baedeker łódzki: 08/11/26

wtorek, 11 sierpnia 2026

PIOTRKOWSKA 122. Kamienica Wilhelma Franciszka Tugemanna - modernistyczna prostota z klasycyzującymi motywami ...i "Ostatni garnitur" Pablo Solarza.

Do lat 50. XIX wieku nieruchomość przy Piotrkowskiej 122 kończyła się na ulicy Dzikiej (później Mikołajewska, dzisiaj ul. Sienkiewicza). Tyły posesji zajmował ogród.

Na mocy Protokołu Deklaracyjnego, zatwierdzonego w grudniu 1833 roku, plac przy dzisiejszej ulicy Piotrkowskiej 122 objął Krystian Fryderyk Kiessling. Faktyczne objęcie placu miało miejsce wcześniej, być może w 1829 roku, razem z objęciem sąsiedniego placu przy dzisiejszej Piotrkowskiej 124.

Kontraktem z października 1841 roku Kiessling sprzedał nieruchomość Janowi Hönigschmidtowi.
Na froncie Piotrkowskiej stał w tym czasie drewniany dom mieszkalny. We wrześniu 1856 roku Hönigschmidt sprzedał nieruchomość Fryderykowi Wilhelmowi. Na podstawie umowy kupna-sprzedaży, spisanej w styczniu 1865 roku, Wilhelm sprzedał nieruchomość kupcowi, Jochelowi Heimanowi.
Stosownie do umowy sporządzonej miesiąc po ostatniej transakcji, w lutym 1865 roku, Heiman sprzedał nieruchomość braciom Abramowi i Danielowi Dobranickim. Kontraktem z września 1866 roku bracia Dobraniccy sprzedali nieruchomość Józefowi Zeichnerowi.

"Führer durch Łódź", 1893.

Numer 539, to dzisiejsza Piotrkowska 122.

Przeczytaj w baedekerze:

baedeker łódzki: NUMERACJA ULICY PIOTRKOWSKIEJ

"Führer durch Łódź", 1893.

Przynajmniej od drugiej połowy lat 80. XIX wieku, do połowy drugiej dekady XX wieku, posesja należała do Franciszka Schäfera i małżonków Anny i Wilhelma Franciszka Tugemannów. Rodzona siostra Franciszka Schäfera, Anna, poślubiła w 1878 roku kupca Wilhelma Franciszka Tugemanna.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1909.

Trzypiętrową kamienicę frontową, wraz z przyległymi oficynami, wzniesiono dla Wilhelma Taugemanna w latach 1910-1911, według projektu Gustawa Landau-Gutentegera.

Gustaw Landau-Gutenteger (1862-1924)

- należał do najwybitniejszych architektów łódzkich przełomu XIX i XX wieku.

Przeczytaj w baedekerze:

baedeker łódzki: GUSTAW LANDAU-GUTENTEGER

Prace budowlane prowadziło przedsiębiorstwo "Wende i Klause", ówcześnie jedna z najlepszych firm tej branży.

"Führer durch Lodz", 1893.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1901.

Przeczytaj w baedekerze:

baedeker łódzki: Kamienica przy ulicy Kilińskiego 136 i firma budowlana Johanna Wende.

Informator m. Łodzi z kalendarzem, rok 1920.

Taryfa domów z 1920 roku wymienia jako właścicieli sukcesorów Anny i Wilhelma Tugemannów.

Okazała, wielkomiejska kamienica przy Piotrkowskiej 122 ma fasadę asymetryczną. Ten typ kamienicy występuje bardzo rzadko, ponieważ narusza zasadę symetrii, która była jedną z najważniejszych zasad klasycznych. I właściwie można powiedzieć, że kamienica trzyma się tej zasady... ale nie zachowuje jej ściśle: przy dominantach bocznych mamy nierównowagę ze względu na zastosowanie z jednej strony wykuszu, a z drugiej balkonów.

Także otwór bramny nie jest osadzony symetrycznie, znajduje się w drugiej osi od północy.

Kamienica jest przykładem wczesnomodernistycznego budynku wnoszącego nowe rozwiązania do architektury ulicy Piotrkowskiej w okresie bezpośrednio przed wybuchem pierwszej wojny światowej. Wzniesiona, jak już wspomniano, według projektu Gustawa Landau-Gutentegera, architekta wcześniej preferującego motywy secesyjne, który ok. 1910 roku wprowadzał z powodzeniem rozwiązania modernistyczne.

Obiekt prezentuje charakterystyczny dla głównej ulicy miasta typ wielkomiejskiej kamienicy złożonej z głównego przyulicznego gmachu o trzech piętrach z wysokim poddaszem oraz biegnących w głąb posesji tej samej wysokości oficyn.

W fasadzie architekt zastosował mocne podziały pionowe i poziome, akcentujące tektonikę budowli. Ma ona sześć osi okiennych, w tym osie skrajne są szersze, z wprowadzeniem okiem trójdzielnych.

Skrajna oś północna wyodrębniona jest płaskim pseudoryzalitem z szerokimi balkonami, z murowaną balustradą na pierwszym piętrze i ażurowymi żelaznymi balustradami na dwóch kolejnych; pseudoryzalit ujmują jońskie półkolumny w wielkim porządku.

Oś południową zaakcentowano przy pomocy wykuszu przechodzącego przez pierwsze i drugie piętro, z małym tarasem na wysokości trzeciego, obramowanym żelazną balustradą.

W zwieńczeniu skrajnych osi umieszczono trójkątne frontony z okienkami strychowymi.

Przestrzenie międzyokienne wypełnione są lizenami o pasowych boniach, podobne bonie znajdujemy na kolumnach od północy i na narożach wykuszu od południa; podokienniki w wykuszu zdobi zgeometryzowana dekoracja.

Na parterze znajdują się duże witryny sklepowe oraz brama przejazdowa na podwórze usytuowana z boku, w drugiej osi od północy. Kompozycja fasady odznacza się elegancją, łącząc modernistyczną prostotę z wysublimowanym zastosowaniem klasycyzujących motywów, w podobnym duchu architekt zakomponował inną kamienicę przy ulicy Piotrkowskiej 211:

Piotrkowska 211

Piotrkowska 122

Przy Piotrkowskiej 122 mieszkał Emanuel (Emil) Majer Hirszberg, inżynier mechanik i przemysłowiec.
Urodził się w 1872 roku w Łodzi, był synem Jakuba (Jakóba) Hirszberga, właściciela fabryki trykotaży i wełny czesankowej przy ulicy Spacerowej (dzisiaj al. Kościuszki) 23/25.

"Dziennik Łódzki", rok 1884.

Przeczytaj w baedekerze:

baedeker łódzki: Jakub Hirszberg - kupiec, przemysłowiec, filantrop

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1911.

Emil Hirszberg po ukończeniu szkoły średniej w Warszawie studiował mechanikę w Dorpacie i Rydze. Po uzyskaniu dyplomu inżyniera wrócił do Łodzi i podjął pracę w fabryce ojca, początkowo jako kierownik przędzalni, a następnie od 1915 roku współwłaściciel i naczelny dyrektor firmy Towarzystwo Wyrobów Trykotażowych i Dzianych „Jakub Hirszberg i Wilczyński” w Łodzi, przy ulicy Spacerowej 23/25.

Kalendarz Informator, rok 1924.

"Ilustrowana Republika", rok 1928.

Od 1921 roku zakłady zostały przekształcone w spółkę akcyjną (dyrektorem zarządu Spółki został Emil Hirszberg). Przed I wojną światową wyroby firmy sprzedawano na rynku wewnętrznym i w Rosji, po wojnie – do Anglii i kolonii angielskich. Gdy otwarto w Łodzi pierwszą szkołę dziewiarską w 1929 roku, Hirszberg ofiarował dla niej maszyny.
Hirszberg był sędzią handlowym przy Sądzie Okręgowym w Łodzi, członkiem Stowarzyszenia Techników, radcą Sekcji Przemysłowej Izby Przemysłowo-Handlowej w Łodzi oraz założycielem i prezesem Związku Przemysłu Dziewiarskiego w Łodzi (w latach 1929-1939).
Aresztowany 9 listopada 1939 roku przebywał w obozie na Radogoszczu.

Mauzoleum i Muzeum na Radogoszczu

Przeczytaj w baedekerze:

baedeker łódzki: MAUZOLEUM i MUZEUM NA RADOGOSZCZU – dawna fabryka Samuela Abbe.

Został zamordowany 23 listopada 1939 roku. Podobno powodem aresztowania był wydany przez Hirszberga nakaz zdjęcia chorągwi ze swastyką z frontonu gmachu fabryki, zawieszonych przez zatrudnionych w niej Niemców.

Grób rodzinny Hirszbergów na Cmentarzu Żydowskim przy ulicy Brackiej.

Emil Hirszberg był żonaty z Alicją z Birnbaumów, działaczką społeczną, która pracowała ofiarnie w domu dla dzieci „Przytulisko” przy ulicy Południowej 66 (dziś Rewolucji 1905 roku).

Dawny Dom Sierot przy ulicy Południowej 66 (dziś ul. Rewolucji 1905 roku)

Przeczytaj w baedekerze:

baedeker łódzki: TOWARZYSTWO "PRZYTULISKO" DLA DZIEWCZĄT WYZNANIA MOJŻESZOWEGO, ULICA POŁUDNIOWA 66 i inna działalność charytatywna rodziny Silbersteinów.

Alicja Hirszberg zmarła w czasie pierwszej wojny światowej, w grudniu 1917 roku.

"Godzina Polski", rok 1917.

W kamienicy przy Piotrkowskiej 122, w latach międzywojennych mieszkał Cudek Herszenberg, przemysłowiec. Urodził się w 1871 roku w Łodzi. Był synem Mosze Jehoszuy (Moszka Szyi), założyciela fabryki wyrobów wełnianych (w 1888 roku) i Estery. Kształcił się w chederze, uczęszczał też do szkoły prywatnej, a następnie zarządzał administracją ojcowskiego przedsiębiorstwa przy Piotrkowskiej 25, produkującego tkaniny czesankowe i szewioty.

Cudek Herszenberg (1871-1938)

W 1896 roku Herszenberg ożenił się z Rachelą Halter. W 1905 roku rozpoczął produkcję sukna płaszczowego, wykorzystując pracę tkaczy chałupników. W rok 1914 doszło do połączenia firmy Herszenberga z produkującymi podobne tkaniny zakładami Wolfa Halberstadta. Firma zmieniła nazwę na "M. Sz. Herszenberg syn i Halberstadt" oraz zwiększyła produkcję na rynek wewnętrzny i zagraniczny, wysyłając towary nawet do Chin.

"Najer Fołksbłat", 1936.

Po I wojnie światowej wspólnicy nabyli przędzalnię przy Pasażu Szulca 121 (al. 1 Maja). W dwudziestoleciu międzywojennym przedsiębiorstwo dysponowało przędzalnią wełny, niciarnią, szarpalnią, tkalnią i skręcalnią przy al. 1 Maja 121 i zatrudniało około 200 robotników.
Herszenberg był członkiem zarządu towarzystwa "Linas Hacedek", przewodniczącym towarzystwa "Chesed szel Emet", prezesem zarządu synagogalnego w synagodze "Wilker Szul" przy ulicy Zachodniej 56, także ofiarodawcą kosztownego parochetu (bogato zdobionej kotary zasłaniającej "szafę ołtarzową" świątyni).

"Głos Polski", rok 1924.

Zmarł w 1938 roku w Łodzi i został pochowany na cmentarzu przy ulicy Brackiej.

"Głos Poranny", rok 1938.

W latach 30. ubiegłego stulecia przy Piotrkowskiej 122 mieścił się skład fabryczny firmy STOMIL.

"Głos Poranny", rok 1933.

"Głos Poranny", rok 1937.

Mieściło się tutaj Polskie Biuro Podróży "POLTUR".

"Głos Poranny", rok 1937.

... a po II wojnie światowej biuro rezerwacji i sprzedaży Polskich Linii Lotniczych "LOT".

"Odgłosy", rok 1989.

W 2017 roku w podwórku przy Piotrkowskiej 122 argentyńsko-hiszpańska ekipa realizowała film „El último traje” (Ostatni garnitur) w reżyserii Pablo Solarza.

źródło fotografii: źródło: Ostatni garnitur (2017)

To oparta na prawdziwej historii opowieść o człowieku, który przeżył łódzkie getto. Udało mu się uciec dzięki pożyczonemu garniturowi. Teraz, po wielu latach, postanawia zwrócić go rodzinie właściciela w Polsce, ale jest jeden szkopuł: nie może złamać danej sobie obietnicy, że nigdy nie zatrzyma się w Niemczech… W filmie zagrali także polscy aktorzy: Olga Bołądź i Jacek Lenartowicz.

źródło fotografii: novela.pl

Zwiastun argentyńskiego filmu "Ostatni garnitur" („El último traje” )

źródło: YouTube.pl

"Nowy Kurier Łódzki", rok 1911.

"Rozwój", rok 1911.

Informator Handlowo-Przemysłowy, rok 1920.

Inne firmy, składy i sklepy mieszczące się niegdyś przy Piotrkowskiej 122:

"Rozwój", rok 1907.

"Nowa Gazeta Łódzka", rok 1913.

Informator m. Łodzi z kalendarzem, rok 1920.

"Łódzkie Echo Wieczorne", rok 1926.

"Ilustrowana Republika", rok 1926.

"Ilustrowana Republika", rok 1928.

"Głos Poranny", rok 1935.

"Głos Poranny", rok 1936.

"Głos Poranny", rok 1937.

"Kurier Łódzki", rok 1938.

"Ilustrowana Republika", rok 1937.

"Folksfreund Kalender für Stadt und Land", 1935.

"Folksfreund Kalender für Stadt und Land", 1938.

Po II wojnie światowej:

"Dziennik Łódzki", rok 1947.

"Dziennik Łódzki", rok 1966.

"Dziennik Łódzki", rok 1967.

"Dziennik Łódzki", rok 1969.

Ostatni duży remont kamienicy został przeprowadzony w ramach programu rewitalizacji współfinansowanego z Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Łódzkiego. Inwestorem była Wspólnota Mieszkaniowa przy Piotrkowskiej 122.

Budynek jest sukcesywnie adaptowany i wykorzystywany między innymi jako obiekt z apartamentami na wynajem. Przeprowadzono remont elewacji frontowej i podwórzowej, a także prześwitu bramowego.