Oskar
Singer, kronikarz getta pisał że Bałucki Rynek to było serce i mózg getta.
Tu
rozdzielano żywność i opał, przydzielano
surowce do poszczególnych resortów i odbierano gotowe produkty. Tu stykała się
niemiecka i żydowska administracja. Tu ważyły się losy tysięcy ludzi.
Mieszkańcy getta podczas rozładunku transportu z ziemniakami. Rynek Bałucki, getto łódzkie.
Na
Bałuckim Rynku mieściła się siedziba ekspozytury niemieckiego zarządu getta,
Gettoverwaltung, którym kierował Hans Biebow – kupiec z Bremy. To jemu
podlegała żydowska administracja na czele z Chaimem Mordechajem Rumkowskim –
Przełożonym Starszeństwa Żydów.
Hans Biebow – szef niemieckiej administracji w łódzkim getcie.
Chaim
Rumkowski został mianowany na stanowisko Przełożonego Starszeństwa Żydów w
październiku 1939 roku, jeszcze przed powstaniem getta i sprawował tę funkcję
do samego końca, do sierpnia 1944 roku. Był pośrednikiem pomiędzy władzami
niemieckimi a Żydami. Ale faktycznie na terenie zamkniętej dzielnicy posiadał
niemal dyktatorską władzę.
Chaim Rumkowski (czwarty od lewej,w okularach) na bałuckim Rynku, łódzkie getto.
Niemcy
dali Rumkowskiemu swobodę w zorganizowaniu getta. Stworzył on potężną machinę
administracyjną złożoną z wielu wydziałów, urzędów, agend, resortów pracy.
Powołał służbę porządkową (policję żydowską), sąd, prokuraturę i więziennictwo.
Policja żydowska.
Na
Bałuckim Rynku w specjalnie wybudowanych drewnianych barakach mieściły się
biura Rumkowskiego. Centralny Sekretariat, tzw. Centrala, poprzez którą
zarządzał gettem, funkcjonował od maja 1940 roku do likwidacji getta. Od 1
października 1940 roku na rynku było także Centralne Biuro Resortów Pracy,
które zajmowało się organizacją produkcji.
Ale
przede wszystkim Bałucki Rynek był miejscem przeładunku żywności, opału i
surowców dostarczanych do getta zarówno przez stację Radogoszcz (Radegast), jak
i w inny sposób – wozami z podłódzkich wsi czy tramwajem. Stąd także wyjeżdżały
gotowe produkty z getta.
Przeładunek mebli na Bałuckim Rynku, rok 1940.
Porządku
przy aprowizacji pilnował specjalny odział żydowskiej służby porządkowej.
Rumkowski i policja żydowska na Bałuckim Rynku, rok 1940.
Tuż
obok rynku (róg ulicy Limanowskiego i Zgierskiej) mieściła się siedziba gestapo
sprawującego polityczny nadzór nad gettem i VI rewir Schupo, strzegący granic
getta i czuwający na ładem i spokojem w dzielnicy.
Bałucki
Rynek był odgrodzony od reszty getta; na jego teren można było wejść wyłącznie
za okazaniem specjalnej przepustki. Wokół placu powstały ważne instytucje i
urzędy, a także fabryki i resorty, np. przy Bałuckim Rynku 5 była fabryka
płaszczy gumowych, a także Główny Magazyn Resortu Skór.
Przy
ulicy Dworskiej (dzisiaj Organizacji WiN) mieściły się ważne resorty: Wydział
Kuchni, Wydział Transportu, Centrala Mlaczarska, a także Wydział Zaopatrzenia. Przy
ulicy dworskiej 1/3 mieścił się Sekretariat ds. Próśb i Zażaleń:
Z
czasem przeniesiony tu został również z placu Kościelnego 4 Wydział
Prezydialny, zwany także Sekretariatem Prezydialnym, który pełnił szereg
funkcji biurowo-technicznych. Do jego zadań należało nie tylko redagowanie i
obwieszczanie rozporządzeń Chaima Mordechaja Rumkowskiego, ale też wystawianie
kart tożsamości.
W tej samej kamienicy funkcjonowała Główna Księgowość i
Oddział Ubezpieczeń, Wydział Personalny i Referat Opieki Społecznej, a także
Oddział Informacji, a przez jakiś czas także Najwyższa Izba Kontroli. Od
kwietnia 1940 roku działała tu także filia Poczty Głównej.
Kamienica
stojąca naprzeciwko bramy wjazdowej do getta, przy ulicy Łagiewnickiej 25, to
jeden z ważniejszych budynków, gdzie funkcjonowało szereg biur gminnych, między
innymi była tam siedziba Najwyższej Izby Kontroli i Centralnej Komisji
Fachowej.
W
listopadzie 1942 roku na dachu budynku zainstalowano wzorcowy zegar o trzech
tarczach. Miał on ułatwić ujednolicenie czasu w całym getcie.
Tablica na ścianie kamienicy przy Bałuckim Rynku (dokładnie: Łagiewnicka 25).
Brama wjazdowa do getta, Bałucki Rynek, rok 1945.
W sobotę 7 czerwca zwiedzał getto
minister Himmler. Na Bałuckim Rynku, w biurze zarządu getta zapoznał się
minister Himmler z organizacją tutejszego osiedla dla Żydów, a następnie
zwiedził jeden z resortów kraweckich.
Kronika getta łódzkiego, 7-9 czerwca
1941.
Wizyta Himmlera, w środku widoczny Chaim Rumkowski. Bałucki Rynek, rok 1941.
W poniedziałek odbyła się konferencja na Bałuckim Rynku z udziałem prezesa i przedstawicieli sądownictwa getta z jednej
strony z reprezentantami władz niemieckich z drugiej, na której omawiano
włączenie w zakres działania Sądu Przełożonego Starszeństwa Żydów spraw
wyłączonych dotychczas spod jego kompetencji, jak szmuglu, przestępstw dewizowych,
rozszerzenia wiadomości szkodzących Rzeszy Niemieckiej i morderstw, zarówno na
terenie getta, jak i poza nim. Sąd otrzymałby uprawnienie wymierzania wszelkich
wymiarów kar aż do wyroku śmierci włącznie.
Kronika getta łódzkiego, 4 sierpnia
1941.
Hans Biebow szalał na bałuckim Rynku.
Poturbował Prezesa (Rumkowskiego) tak dotkliwie, że tamten dostał krwotoku.
Następnie pobił sekretarkę Fuksównę i zdemolował biuro Jakubowicza. Zjawił się w
towarzystwie innego członka Zarządu Getta, Czarnulli. Obaj byli pijani. Równie
dobrze mogli symulować nietrzeźwość, by odegrać się na znienawidzonym
współwłodarzu dzielnicy żydowskiej.
Jakub Poznański. Dziennik z łódzkiego
getta, 17 czerwca 1944.
Zaraz
po wojnie baraki na Bałuckim Rynku, w których mieściły się biura administracji
getta, zostały rozebrane. Dziś teren ten w żaden sposób nie przypomina, jak
wyglądało to w czasie wojny. Przez dziesiątki lat na placu, jak w okresie
międzywojennym odbywał się tu handel warzywami i innymi artykułami. Dzisiaj na
placu stoi wybudowana w latach 2007-2009 murowana hala targowa (zobacz TUTAJ).
Handel specyficzny dla
tego miejsca możemy jeszcze zobaczyć w jednej z odbiegających od rynku uliczek (ulica Ceglana),
łączących go z tzw. „ Targowiskiem Dolna- Ceglana".
Część
kamienic wokół rynku przetrwała:
źródło:
Joanna Podolska. Litzamnnstadt Getto. Ślady. Przewodnik po przeszłości.
Fot. współczesne Monika Czechowicz
źródła
fotografii archiwalnych:
Bundesarchiv
Barwne
fotgrafie archiwalne:
Zdjęcia
zostały znalezione zupełnie przypadkowo. W 1987 roku ktoś natknął się w
wiedeńskim antykwariacie na około 400 kolorowych fotografii, które okazały się
być zdjęciami z łodzkiego getta. Wykonał je Walter Genewein, kierownik Wydziału
Finansowego niemieckiej administracji (Gettoverwaltung) łódzkiego getta.
W 1986 otrzymała I nagrodę na
Międzynarodowym Konkursie Wokalnym w Bilbao. W tym samym roku została
zaangażowana jako solistka do Teatru Wielkiego w Łodzi po debiucie na jego scenie
tytułową partią w Łucji z Lammermoor Gaetana Donizettiego.
Współpracuje z Operą Narodową, Operetką Krakowską, Teatrem Wielkim w Poznaniu, Operą Bałtycką, Filharmonią Narodową i Filharmonią Krakowską. Występowała m.in. w Alte Oper
Frankfurt, Deutsche Oper Berlin, Auditorium w Rzymie, Centrum Galiny
Wiszniewskiej w Moskwie, Operze Narodowej w Wilnie, Operze Narodowej w
Zagrzebiu, Nowosybirskim Teatrze Opery i Baletu oraz innych scenach operowych i
salach koncertowych na całym świecie. W 2008 nagrała recital arii z 18 oper
Księcia Józefa Michała Poniatowskiego. W kwietniu 2010 roku wykonała III symfonię Henryka Mikołaja Góreckiego z Londyńską Orkiestrą Symfoniczną w
Royal Festival Hall w Londynie. W kwietniu 2013 Teatr Wielki w Łodzi wystawił
pierwszy raz – specjalnie dla niej – operę Gaetano Donizettiego - Anna
Bolena.
.jpg)
.svg.png)
