baedeker łódzki

środa, 22 kwietnia 2026

Instalacja "State of mind" przy ulicy Zachodniej.

"State of mind" to instalacja ceramiczna stworzona z elementów czterech kolekcji gresów szkliwionych Ceramiki Paradyż, które układają się w kompozycję ilustracyjną.

Autorem mozaiki na ścianie sąsiadujacej z Teatrem Nowym jest Bartek Bojarczuk. To wyjątkowa praca - zwykle mozaiki składają się z niewielkich, nieregularnych elementów mozolnie budujących większą całość, ale tutaj technika jest inna. Każdy, nawet najmniejszy fragment powstał specjalnie dla tej mozaiki i miał od razu przypisane miejsce. Takich precyzyjnie wyciętych elementów wykorzystano aż 900. Powielajace się, geometryczne kształty, widziane z róznych perspektyw głowy - tą instalacją z pogranicza ozaiki i muralu artysta chciał pokazać wnętrze ludzkiego umysłu i ulotność biegnących w różne strony myśli. "State of mind" ("Stan umysłu") ma być chwilą na zatrzymanie i przyjrzenie się im z bliska.

Praca przedstawia wnętrze umysłu bliżej nieokreślonej osoby. Autor stara się odpowiedzieć na bardzo trudne pytanie: jak zwizualizować coś tak ulotnego jak ludzkie myśli.

Formy rozszczepienia, różne drogi, jakie wyobrażamy sobie w ułamku sekundy uchwycone zostały w obrazie, zastopowane za pomocą magicznego pilota, na którym wciśnięto "pauzę". Natłok myśli, niczym czarna dziura, przyciąga postać, która zbyt łatwo nie poddaje się grawitacji, walcząc, aby pozostać na powierzchni.

Zarówno treściowo, jak i formalnie praca swobodnie koresponduje z muralem rosyjskiego artysty o pseudonimie Morik, który znajduje się po drugiej stronie ulicy Zachodniej - na ścianie budynku przy ulicy Więckowskiego 9.

Instalacja "State of mind", ul. Zachodnia 93.

Autor: Bartek Bojarczuk

Mecenas: Ceramika Paradyż

Partner techniczny: Riwal

Partner: Łódź Design Festival

Organizator: Łódzkie Centrum Wydarzeń

Fot. Monika Czechowicz

MAPA GOOGLE

poniedziałek, 20 kwietnia 2026

Dom Handlowy Pionier

Pierwszym domem handlowym w powojennej Łodzi był otwarty w 1967 roku DH Uniwersal przy pl. Niepodległości, ale wraz z budową dużych osiedli również tam zaprojektowano większe placówki handlowe. Przykładem może być DH Pionier usytuowany w rejonie ulic: Dąbrowskiego, Tatrzańskiej i Rydla na Dąbrowie, tworzący kompleks typowych dla czasów PRL pawilonów handlowo-usługowych i działający tam od ponad 50 lat pod tą sama nazwą. Zachował się nawet oryginalny neon z napisem „DH Pionier”.

Tuż obok, od strony ulicy Rydla powstało na przełomie lat 80. i 90. XX wieku targowisko, założone przez Stowarzyszenie Kupców Rynek-Pionier.

Dom Handlowy Pionier na pocztówce z lat 70. XX wieku.

(źródło: FotoPolska.eu)

Takich osiedlowych obiektów handlowych, które dawniej były główną bazą zaopatrzenia okolicznych mieszkańców w najbardziej potrzebne towary i rozmaite usługi, jest w Łodzi więcej, choć nie wszystkie przetrwały w tak niezłej kondycji jak „Pionier”, który na Dąbrowie nazywany jest pieszczotliwie „Pionierkiem".

"Dziennik Łódzki", rok 1969.

Centrum Handlowe „Pionier” znajduje się w południowej części miasta Łodzi w dzielnicy Dąbrowa. Nazwa „Dąbrowa” pochodzi od licznego drzewostanu w tym rejonie , a pierwsze osadnictwo to druga połowa XVIII wieku. Nowo powstałe osady na wykarczowanych polach zwane Dąbrową weszły w skład parafii Mieleszki erygowanej przez biskupa Jana Bogorię Skotnickiego.
Pod koniec XIX wieku Dąbrowa zaczęła się intensywnie urbanizować. Powstały zakłady przemysłowe, zaczęła się parcelacja lasów i pól. Powstało przedmieście przyłączone do Łodzi w 1915 roku.

Osiedle mieszkaniowe "Dąbrowa" (fot. K. Kaczyński), 1972.

(źródło fotografii: Łódź w czasach PRL - na kartach pocztówek/ Facebook)

W latach 1960-1975 zbudowano tu wielkie osiedle mieszkaniowe. Dla tego celu wywłaszczono licznych gospodarzy, ogrodników i właścicieli domków jednorodzinnych. Większość budynków zbudowano w systemie wielkiej płyty. Zamieszkało w nich ponad 30 tysięcy ludzi.

Lata 1970-1975. U zbiegu ulic Rydla i Tatrzańskiej.

(źródło: FotoPolska.eu)

Budynki należące do obecnego Centrum Handlowego „Pionier” powstały również w tym okresie jako zaplecze handlowo-usługowe dla dzielnicy mieszkaniowej Dąbrowa.

"Dziennik Łódzki", rok 1969.

W 1990 roku na mocy ustawy właścicielem Centrum Handlowego ‘Pionier” stała się Gmina Łódź. W 2010 roku część lokali została sprywatyzowana i powstała Wspólnota Mieszkaniowa Lokali Użytkowych. W 2013 roku Gmina przestała zarządzać Wspólnotą.

"Dziennik Popularny", rok 1976.

Dom Handlowy Pionier, ul. Dąbrowskiego 91/91A.
Forma działalności obecnie: centrum handlowo-usługowe, sklepy, usługi.

Źródła:
Pionierek nie był pionierem, ale przetrwał do dziś. Znasz ten dom handlowy?: ŁÓDŹ.PL
O centrum - CH Pionier Łódź

Fot. archiwalne pochodzą ze strony FotoPolska.eu oraz zbiorów Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi.

"Dziennik Popularny", rok 1977.

Fot. współczesne Monika Czechowicz

Przeczytaj w baedekerze:

baedeker łódzki: DOM TOWAROWY UNIWERSAL

baedeker łódzki: Dom handlowy TEOFIL.

baedeker łódzki: DOM HANDLOWY JUVENTUS

baedeker łódzki: Kapelusz Pana Anatola, czyli pawilon handlowy na Kuraku.

baedeker łódzki: PIOTRKOWSKA 30/32 – Urania i Magda

baedeker łódzki: Rynki i targowiska w Łodzi.

MAPA GOOGLE

czwartek, 16 kwietnia 2026

PIOTRKOWSKA 115. Miejska Szkoła Pracy Stefana Kopcińskiego i... Szkoła kroju i szycia Apolonii Kopydłowskiej.

Budynek mieszkalno-usługowy przy Piotrkowskiej 115/119. Pierwotnie były to osobne parcele i od frontu ulicy Piotrkowskiej powstały osobne zabudowania. Dzisiaj opowiem o Piotrkowskiej 115, w latach 1850-1891 to Piotrkowska numer 752 (numer hipoteczny).

Przeczytaj w baedekerze:

baedeker łódzki: NUMERACJA ULICY PIOTRKOWSKIEJ

W 1834 roku plac przy ulicy dzisiejszej Piotrkowskiej 115 objął tkacz przybyły z Prus, August Langer (objął on także plac przy dzisiejszej Piotrkowskiej 88, i jeszcze jeden plac przy ulicy Piotrkowskiej 128 - w roku 1832). Pod koniec lat 30. XIX stulecia August Langer sprzedał nieruchomość Karolowi Hempelowi. Na froncie posesji, przynajmniej od początku lat 40. stał drewniany dom.
Karol Hempel, farbiarz z Saksonii, przybył do Łodzi samotnie. Żona Karola, Joanna z domu Böhme, pozostała w rodzinnych stronach. W nowym miejscu Karol związał się z Ludwiką Böhme, być może siostrą żony. W 1838 roku przyszła na świat „z nieprawego łoża”, córka Karola i Ludwiki, Alwina Böhme.
Pod koniec lat 50. XIX wieku, po sprzedaży nieruchomości przy Piotrkowskiej 115, Karol Hempel objął pusty plac nr 1283 przy ulicy Głównej (później Głowna 22, u zbiegu Sienkiewicza). Wystawił tam narożny, murowany dom mieszkalny i murowaną farbiarnię.
W 1869 roku zmarła w Saksonii Joanna, prawowita żona Karola. Rok później miał miejsce ślub Karola i Ludwiki. Pan młody, który stanął przed ołtarzem w kościele św. Trójcy, miał 72 lata. Karol Hempel zmarł dwa lata po ślubie.

Na mocy umowy kupna-sprzedaży, zawartej w 1841 roku, Karol Hempel sprzedał nieruchomość Fryderykowi Hoffmannowi, ten zaś, w 1848 roku sprzedał ją, wówczas jeszcze konkubinie Karola Hempela, Ludwice Böhme. W styczniu 1858 roku Karol Hempel odkupił nieruchomość od Ludwiki. Zaledwie po trzech miesiącach, w kwietniu 1858 roku, Hempel sprzedał posesję Otto Fryderykowi Aurichowi. Posesja była w rękach Auricha przynajmniej do końca lat 60. XIX stulecia.

Jednopiętrowa kamienica frontowa została wystawiona około połowy lat 70. XIX wieku (ok. 1873 roku stał tu jeszcze drewniany dom). Przynajmniej od początku lat 80. XIX wieku nieruchomość należała do Karola Ebhardta, który wykupił grunt działki.

"Führer durch Lodz", 1893.

Piotrkowska 115, w latach 1850-1891 to Piotrkowska numer 752 (numer hipoteczny).

Przeczytaj w baedekerze:

baedeker łódzki: NUMERACJA ULICY PIOTRKOWSKIEJ

Przynajmniej od końca lat 80. XIX wieku posesja należała do małżonków Matyldy i Rudolfa Pfennig.

"Führer durch Lodz", 1898.

Matylda Pfennig (urodzona w 1854 roku) była córką (z pierwszego małżeństwa) Karola Ebhardta. W 1870 roku Matylda poślubiła Rudolfa Pfenniga.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1902.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1911.

Grobowiec Matyldy i Rudolfa Pfennigów na Cmentarzu Starym przy ulicy Ogrodowej w Łodzi.

Córka Rudolfa i Matyldy, Elżbieta (urodzona 1881 roku), poślubiła w 1900 roku Juliusza Triebe. Elżbieta zmarła młodo, w 1908 roku i została pochowana na Cmentarzu Starym przy ulicy Ogrodowej.

Grobowiec Elżbiety Triebe na Cmentarzu Starym przy ulicy Ogrodowej w Łodzi.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1912.

Około 1911 roku nieruchomość przy Piotrkowskiej 115 przeszła w ręce małżeństwa Chany i Fajtela Wollfów.

Informator m. Łodzi z kalendarzem, rok 1920.

Taryfa domów z 1920 roku wymienia Chanę Wolf i spadkobierców Fajtela Wolfa.

"Rozwój", rok 1910.

Przed I wojną światową działała tu szkoła kroju i szycia Apolonii Kopydłowskiej. Była to szkoła zawodowa (prowadziła kursy kroju i szycia oraz robótek ręcznych) - był to typ szkoły popularny w Łodzi, mieście o silnych tradycjach włókienniczych, przeznaczony głównie dla dziewcząt i kobiet chcących zdobyć zdobyć umiejętności użytkowe, które umożliwiłby utrzymanie się z wykonywania wyuczonego zawodu krawieckiego. Szkoła wydawała patenty, czyli odpowiednie zaświadczenia o ukończeniu kursów.

"Rozwój", rok 1911.

Działalność szkoły przypada na okres, gdy Łódź była ważnym ośrodkiem przemysłu odzieżowego i włókienniczego - zapotrzebowanie na przeszkolone krawcowe i osoby znające krojenie było duże, co uzasadniało istnienie takich szkół w ścisłym centrum (Piotrkowska). Szkoła Apolonii Kopydłowskiej posiadała swoją filię na Bałutach - przy ulicy Zgierskiej 54.

"Rozwój", rok 1913.

Ogłoszenia handlowe i katalogi adresowe tego okresu często wymieniały takie szkoły kroju i pracownie, były one stałym elementem życia gospodarczego Łodzi.

Kalendarz Handlowo-Przemysłowy, rok 1910.

Po zakończeniu pierwszej wojny światowej mieścił się tutaj skład samochodów, motorów oraz urządzeń technicznych warszawskiej firmy "Motor".

"Rozwój", rok 1919.

Informator m. Łodzi, rok 1920.

"Rozwój", rok 1920.

"Rozwój", rok 1921.

W okresie międzywojennym, w latach 1922-1939, funkcjonowała pod tym adresem Miejska Szkoła Pracy w Łodzi.

"Republika", rok 1925.

Według założeń pomysłodawcy i inicjatora tej szkoły, Stefana Kopcińskiego, pełniącego wówczas funkcję przewodniczącego Wydziału Oświaty i Kultury, placówka miała „wypracować nowoczesne metody nauczania i wychowania, a osiągnięciami swymi dzielić się z łódzkimi szkołami powszechnymi”.

Stefan Kopciński (1878-1934), lekarz neurolog i psychiatra, społecznik i polityk.

Przeczytaj w baedekerze:

baedeker łódzki: Łódź w roku 1919 - obowiązek powszechnego nauczania.

Powstały też plany stworzenia pierwszej łódzkiej uczelni wyższej (w lokalach Miejskiej Szkoły Pracy)

"Ilustrowana Republika", rok 1928.

W 1927 roku otworzono przy Piotrkowskiej 115 sklep Elektrowni Łódzkiej "Elektrodom".

"Panorama", dodatek niedzielny "Ilustrowanej Republiki", rok 1929.

"Ilustrowana Republika", rok 1929.

Przeczytaj w baedekerze:

baedeker łódzki: ŁÓDZKIE TOWARZYSTWO ELEKTRYCZNE - Targowa-Tuwima-Kilińskiego

"Nowa Panorama", dodatek niedzielny "Ilustrowanej Republiki", rok 1927.

"Głos Poranny", rok 1929.

Bogate wyposażenie elektrycznych urządzeń dla domu prezentuje przedwojenna prasa łódzka.

"Echo", rok 1929.

Dodatek Ilustrowany "Głosu Porannego", rok 1930.

"Głos Poranny", rok 1931.

"Głos Poranny", dodatek ilustrowany, rok 1932.

"Głos Poranny", rok 1936.

"Głos Poranny", rok 1937.

"Ilustrowana Republika", rok 1937.

"Głos Poranny", rok 1938.

"Kurier Łódzki", rok 1938.

"Głos Rudy Pabianickiej", rok 1939.

"Ilustrowana Republika", rok 1939.

"Lodzer Zeitung", 1939.

Po II wojnie światowej był to sklep "Elektra".

Neon sklepu "Elektra", Piotrkowska 115 (budynek już nie istnieje), widok na Piotrkowską z al. Schillera, kadr z reportażu "Po prostu świetlica" z 1970 roku WFO.

(źródło fotografii: Dawna Łódź na zdjęciach | Facebook)

Interesujące jest podwórko przy Piotrkowskiej 115. Cztero-kondygnacyjna oficyna z poddaszem oraz dwoma przylegającymi parterowymi budynkami są nieco ukryte w głębi podwórza i oddalone od ul. Piotrkowskiej. Projekt mieszkalnej oficyny w podwórzu pochodzi z 1910 roku.

W 2024 roku, ramach inwestycji został przeprowadzony ich kompleksowy remont, a także nowy podział funkcjonalny. Wymieniono stropy, nadbudowano poddasze, wykonano nowe instalacje: elektryczną, wodno-kanalizacyjną i centralnego ogrzewania. Wykonano nowy dach, izolację przeciwwilgociową, nowe obróbki blacharskie oraz rynny i rury spustowe.

Wymieniono okna i drzwi na wzór istniejących historycznych, wykonano również dodatkowe okna i balkony na ścianach szczytowych oficyny. Elewację poddano pracom konserwatorskim i przywrócono jej pierwotną kolorystykę. W parterowych budynkach wydzielono pomieszczenia na rowery i wózki oraz śmietnik.

Na parterze oficyny wydzielono jeden lokal usługowy, ponadto część parteru i I piętra zostały przeznaczone dla Centrum Aktywności Lokalnej dla Młodzieży. II i III piętro zajmują mieszkania komunalne oraz mieszkania chronione - umeblowane i wyposażone w niezbędne sprzęty codziennego użytku. Na poddaszu znajdują się pracownie twórcze. Piotrkowska 115 znów zachwyca, choć żeby to dostrzec trzeba nieco zboczyć z głównego szlaku reprezentacyjnej ulicy Łodzi.

W pasażu przed odnowionym budynkiem przy ul. Piotrkowskiej 115 powstała wyjątkowa strefa wypoczynku dla dzieci i dorosłych. Postawiono ławki dla tych, którzy potrzebują złapać oddech. Istniejący od lat drzewostan został zachowany, dołączyły do niego kolejne nasadzenia.

Uwagę zwracają nie tylko pergole porośnięte zielenią pnącą, ale również liczne krzewy i roślinność dekoracyjna. W sumie posadzono tu 853 nowe rośliny, w tym m.in. graby, ostrokrzewy, barwinki, derenie białe, przywarki japońskie i kiścienie wawrzynowe. Zdobią, a przy okazji stanowią schronienie dla owadów.

Jako że projekt został zrealizowany z myślą o przyrodzie, w podwórku zamontowano również budki lęgowe dla jerzyków, które po przylocie wiosną znajdą tu swój azyl. Teren zyskał nowe oświetlenie (również chodnik i zielone pergole), a wjazd na posesję od strony al. Kościuszki został utrzymany. Dojazd do sąsiednich nieruchomości i sam teren rekreacyjny pokryty jest płytami granitowymi. Udogodnieniem są też nowe miejsca parkingowe, w tym dla niepełnosprawnych.
Dzięki zmianom, mieszkańcy chętnie spędzają czas na skwerze odpoczywając i integrując się wśród nowej zieleni.