprzednim posiadaczem był polski przemysłowiec Aleksander Skrudziński, który nabył je w latach 1872-1892. Wybudował tu wykończalnię, kotłownię i magazyny oraz rozbudował istniejącą od 1870 roku farbiarnię. Po jego śmierci w 1897 roku interes prowadziła nadal żona Ida i syn Antoni oraz Otto Hässler. Nie uchronili oni firmy przed upadłością. Na publicznych licytacjach, przeprowadzonych w 1901 i 1905 roku kupił ją Jakub (Jakób) Wojdysławski.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1914.

Rozrastająca się firma została przekształcona w Towarzystwo Akcyjne Przemysłowe Jakuba Wojdysławskiego. Na utworzenie spółki akcyjnej zezwolił car Mikołaj II swoim ukazem z 23 stycznia 1909 roku. Ówczesny kapitał zakładowy przedsiębiorstwa wynosił 1,5 miliona rubli. W 1913 roku tylko w zakładzie przy ulicy Piotrkowskiej zatrudniało 362 osoby, wytwarzające produkty wełniane i półwełniane o wartości rynkowej wynoszącej 2,5 miliona rubli.
Jakub Wojdysławski zmarł 5 listopada 1914 roku w Bad Reichenall, kurorcie położonym w Górnej Bawarii. 

Prowadzenie firmy przejęli wtedy synowie: Aron Józef, Henoch, Lejb (Leon), Moszek i Szlama, którzy okres I wojny światowej spędzili w Rosji (Moszek i Henoch przyjechali do Łodzi w 1918 z Mińska).

Podręczny Rejestr Handlowy, rok 1926.

W niepodległej Polsce przedsiębiorstwo nie odbudowało już swojej pozycji. Według danych z 1928 roku zatrudniało 200 robotników, a obrót roczny wyniósł 50 tysięcy złotych. Przeszacowany kapitał zakładowy, w sumie 390 tysięcy złotych został podzielony na 3 tysiące akcji. Prowadzono wówczas przędzalnię wełny, draparnię, farbiarnię i wykończalnię. Część braci Wojdysławskich wyjechała na stałe za granicę, a Majer, syn Henocha, utracił w roku 1938 obywatelstwo polskie na skutek emigracji do Palestyny. Ostatecznie firma zaprzestała działalności w 1937 roku.

Już od 1922 roku część pomieszczeń przy Piotrkowskiej 123 dzierżawiła zarobkowa wykończalnia towarów wełnianych i półwełnianych, prowadzona przez Dawida Góralskiego. Ten sam właściciel kupił w 1931 roku większą część nieruchomości należących do Wojdysławskich. Pozostałą część nabył w grudniu 1937 roku. Swoją farbiarnię i wykończalnię prowadził do 1939 roku. Firma z nazwiskiem żydowskiego właściciela w nazwie funkcjonowała nadal pod komisarycznym zarządem niemieckim. W imieniu Rzeszy sprawował go Karol Stüldt, zamieszkały wówczas przy Piotrkowskiej 216.

W pierwszych latach XX wieku przy Piotrkowskiej 123 mieściła się znana firma wyrobu i sprzedaży filcowych kapeluszy A. Marszała.

"Goniec Łódzki", rok 1901.

"Rozwój", rok 1902.

"Rozwój", rok 1903.

Spis wystawców i okazów Wystawy Higieniczno-Spożywczej w Łodzi, rok 1903.

Jan Petersilge prowadził tu skład i sklep z materiałami piśmiennymi.

"Lodzer Zeitung", 1914.

"Lodzer Zeitung", 1914.

"Lodzer Zeitung", 1914.

Przeczytaj w baedekerze:

baedeker łódzki: PIOTRKOWSKA 86 - kamienica "pod Gutenbergiem", Jan Petersilge i pierwsza łódzka gazeta.

Przez ponad 20 lat w podwórku mieściła się fabryka szczotek i pędzli Cezara Matza.

Informator Handlowo-Przemysłowy, rok 1911.

"Lodzer Zeitung", 1913.

Kalendarz Kościuszkowski, rok 1918.

Informator m. Łodzi, rok 1920.

Volksfreund Kalender fur Stadt und Land, 1927.

W latach 20. i 30. XX wieku przy Piotrkowskiej 123 działała firma "FERRO-ELEKTRICUM" zajmująca się sprzedażą sprzętu elektrycznego i materiałów elektrotechnicznych.

"Ilustrowana Republika", rok 1925.

Podręczny Rejestr Handlowy, rok 1926.

"Ilustrowana Republika", rok 1927.

"Ilustrowana Republika", rok 1929.

"Głos Poranny", rok 1937.

"Głos Poranny", rok 1937.

"Łódzki Głos Obywatelski", rok 1938.

W tej wielkomiejskiej i eleganckiej kamienicy mieściły się gabinety lekarskie:

"Rozwój", rok 1899.

"Rozwój", rok 1900.

"Rozwój", rok 1907.

"Rozwój", rok 1910.

"Głos Poranny", rok 1930.

Piotrkowska 123 była przez dziesięciolecia adresem wielu przedsiębiorstw mieszczących się w kamienicy frontowej i w oficynach. W źródłach prasowych pojawiają się jeszcze m.in:

"Rozwój", rok 1898.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1900.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1900.

"Rozwój", rok 1905.

Kalendarz Handlowo-Przemysłowy, rok 1910.

"Rozwój", rok 1912.

"Rozwój", rok 1912.

Lodzer Informations und Haus-Kalender, 1911.

Informator Handlowo-Przemysłowy, rok 1912.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1913.

Spis wystawców i okazów Wystawy Higieniczno-Spożywczej w Łodzi, rok 1903.

Jednodniówka "Ratujcie Dzieci" z 11 czerwca 1916 roku.

Informator m. Łodzi, rok 1920.

Informator m. Łodzi, rok 1920.

Kalendarz-Informator, rok 1923.

Kalendarz-Informator, rok 1924.

Kalendarz-Informator, rok 1924.

"Republika", rok 1925.

"Ilustrowana Republika", rok 1926.

"Ilustrowana Republika", rok 1928.

"Głos Poranny", rok 1931.

"Ilustrowana Republika", rok 1927.

"Ilustrowana Republika", rok 1928.

"Głos Poranny", rok 1930.

"Głos Poranny", rok 1932.

"Głos Rudy Pabianickiej", rok 1939.

Volksfreund Kalender fur Stadt und Land, 1939.

Volksfreund Kalender fur Stadt und Land, 1939.

Adres funkcjonował więc jako typowa wielkomiejska kamienica handlowo-mieszkalna, charakterystyczna dla Piotrkowskiej przełomu XIX i XX wieku.

Po II wojnie światowej:

"Dziennik Łódzki", rok 1945.

"Dziennik Łódzki", rok 1946.

"Dziennik Łódzki", rok 1945.

"Dziennik Łódzki", rok 1946.

Książka Adresowa, rok 1947.

"Głos Robotniczy", rok 1947.

"Dziennik Łódzki", rok 1948.

W 1957 roku księgarnia przy Piotrkowskiej 123 otrzymała nazwę „Oświatowa”.

Książka Adresowa, rok 1947.

"Dziennik Łódzki", rok 1948.

"Dziennik Łódzki", rok 1949.

"Dziennik Łódzki", rok 1959.

"Dziennik Łódzki", rok 1961.

Motocyklista rusza w miasto spod kamienicy przy ulicy Piotrkowskiej 123. Zdjęcie pochodzi ze zbioru fotografii z lat 70. XX wieku ( autor nieznany, nadesłał Michał Gruda, źródło fotografii: Miastograf)

Piotrkowska 123 jest dobrym przykładem tego, jak w XIX-wiecznej Łodzi kamienica frontowa, mieszkania, sklepy, biura i zakład produkcyjny mogły funkcjonować w obrębie jednej posesji. Za elegancką fasadą przy głównej ulicy miasta znajdowała się faktyczna przestrzeń produkcyjna.

Kamienica została objęta ochroną konserwatorską. Wpis do rejestru zabytków nastąpił 4 lutego 2020 roku, pod numerem A/394. Ochroną objęto kamienicę wraz z nieruchomością gruntową.

Źródła:
Ulica Piotrkowska w Łodzi. Historia Łodzi przemysłowej lat 1824-1939.
Jacek Kusiński, Ryszard Bonisławski, Jacek Janik. Księga fabryk Łodzi.
Grażyna Kobojek. Łódź – kalendarium XX wieku.

"Głos Poranny", rok 1933.

Fot. archiwalne pochodzą ze zbiorów Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi, Biblioteki Uniwersytetu Łódzkiego oraz strony Miastograf

Fot. współczesne Monika Czechowicz