baedeker łódzki

sobota, 8 listopada 2025

Sądy w Łodzi przełomu XIX i XX wieku.

Do wybuchu I wojny światowej, czyli do roku 1914 Łódź znajdowała się w granicach Królestwa Polskiego pod zaborem rosyjskim. System sądowniczy był zatem podporządkowany prawu rosyjskiemu i organizacji administracyjnej Imperium Rosyjskiego.

Do końca władzy rosyjskiej Łódź podlegała Sądowi Okręgowemu w Piotrkowie i nie posiadała żadnego reprezentacyjnego obiektu będącego siedzibą władz sądowniczych.

Dawny gmach Sądu Okręgowego w Piotrkowie.

(źródło fotografii: https://trybunalski.pl/)

Piotrków Trybunalski, ul. Juliusza Słowackiego 5.

Dawny budynek Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim to jedna z najpiękniejszych budowli w mieście.

Charakterystyczny i monumentalny - wzniesiony został na początku XX wieku.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1900.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1913.

Miasto dynamicznie rosło - liczba mieszkańców wzrosła z ok. 50 tysięcy w 1865 roku do ponad 300 tysięcy na początku XX wieku - co wymagało rozwoju instytucji publicznych, w tym sądów.

Sprawy karne w Łodzi były sądzone podczas dwu lub czterodniowych sesji wyjazdowych piotrkowskiego sądu okręgowego, które odbywały się w Łodzi 10-12 razy w roku, najczęściej w sali posiedzeń magistratu.

""Rozwój", rok 1909.

Olbrzymią liczbę drobnych spraw cywilnych rozpatrywały sądy pokoju. Ich liczba zwiększała się w miarę przyrostu ludności miasta. W 1875 roku utworzono w Łodzi trzy Sądy Pokoju, w 1888 roku było ich pięć, a w 1913 - trzynaście, zaś w 1914 roku ustanowiono dla Łodzi sąd czternasty.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1900.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1913.

Sądy pokoju m. Łodzi, rok 1913:

Rewir I ul. Długa (obecnie ul. Gdańska)

Rewir II ul. Wschodnia 38

Rewir III ul. Cegielniana 57 (obecnie ul. Jaracza 21)

Rewir IV ul. Konstantynowska 74 (obecnie ul. Legionów)

Rewir V ul. Cegielniana 70 (obecnie ul. Jaracza 42)

Rewir VI ul. Karola 26 (obecnie ul. Żwirki)

Rewir VII ul. Karola 3 (obecnie ul. Żwirki)

Rewir VIII ul. Cegielniana 57 (obecnie ul. Jaracza 21)

Rewir IX ul. Benedykta 37 (obecnie ul. 6 Sierpnia)

Rewir X ul. Średnia 20 (obecnie ul. Pomorska)

Rewir XI ul. Pańska 1 (obecnie ul. Żeromskiego)

Rewir XII ul. Pańska 27 (obecnie ul. Żeromskiego)

Rewir XIII ul. Widzewska 139 (obecnie ul. Kilińskiego 145)

Sądy te mieściły się w wynajętych lokalach w prywatnych kamienicach i nie zawsze zapewniały odpowiednie warunki pracy sędziego oraz stron uczestniczących w postępowaniu. Każdy sąd pokoju miał sędziego-przewodniczącego i rozpatrywał powództwa zgłoszone przez mieszkańców przyporządkowanego mu rewiru.

Instancją odwoławczą był zwoływany okresowo Zjazd Sędziów Pokoju okręgu łódzkiego. Kancelaria Zjazdu Sędziów mieściła się przy ulicy Mikołajewskiej 35 (obecnie ulica Sienkiewicza)

Budynek przy ul. Sienkiewicza 35.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1913.

Śledztwa policyjne w sprawach kryminalnych nadzorowali sędziowie śledczy, których w 1913 roku było w Łodzi ośmiu.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1913.

Każdemu sędziemu śledczemu podlegał inny rewir. Aż czterech z nich miało biura w kamienicy przy ulicy Cmentarnej 3 (S. Czausow, J. Rubcow, W. Puczkowski i L. Kozłowski) - zaś jeden - przy ulicy Cmentarnej 1 (J. Duda).

Większość sędziów stanowili Rosjanie lub zrusyfikowani Polacy.

"Goniec Łódzki", rok 1905.

źródło:

Krzysztof R. Kowalczyński. Łódź przełomu wieków XIX/XX.

"Goniec Łódzki", rok 1905.

Przeczytaj jeszcze:

baedeker łódzki: Wojsko rosyjskie w Łodzi do 1914 roku.

baedeker łódzki: O "posłuszeństwie miejskim", czyli krótka historia policji łódzkiej do II wojny światowej.

Fot. archiwalne pochodzą ze zbiorów Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi

oraz strony: https://trybunalski.pl/

Fot. współczesne Monika Czechowicz

środa, 5 listopada 2025

PIOTRKOWSKA 114. Wielkomiejska kamienica Janasza Warszawskiego i... "Atlas Sztuki".

Na mocy Protokołu Deklaracyjnego, spisanego w lipcu W 1834 roku plac nr 80 przy ulicy Piotrkowskiej (dzisiaj Piotrkowska 114) objął tkacz przybyły z Prus, Jan Gottfryd Hänsch.
Nowy właściciel zobowiązał się do utrzymywania w ciągłym ruchu fabryki wyrobów bawełnianych, składającej się z 3 warsztatów, przy której 2 czeladzi użytych będzie, oraz do wystawienia drewnianego domu.
Kolejny właściciel parceli przy Piotrkowskiej 114, Fryderyk Wolf (metrykalnie Fryderyk Wilhelm Lebrecht), szwagier Jana Gottfryda Hänscha, kupił nieruchomość ok. 1840 roku. Fryderyk nie nacieszył się długo nowym nabytkiem. Zmarł w 1841 roku, w wieku 38 lat.
Sukcesorzy Fryderyka Wolfa sprzedali nieruchomość Adamowi Schtrobelowi. Na froncie Piotrkowskiej stał w tym czasie drewniany dom. W 1856 roku Adam Schtrobal sprzedał nieruchomość Wilhelmowi May i Joannie Racheli Eisert. W końcu lat 60. XIX wieku Rachela Eisert jest wymieniana jako samodzielna właścicielka. W połowie lat 70. Eisert wykupiła grunt działki.

"Łodzianin", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1893.

(dawna numeracja ulicy Piotrkowskiej; nr 535 to dzisiejsza Piotrkowska 114

- przeczytaj w baedekerze:

NUMERACJA ULICY PIOTRKOWSKIEJ

"Łodzianin", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1897.

Na przełomie lat 80. i 90. XIX wieku nieruchomość przeszła w ręce Janasza (Janosza) Warszawskiego, wtedy już właściciela sąsiedniej posesji przy Piotrkowskiej 116.

"Łodzianin", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1899.

"Łodzianin", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1900.

Janasz (Janosz) Warszawski wzniósł trzypiętrową kamienicę frontową - powstała według projektu Ignacego Markiewicza z 1893 roku.

Fasada kamienicy typowa dla eklektyzmu z akcentami neoklasycznymi jest bogato zdobiona, widzimy gzymsy, pilastry, fantazyjne dekoracje sztukatorskie i balkony.

Parter ma reprezentacyjne arkady i poziome boniowanie - tu mieściły się lokale usługowe i sklepy.

W latach 90. XIX wieku, na połączonych posesjach Piotrkowskiej 114 i 116, Janasz Warszawski zbudował liczne obiekty mieszkalne, handlowe i przemysłowe, przeprowadził przebudowę budynku frontowego oraz kompleksu oficyn i obiektów przemysłowo-mieszkalnych w podwórzu.

Działała tu w tym okresie między innymi Mechaniczna Fabryka Kamgarnów i Kortów H. i M. Schröter.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1900.

Ok. 1904 roku, być może po śmierci Janasza Warszawskiego, nieruchomość przy Piotrkowskiej 114 przeszła w ręce firmy "Landau i Co.".

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1909.

Na początku drugiej dekady XX wieku obie posesje, przy Piotrkowskiej 114 i 116, należały do małżeństwa Chany Szyfry i Abrama Szlamy Freind (Freund).

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1914.

Taryfa domów z 1920 roku wymienia nadal małżeństwo Freind jako właścicieli posesji.

Informator m. Łodzi z kalendarzem, rok 1920.

Przy Piotrkowskiej 114, w podwórzu, posiadał swój skład piwa Browar Zenona Anstadta.

"Rozwój", rok 1908.

Browar Zenona Anstadta w Zduńskiej Woli.

Rozbudowywany i modernizowany, pracuje do dzisiaj.

Przeczytaj w baedekerze:

baedeker łódzki: Piwo od Anstadtów (część pierwsza, historia rodziny i firmy do wybuchu I wojny światowej).

oraz:

baedeker łódzki: Piwo od Anstadtów (część druga, historia firmy od wojny do wojny).

baedeker łódzki: BROWAR I WILLA ANSTADTÓW PRZY ULICY SĘDZIOWSKIEJ

Przy Piotrkowskiej 114 mieścił się zakład litograficzny należący do Kałmy Reichera.
Kałma Mordka Reicher urodził się w 1859 roku w Przyrowie koło Częstochowy w rodzinie Joska i Blimy z Grentów. Do Łodzi przybył prawdopodobnie z Piotrkowa i w 1882 roku otrzymał koncesję na uruchomienie litografii przy Piotrkowskiej 111. Firma nastawiona była niemal wyłącznie na produkcję akcydensów.
Około 1903 roku Reicher przeniósł zakład na ulicę Piotrkowską 114, a w 1916 sprzedał go Wolfowi Szweitzerowi.

"Ilustrowana Republika", rok 1926.

Reicher z Emilią z Erlichów miał dzieci: Reginę, Balbinę, Stanisława, Paulinę, Gustawa i Leona (późniejszego wicedyrektora łódzkiego oddziału Piotrogrodzko-Ryskiego Banku Handlowego mieszczącego się przy Piotrkowskiej 57).

Jednodniówka "Ratujcie Dzieci" z 11 czerwca 1916 roku.

Przeczytaj w baedekerze:

PIOTRKOWSKA 57 - dawna kamienica Gustawa Lorenza.

Kałma Reicher zmarł w łódzkim getcie 18 kwietnia 1940 roku i został pochowany na cmentarzu przy ulicy Brackiej, pochowany jest tam także jego syn, Leon Reicher.

W okresie międzywojennym przy Piotrkowskiej 114 działała prywatna szkoła powszechna i prywatne gimnazjum męskie Stowarzyszenia Szkolnego im. Wł. St. Reymonta (z prawami szkół państwowych).

"Głos Poranny", rok 1935.

"Głos Poranny", rok 1936.

"Echo", rok 1936.

"Orędownik", rok 1938.

Od 1924 roku, przy Piotrkowskiej 114 mieścił się salon krawiecki i skład tkanin firmy "Gelassen i Kazimierski", od 1930 roku "A. Gelassen" oferujący usługi krawieckie dla panów.

"Republika", rok 1924.

"Express Wieczorny Ilustrowany", rok 1924.

"Republika", rok 1925.

"Ilustrowana Republika", rok 1927.

"Głos Poranny", rok 1936.

"Głos Poranny", rok 1938.

"Ilustrowana Republika", rok 1938.

W latach 20/30. XX wieku działał tu sklep wędlin koszernych i bar Zjednoczonych Rzeźników Żydowskich.

"Ilustrowana Republika", rok 1926.

"Głos Poranny", rok 1935.

W podwórzu znajduje się neoklasyczny budynek (dawna hala targowa i koszerna rzeźnia drobiu).

Budynek powstał w latach 1896-1899 na podstawie projektu wykonanego przez architekta Franciszka Chełmińskiego (źródła wskazują także na autorstwo Dawida Lande). Powstał na zamówienie kupca, Janasza Warszawskiego. Murowany budynek wzniesiono na planie prostokąta, bogato ozdobiono w kolumny z kapitelami i sztukaterie. Budynek posiada dwie kondygnacje: parter oraz rozległe piwnice pod całym budynkiem służące hali targowej jako lodownia. Okna są zdobione półkolistymi łukami. Budowla zwieńczona jest od góry rzymską attyką.

Budynek pełnił funkcję hali targowej. Mieściły się w nim sklepy, magazyn i fabryka wody sodowej. Po I wojnie światowej w budynku była drukarnia, składy w piwnicach oraz sala gimnastyczna.

Podczas II wojny światowej Niemcy zdewastowali wnętrze budynku. Krótko, w latach 1945-1946 funkcjonował tu Dom Modlitwy Beit Midrash.

Budynek w latach 60. XX stulecia.

(zbiory Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi)

Od 10 października 2203 znajdowała się w nim Galeria Atlas Sztuki, w której odbywały się wystawy sztuki współczesnej, między innymi takich artystów jak Roman Opałka, Dawid Lynch, Gerhard Jürgen Blum-Kwiatkowski oraz lokalnej grupy Łódź Kaliska. Ostatnią, osiemdziesiątą ósmą wystawą o tytule "Odmowa /Refusal/ były prace Rafała Milacha.

Przeczytaj w baedekerze:

baedeker łódzki: ATLAS SZTUKI. Wystawa zbiorowa 283 x 100 x 27, 12 x 6 x 5.

baedeker łódzki: Gospodarz śpi a jemu w polu rośnie w Atlasie Sztuki w Łodzi

Dostosowując budynek do wymagań galerii sztuki wybudowano niedokończone wcześniej wieże zegarowe. Zostały one umieszczone w połowie dłuższych boków budynku, nad wejściami. Planowano zamontowanie w nich stylizowanych, elektrycznych zegarów, co nigdy nie doszło do skutku.

Wewnątrz przeprowadzono generalny remont, wymieniono okna oraz wybudowano antresolę w środkowej części budynku.

18 czerwca 2017 roku Galeria Atlas Sztuki zakończyła swoją działalność. Budynek bywał oferowany do wynajęcia i wykorzystywany okazjonalnie na różne wydarzenia kulturalne.

Na północnym szczycie kamienicy, od strony Pasażu Schillera znajduje się mural przedstawiający dawną halę handlową znajdującą się w podwórzu. Projekt został wykonany w 2018 roku przez warszawski zespół Good Looking Studio.

Na muralu artyści uwiecznili reklamę dawnej szlifierni szkła i luster braci Wermińskich, która mieściła się w podwórzu posesji przez ponad 50 lat.

Jubileuszowe wydanie "Lodzer Zeitung" 1863-1913.

"Rozwój", rok 1914.

"Nowa Gazeta Łódzka", rok 1915.

Jednodniówka "Ratujcie Dzieci" z 11 czerwca 1916 roku.

Informator m. Łodzi z kalendarzem, rok 1920.

Inne firmy, składy i sklepy znajdujące się niegdyś przy ulicy Piotrkowskiej 114, od frontu i w oficynach:

"Rozwój", rok 1898.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1900.

"Rozwój", rok 1903.

"Rozwój", rok 1912.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1913.

"Rozwój", rok 1913.

Jednodniówka "Ratujcie Dzieci" z 11 czerwca 1916 roku.

Dziennik Urzędowy Komisariatu Ludowego m. Łodzi, rok 1919.

"Głos Polski", rok 1919.

Informator m. Łodzi z kalendarzem, rok 1920.

"Rozwój", rok 1921.

"Rozwój", rok 1922.

"Tygodnik Łódzki", rok 1924.

"Republika", rok 1924.

"Ilustrowana Republika", rok 1926.

"Ilustrowana Republika", rok 1927.

"Ilustrowana Republika", rok 1928.

"Ilustrowana Republika", rok 1929.

"Głos Poranny", rok 1930.

"Głos Poranny", rok 1931.

"Volksfreund Kalender für Stadt und Land", 1931.

"Głos Poranny", rok 1933.

"Głos Poranny", rok 1937.

"Głos Poranny", rok 1936.

"Głos Poranny", rok 1937.

Po II wojnie światowej:

"Dziennik Łódzki", rok 1946.

"Dziennik Łódzki", rok 1947.

"Dziennik Łódzki", rok 1948.

Na zakończenie sensacyjnie:

"Rozwój", rok 1903.

"Republika", rok 1924.

Źródła:
Marek Szukalak. Słownik biograficzny Żydów łódzkich i z Łodzią związanych.
Ulica Piotrkowska 114 w Łodzi. Historia posesji w latach 1824-1939.
zabytkilodzi.pl
dzienniklodzki.pl