wtorek, 9 października 2012

Początki żydowskiej Łodzi.

Trudno stwierdzić, kiedy tak naprawdę do Łodzi przybyli pierwsi mieszkańcy wyznania mojżeszowego. Już w końcu XV wieku pojawia się co prawda notatka o łódzkim mieszczaninie Mikołaju Żydzie (Nicolais Iudaeus), ale tak naprawdę dopiero na początku XVIII wieku w aktach kapituły włocławskiej są dokumenty potwierdzające faktyczną obecność Żydów w Łodzi.

"Łódź żydowska nie jest prastarą Moguncją czy Wormancją ani patyną okrytym Krakowem, ni spowitą w legendy Pragą lub mchem obrosłym Lublinem. Sto z górą lat istnienia to cokolwiek za mało dla historii kultury" 
- pisał Pinkus Nadel w 1938 roku. Historia łódzkich Żydów sięga jednak dalej w głąb dziejów niż sądził Nadel, co najmniej do początków XVIII stulecia. Ślady obecności żydowskich osadników pojawiają się już w 1718 roku.
jak sugeruje Filip Friedman, autor przedwojennej monografii o dziejach Żydów w Łodzi, pierwsi mieszkańcy wyznania mojżeszowego najpewniej mieszkali w karczmach, które dzierżawili. Ci najstarsi mieli zamieszkiwać dworski browar. Nie znamy jednak ani ich nazwisk, ani żadnych dokładniejszych informacji na ich temat. Stanowili niewielki procent społeczności miasteczka będącego wówczas własnością biskupów włocławskich, którego mieszkańcy zajmowali się rolnictwem i nie zdawali sobie sprawy, że w przyszłym stuleciu zmieni się życie ich wnuków, bo do Łodzi przybędą osadnicy z różnych stron Europy, by tu zbudować od zera włókienniczą potęgę.

Tymczasem Łódź, choć miała prawa miejskie od 1423 roku, niewiele różniła się od wsi. Przy rynku stał ratusz i drewniane domy mieszczan, którzy zajmowali się głównie rolnictwem. Na drugim placu drewniany kościółek parafialny pod Wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny sąsiadował z niewielkim cmentarzem. Obok był dom parafialny. Trzy ulice: Podrzeczna, Drewnowska i Stodolniana prowadziły na zachód, gdzie stały stodoły, dalej były łąki i pola uprawne. Ulica Wolborska (zwana wtedy Starowiejską, Wójtowską lub Dworską) prowadziła wzdłuż rzeki i utworzonego na niej stawu w kierunku folwarku i Starej Wsi. Na południu nad rzeką stał młyn, być może najstarszy w Łodzi. Pierwotnie należał do biskupa, w XVIII wieku nazwany był Grobelnym, bo stał przy grobli nad staromiejskim stawem.
W 1793 roku, gdy Łódź znalazła się w granicach Prus, władze obliczyły dokładnie, ilu jest mieszkańców. Stąd wiadomo, że wśród 190 osób były trzy rodziny żydowskie złożone z 11 dusz. Rok później pruskie władze zamierzały nawet odebrać Łodzi prawa miejskie, co jednak nie nastąpiło. W latach 1796-1798 dokonano sekularyzacji dóbr biskupstwa włocławskiego i Łódź stała się miastem rządowym. Stopniowo w sąsiedztwie uruchomiono kilka hut szkła, co natychmiast sprawiło, że miasteczko i okolica zaczęły przyciągać kolejnych osadników.

Pierwszy znany nazwiska Żyd to arendarz Joachim Zełkowicz przybyły do Łodzi w 1775 roku. Kiedy sporządzano pierwszy imienny spis Żydów w 1809 roku, na 430 mieszkańców Łodzi było już 98 osób wyznania mojżeszowego. W tym samym roku niedaleko rynku, przy ulicy Wolborskiej została wybudowana pierwsza łódzka bożnica. Są też pierwsze nazwiska starszych kahalnych (przedstawicieli społeczności żydowskiej) : Mojżesz Fajtlowicz i Pinkus Zajdler.





Najpierw należeli Żydzi łódzcy, jak nam wskazuje spis pogłównego żydowskiego z roku 1775 do Gminy Żydowskiej w Strykowie, od 1782 roku Żydzi łódzcy rozporządzeniem starosty wolborskiego z dnia 11 grudnia 1782 roku przydzieleni zostali do Gminy Żydowskiej w Lutomiersku.


H. Banner. Gmina Żydowska w Łodzi, 1938.



Pierwszym kamienicznikiem żydowskim w Łodzi był Daniel Lajzerowicz, który nabył w 1794 roku ode miasta plac przy rynku (później nazywanym Starym Rynkiem) i zbudował na nim dom. W 1810 roku w Łodzi mieszkało już 14 żydowskich rodzin, w tym cztery we własnych domach. Nazwiska kolejnych właścicieli też są znane: rzezak Pinkus Sonenberg z Łasku dotarł tu w 1797 roku, w 1800 roku zakupił dom przy rynku pod numerem 26 od Wawrzeńca Jeżowicza. Lewek Heber, rzezak z Lutomierska, przyjechał na początku XIX wieku i kupił dom przy ulicy Drewnowskiej 21. Natomiast krawiec Mojżesz Faytlowicz przybył do Łodzi z Piotrkowa w 1800 roku i nabył dom w rynku pod numerem 27. Również następni mieszczanie łódzcy wyznania mojżeszowego budowali się przy rynku albo w najbliższej okolicy.
W 1810 roku odbyły się pierwsze znane wybory na starszych kahalnych. Wzięło w nich udział 14 mężczyzn, a funkcje otrzymali Pinkus Sonenberg i Mendel Moszkowicz. Z kolejnych dokumentów można się dowiedzieć, że wśród mieszkających w Łodzi Żydów przeważali kramarze i kupcy, ale był też szynkarz (!) soli, fabrykant trunków, krawiec i kuśnierz...

Już w lutym 1811 roku miała Łódź swojego kantora, a także oficjalnego rzezaka wyznaczonego przez podprefekta powiatu zgierskiego. Został nim Dawid Herszkowicz. Wiemy też, że łódzka gmina żydowska obejmowała nie tylko miasto Łódź, ale i sąsiednie parafie: Bełdów i Mileszki. Wszyscy starozakonni z tych parafii mieli się zgłaszać w przypadku narodzin dziecka, slubu czy potrzeby rytualnego uboju do patentowego urzędowego kantora i rzezaka Herszkowicza. Taki był oficjalny nakaz i niewykonywanie tego było obłożone karą pieniężną.

źródło:
 Joanna Podolska. SPACEROWNIK. ŁÓDŹ ŻYDOWSKA.


Brak komentarzy:

Prześlij komentarz