baedeker łódzki: Imperium Emila Haeblera.

czwartek, 21 maja 2026

Imperium Emila Haeblera.

Powstanie kolei obwodowej zadecydowało 1906 roku o rozszerzeniu naszego miasta. Przyłączono wówczas do Łodzi wsie: Żubardź, Doły, Widzew, Dąbrowę, Rokicie, Karolew i Brus, dzięki czemu obszar miasta zwiększył się do 38,1 km kwadratowych. W 1907 roku uruchomiono elektrownię przy ulicy Targowej i tym samym miasto nabrało europejskiego charakteru.

Z większych inwestycji przemysłowych tego okresu należy wymienić firmę włókienniczą powstałą dzięki kapitałowi belgijskiemu - przedsiębiorstwo Emila Haeblera.

Ulica Dąbrowskiego 23/25 (teren dawnego przedsiębiorstwa Emila Haeblera):

Emil Karol Haebler (Häbler)

- pochodzący z Saksonii Emil Haebler był rzutkim przedsiębiorcą. Jego działania były związane zarówno z produkcją drzewną (tartak i produkcja skrzyń), oraz hutami szkła ("Kara" i "Hortensja") w stolicy guberni - Piotrkowie, jak i składami węgla i produkcją włókienniczą w dynamicznie rozwijającej się Łodzi.

Jubileuszowe wydanie "Lodzer Zeitung", 1863-1913.

"Führer durch Lodz", 1893.

W styczniu 1897 roku teren przy ulicy Dąbrowskiego kupił Emil Haebler pod budowę fabryki. Wzniósł tu dużą i nowoczesną przędzalnię bawełny oraz apreturę, farbiarnię i dom dla pracowników przedsiębiorstwa.

W 1900 roku Emil Haebler wyjechał do Brukseli i tam założył spółkę akcyjną o nazwie Rosyjskie Przemysłowe i Handlowe Towarzystwo Dawnych Przedsiębiorstw Emila Haeblera. W skład spółki wchodziły obie huty szkła, tartak w Piotrkowie oraz przędzalnia w Łodzi. W tym samym czasie zrzekł się poddaństwa rosyjskiego, uzyskał obywatelstwo belgijskie i wystąpił o tytuł barona.
W 1907 roku należące do niego huty szkła w Piotrkowie zostały kupione przez to samo belgijskie towarzystwo akcyjne, ale kontynuowały działalność jako odrębne zakłady.

"Przegląd Włókienniczy", rok 1925.

Podręczny Rejestr Handlowy, rok 1926.

Założone przez niego konsorcjum otrzymało w 1926 roku nową nazwę:
Belgijska Spółka Akcyjna " Société Industrielle et Commerciale des Anciens Esstablisment Emile Haebler" - Towarzystwo Przemysłowe i Handlowe dawnych Przedsiębiorstw Emila Haeblera.

Imperium Haeblerów obejmowało zakłady bawełniane w Łodzi oraz dwie huty szkła w Piotrkowie: "Hortensja" i "Kara".

(źródło: Archiwum Piotrkowskie/ Dawny Piotrków - archiwalne zdjęcia i pocztówki m. Piotrków Trybunalski)

Zabudowania dawnej huty "Hortensja" w Piotrkowie Trybunalskim.

Zabudowania dawnej huty "Kara" w Piotrkowie Trybunalskim.

"Ilustrowana Republika", rok 1927.

Dziesięć lat Polski niepodległej w życiu powiatu łódzkiego 1918-1928.

W okresie międzywojennym przędzalnią na Dąbrowie oraz tartakiem i hutami szkła w Piotrkowie kierowali bezpośrednio synowie Emila Haeblera - Achim i Armin. Obaj mieszkali w Łodzi i posiadali obywatelstwo niemieckie.

"Ilustrowana Republika", rok 1929.

Ciężkie warunki pracy oraz niskie płace doprowadziły w latach 30. do wystąpień robotniczych i strajków okupacyjnych w zakładach bawełnianych przy ul. Dąbrowskiego.

"Echo", rok 1936.

"Głos Poranny", rok 1938.

Pomimo, iż bracia Haebler byli synami Żydówki (ich matką była Franciszka Mannaberg, córka współwłaściciela odlewni żelaza "Mannaberg i Goldammer"), należeli do Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników (NSDAP). Ich antypolska postawa mogła być przyczyną ucieczki z Łodzi w sierpniu 1939 roku. Miesiąc później fabryka na Dąbrowie została zbombardowana, a jej właściciele otrzymali z tego tytułu odszkodowanie od władz Rzeszy.

"Głos Poranny", 5 sierpnia 1939 roku.

Przędzalni już nie odbudowano. W 1942 roku teren pofabryczny przejęły tramwaje łódzkie, które po sąsiedzku już w 1928 roku rozpoczęły budowę zajezdni tramwajowej (zajezdnię zbudowano przy zbiegu ulic Kilińskiego i Dąbrowskiej (obecnie Dąbrowskiego). Jej adres to Kilińskiego 245, jednak w powszechnym użyciu i dokumentach, a także na tablicach zjazdowych w tramwajach, funkcjonowała pod nazwą „zajezdnia Dąbrowskiego”).

"Echo", rok 1928.

"Rozwój", rok 1928.

Zajrzeliśmy też do Piotrkowa Trybunalskiego - aby zobaczyć w jakiej kondycji są budynki po dawnych hutach szkła należących niegdyś do Haeblerów.

Huta Hortensja.

Powstała w 1889 roku, a po II wojnie światowej została upaństwowiona i działała pod nazwą Huta Szkła Gospodarczego "Hortensja". Piotrków Trybunalski, ul. 1 Maja 21.

Huta Kara.

Powstała w 1897 roku nieopodal Huty Szkła „Hortensja”. Jej pierwszym i długoletnim właścicielem był Emil Haebler. Piotrków Trybunalski, ul. Topolowa 1a

Huta Szkła "Hortensja"

Huta Szkła Gospodarczego (HSG) „Hortensja” w Piotrkowie Trybunalskim powstała w 1889 roku pod nazwą Fabryka Szkła „Anna”, produkowane były tam cylindry do lamp naftowych oraz szkło taflowe.
Fabryka szkła „Anna” w 1907 roku została wykupiona przez Emila Karola Haeblera, właściciela konkurencyjnej huty szkła „Kara”, która produkowała również szkło taflowe, butelkowe, szklanki, klosze i cylindry. Nowy właściciel zmienił nazwę huty na „Hortensja” od imienia jednej z córek. Po przejęciu huty nastąpiła jej rozbudowa wraz z poszerzeniem oferowanego asortymentu o szkło stołowe takie jak: szklanki, kieliszki, spodki, wazony.

Huta Hortensja, rok 1911.

(źródło fotografii: Dawny Piotrków - archiwalne zdjęcia i pocztówki m. Piotrków Trybunalski)

Podczas I wojny światowej produkcja szkła została wstrzymana z powodu braku surowca oraz odpowiednich warunków pracy. W latach 1914-1918 Haeblerowie mieszkali na południu Austro-Węgier, zaś hutą w Piotrkowie zarządzali menedżerowie: Jan Barta i Ignacy Cenek.

Huta Hortensja.

(źródło fotografii: Dawny Piotrków - archiwalne zdjęcia i pocztówki m. Piotrków Trybunalski)

Po wojnie huta została uruchomiana w 1923 roku i była zarządzana przez synów Emila Haeblera, Achima i Armanda. W tym czasie została rozbudowana i w 1921 roku zatrudniała już około 500 pracowników. Ciężkie warunki pracy oraz niskie płace doprowadziły, tak samo jak w Łodzi do wystąpień robotniczych i strajków okupacyjnych.

"Dziennik Narodowy", rok 1928.

"Panorama", dodatek niedzielny "Ilustrowanej Republiki", rok 1929.

Przed wybuchem II wojny światowej obecni zarządcy huty „Hortensja” bracia Haebler wyjechali do Niemiec.

"Ilustrowana Republika", rok 1928.

5 września 1939 roku wkroczyli do Piotrkowa Niemcy. Wskutek bombardowania miasta ucierpiało kilka budynków zakładu, niemal natychmiast wprowadzono zmiany administracyjne. „Hortensja” została wpisana do niemieckiego rejestru handlowego w Łodzi, a 4 kwietnia 1942 roku zgermanizowano nazwę spółki na Industrie und Handelsgesellschaft dem vormaligen Unternehmungen Emil Haebler Aktiengesellschaft. Niemcy oszacowali wartość przedsiębiorstw należących do Spółki i na tej podstawie wypuścili papiery wartościowe Towarzystwa Akcyjnego dla „Hortensji” i „Kary”.
Po zakończeniu wojny huta została uruchomiona przez mieszkańców Piotrkowa Trybunalskiego, a następnie została przekształcona w zakład państwowy, zmieniono nazwę na „Huta Szkła Gospodarczego Hortensja” (HSG „Hortensja”). W czasach PRL huta została całkowicie przebudowana, unowocześniona i zautomatyzowana, ilość pracowników w latach 70 przekraczała 2 tysiące. Nowe inwestycje w hucie pozwoliły na zwiększenie ilości oferowanych produktów o szkła: barwione, warstwowe, matowione. Wyroby Huty szkła „Hortensja” były eksportowane do 120 krajów.

Hala huty "Hortensja" od strony północnej.

(źrodło: K. Badziak, W. Puś, S. Pytlas. Szklana Hortensja. Dzieje huty w Piotrkowie Trybunalskim, Łódź 1982/ Dawny Piotrków - archiwalne zdjęcia i pocztówki m. Piotrków Trybunalski)

Na początku lat 90 XX wieku po przemianach ustrojowych huta Hortensja zaczęła mieć pierwsze problemy finansowe, które spowodowane były wzrostem cen gazu oraz mniejszym zainteresowaniem wyrobami rodzimymi. Huta w tamtych latach nastawiła się głównie na eksport na rynki zachodnie. Niestety pomimo różnych starań huta przestała działać w 1994 roku i została przejęta przez syndyk. W 1995 roku Ministerstwo Przekształceń Własnościowych zaprosiło potencjalnych interesantów do rozmów w sprawie kupna większościowego pakietu udziałów Huty Szkła Gospodarczego „Hortensja”. Próba sprzedaży zakładu nie powiodła się jednak i zakład upadł w 2004 roku.

Huta Szkła Okiennego "Kara”

Huta Szkła Okiennego „Kara” powstała w 1897 roku nieopodal Huty Szkła „Hortensja”. Jej pierwszym i długoletnim właścicielem był Emil Haebler, który nazwał hutę imieniem jednej ze swych córek – Karoliny. Haebler w 1897 roku zrezygnował z dzierżawy sąsiedniej huty i zbudował w Piotrkowie własną hutę "Kara".
W 1907 roku Przemysłowo-Handlowe Towarzystwo Akcyjne Dawnych Przedsiębiorstw Emila Haeblera zakupiło także drugą, konkurencyjną hutę "Hortensja". Wtedy też ostatecznie ustaliła się nazwa. W 1907 roku obie huty "Kara" i "Hortensja" zakupiło Belgijskie Towarzystwo Akcyjne pod nazwą Przemysłowo-Handlowe Towarzystwo Akcyjne Dawnych Przedsiębiorstw Emila Haeblera. Rozwijająca się prężnie huta, sukcesywnie zwiększała wartość produkcji i zatrudnienie: w roku 1898 pracowało w niej około 100 robotników, a w 1905 roku – już 300. Zakład specjalizował się głównie w produkcji szkła taflowego, butelkowego oraz wszelkiego rodzaju gąsiorków, szklanek, kloszy i cylindrów.
W okresie międzywojennym „Kara” zasłynęła jako miejsce strajków robotniczych. W 1936 roku huta „Kara” w znacznej części spaliła się w pożarze.

Huta Szkła Okiennego "Kara" - wygląd zabudowań po pożarze, rok 1936.

(źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe/NAC)

Do tego czasu produkcja w zakładzie odbywała się ręcznie, bez udziału parku maszynowego, co zmieniło się w ostatnich latach przed II wojną światową, gdy hutę zmechanizowano.

"Ilustrowana Republika", rok 1928.

W czasie okupacji przedsiębiorstwo pozostawało pod zarządem niemieckim i wówczas znacząco je rozbudowano.
Po drugiej wojnie światowej hutę upaństwowiono, rozbudowano oraz doinwestowano. W okresie PRL-u była ona jednym z największych producentów szkła taflowego w kraju, który część swych wyrobów eksportował.

Huta "Kara, rok 1967. Fot. Andrzej Wach.

(źródło fotografii: Dawny Piotrków - archiwalne zdjęcia i pocztówki m. Piotrków Trybunalski)

Zmiana ustroju w 1989 roku stała się przyczyną upadku zakładu.
Ostatecznie Huta Szkła Okiennego „Kara” przestała istnieć w roku 2005. Wtedy na części jej majątku rozpoczęła pracę huta Feniks. Także ta działalność nie miała powodzenia.

W 2022 roku doszło do zwolnień grupowych, a huta została postawiona w stan likwidacji.
Wracamy do Łodzi – jeszcze raz miejsce po dawnych zakładach bawełnianych Emila Haeblera przy ul. Dąbrowskiego: