baedeker łódzki

poniedziałek, 19 listopada 2012

... z komina pewnej fabryki

Z komina pewnej łódzkiej fabryki
zamiast dymu wylatywały nocą limeryki.
Choć u ludzi poważnych budziło to sprzeciw,
z prawdziwym entuzjazmem chwytały je dzieci,
wznosząc przy tym radosne indiańskie okrzyki.

Joanna Papuzińska. Limeryki i inne łódzkie wierszyki.

rys. Monika Czechowicz

niedziela, 18 listopada 2012

Pałac Scheiblera - filmowa rezydencja

O tym, że Łódź była i chyba długo jeszcze pozostanie najbardziej filmowo eksploatowanym miastem w Polsce, przesądził przede wszystkim fakt zlokalizowania tu w latach powojennych polskiego przemysłu filmowego i szkoły filmowej. Łódź ze swoją dziewietnastwieczną architekturą, kamienicami, pałacami i przede wszystkim zwartymi kompleksami fabrycznymi bywała znakomitą naturalną dekoracją dla bardzo wielu filmów, niezależnie od tematyki.
Zdarzało się, że Łódź "grała" samą siebie, jak na przykład w "Ziemi Obiecanej" Andrzeja Wajdy:

Także w "Gorączce" Agnieszki Holland, "Kanalii" Tomasza Wiszniewskiego, czy "Czerwonych cierniach" Juliana Dziedziny albo - żeby pozostać przy filmach, których akcja toczy się w końcu XIX i początkach XX wieku - częściej bywała po prostu miejscem, w którym scenografowie urzeczywistniali swoją wizję fabuły. W filmie "Kawalerskie życie na obczyźnie" Andrzeja Barańskiego Łódź "gra" plenery niemieckich miast przemysłowych ostatnich lat XIX wieku.

Wśród łódzkich obiektów filmowych z pewnością pałacyk Karola Scheiblera przy placu Zwycięstwa 1 jest jednym z najczęściej i najchętniej filmowanych. Wybudowany w połowie XIX wieku w stylu włoskiego renesansu, przebudowany w larach 80-tych tego samego stulecia, przetrwał w niemal niezmienionym kształcie do dziś. Jego filmowa kariera wynikła najpewniej, jak wiele zdarzeń w Łodzi, ze splotu korzystnych okoliczności, wśród których najistotniejszą zapewne jest fakt, iż w bezpośrednim sąsiedztwie znajduje się pałacyk innego łódzkiego przemysłowca, Oskara Kona, mieszczący od 1948 roku szkołę filmową. Pałac Scheiblera bardzo wcześnie stał się obiektem zainteresowania najpierw adeptów filmu, później pełnoprawnych twórców. Ile etiud szkolnych, ćwiczeń reżyserskich i operatorskich tu powstało, tego na razie nikt nie policzył, choć niewątpliwie jest to możliwe. Z pewnością jest to kilkadziesiąt pozycji. Podobnie nikt nie dokumentował zrealizowanych tu spektakli Teatru Telewizji i widowisk telewizyjnych; tych nakręcono to znacznie mniej.

"Dziennik Łódzki", rok 1986.

Muzeum Kinematografii, które 0d 1986 roku eksploatuje ten obiekt, stara się zdokumentować jego dzieje, także i te filmowe. Udało się jak dotąd potwierdzić realizację w różnych wnętrzach pałacu, najczęściej tych z zachowanym historycznym wystrojem, scen do kilkunastu polskich filmów fabularnych. Lista ta na pewno jest jeszcze otwarta i to nie z tego powodu, że będą powstawały kolejne, ale dlatego, że jeszcze nie do końca udało się rozpoznać obecność tych wnętrz w różnych obrazach.
Lista filmów fabularnych średnio- i długometrażowych, do których ujęcia i sceny powstawały w pałacu Scheiblera wygląda w układzie chronologicznym na razie tak:

"Mansarda", 1963. Reżyseria Konrad Nałęcki.
W sali balowej pałacu bohater filmu Aleksander Gierymski (Leszek Herdegen) prowadzi rozmowę z granym przez Tadeusza Łomnickego Hilarym.

"Pavoncello", 1967. Reżyseria Andrzej Żóławski.

Sala balowa zamieniona w sale kinową z początku XX wieku, w której bohater grany przez Stefana Friedmana akompaniuje na skrzypcach pokazom niemych filmów.

"Stawka większa niż życie", 1968. Reżyseria Andrzej Konic. Odcinek IV "Cafe Rose". Klatka schodowa pałacu wykorzystana jako schody do "Cafe Rose", sala balowa i dawny gabinet przemysłowca jako pomieszczenia kawiarni, scena z udziałem właścicielki kawiarni Rose Arens (Alina Janowska) i prawie wszystkich bohaterów tego odcinka.

"Stawka większa niż życie", 1968. Odcinek VI pt."Żelazny krzyż" , reżyseria Janusz Morgenstern.
Sala balowa zamieniona w reprezentacyjną salę w Berlinie, w której Hans Kloss (Stanisław Mikulski) zostaje udekorowany tytułowym Żelaznym Krzyżem; gra również sala mauretańska.

"Jak daleko stąd, jak blisko", 1972. Reżyseria Tadeusz Konwicki.

Wielka scena balu zrealizowana we wszystkich salach parteru pałacu, w tej scenie Jerzy Cnota śpiewa tytułowa balladę z muzyką Zygmunta Koniecznego.

"Ziemia obiecana", 1975. Reżyseria Andrzej Wajda.

Sale parteru grały wnętrza posiadłości Müllera (Franciszek Pieczka), sala mauretańska (dawna palarnia) zamieniona w buduar Lucy Zucker w scenie miłosnej z Karolem Borowieckim (Kalina Jędrusik i Daniel Olbrychski). Po realizacji zdjęć pozostała "pamiątka" w postaci pęknięć kryształowego ogromnego lustra w sali balowej. Pęknięcia te utrzymywały się przez wiele lat i "zagrały" w innych kręconych w tej sali scenach. Ostatecznie lustro zostało wymienione na identyczne w czasie prac konserwatorskich prowadzonych przez muzeum w drugiej połowie lat 90-tych XX wieku.

"Lalka", 1977. Reżyseria Ryszard Ber.

"Biały mazur", 1979. Reżyseria Wanda Jakubowska.

"Między ustami a brzegiem pucharu", 1987. Reżyseria Zbigniew Kuźmiński.
Buduar zamieniony w sypialnię bohatera filmu, hrabiego Wentzla (Jacek Chmielnik), liczne ujęcia plafonu i detali architektonicznych.

"Ludożerca", 1987. Reżyseria Łukasz Wylężałek.Większość sal parteru pałacu zamieniona w rezydencję bohatera - króla (Zbigniew Zamachowski). Film utrzymany w konwencji niezbyt spójnej artystycznie i plastycznie wizji nawiązującej do historyzmu. Parodia filmów kostiumowych.

"Łabędzi śpiew", 1989. Reżyseria Robert Gliński.
Sala balowa i inne wnętrza grają posiadłość bohaterów filmu - scenarzysty Stefana i jego żony, aktorki Ewy (Jan Peszek, Grażyna Barszczewska).

"Powrót wilczycy", 1990. Reżyseria Marek Piestrak.
Sale parteru, a zwłaszcza sala jadalna grają wnętrza XIX wiecznego pałacu Ziembalskich, bohaterów filmu (Marzena Trybała, Leon Niemczyk).

"Pożegnanie jesieni", 1990. Reżyseria Mariusz Treliński.
Wnętrza parteru grają pałac hrabiego Łohojskiego (Jan Peszek), filmowo wykorzystano także elewację od strony dziedzińca.

"Podróż na wschód", 1994. Reżyseria Stefan Chazbijewicz.
Scena balu w sali balowej pałacu z udziałem głównej bohaterki filmu (Katarzyna Skrzynecka).

"Nie ten człowiek", 2009. Reżyseria Paweł Wendorff.
Sala balowa zamieniona w sypialnię w posiadłości Barona (Wojciech Pszoniak), pomieszczenia kredensu zaadaptowane na kuchnię.

Na koniec tej listy, jeszcze jeden bardzo sławny, jak to się mówi kultowy film, w którym zagrał nie pałac, ale znajdujący się w zbiorach Muzeum Kinematografii zabytkowy fotoplastikon:
"Vabank" Juliusza Machulskiego z 1981 roku.
Fotoplastykon Duńczyka (Witold Pyrkosz) podczas realizacji filmu znajdował się w pomieszczeniach pałacu Poznańskich, czyli w Muzeum Historii Miasta Łodzi. Zakupiony w 1977 roku od prywatnego właściciela w Kielcach był w zbiorach przypisanych do Działu Kultury Filmowej, z którego w 1985 roku powstało autonomiczne Muzeum Kinematografii. Dziś jest jednym z najciekawszych obiektów kolekcji muzeum, z pewnością też jest jedynym oryginalnym w Polsce fotoplastykonem sygnowanym przez Augusta Fuhrmanna, niemieckiego wynalazcę i producenta tego urządzenia. Pozostałe znajdujące się w Polsce tego typu obiekty (3 lub 4 sztuki) są nieoryginalnymi składakami.

"Vabank II, czyli riposta",

film z 1981 roku w reżyserii Juliusza Machulskiego.

źródło: YouTube.pl

To nie wszystkie realizowane we wnętrzach pałacu Scheiblera filmy. Niestety zmieniające się losy budynku, ciągle nowi właściciele - wszystko to spowodowało brak odpowiedniej dokumentacji. Żeby stwierdzić z całą pewnością, jakie jeszcze inne sceny do polskich filmów tu powstały, należałoby podjąć żmudne i czasochłonne oglądanie kolejnych tytułów...

źródło:
Mieczysław Kuźmicki. Pocztówki z miasta Łodzi.

Fotografie pochodzą ze zbiorów:
Muzeum Kinematografii w Łodzi,
Filmoteki Narodowej
oraz:
YouTube.pl
Polskie Radio https://www.polskieradio.pl
i inn.

Wycinek prasowy pochodzi ze zbiorów Wojewódzkiej Biblioteki Państwowej w Łodzi.
Fot. współczesne Monika Czechowicz

Przeczytaj jeszcze:
PAŁAC KAROLA SCHEIBLERA

piątek, 16 listopada 2012

Rodzina Barcińskich. Willa Stefana Barcińskiego, ulica Kilińskiego 177.

Stefan Barciński urodził się 1878, zmarł 23 sierpnia 1939 w Łodzi ─ przemysłowiec łódzki, syn Salomona Barcińskiego (1850-1902).

Nekrolog Salomona Barcińskiego, ojca Stefana, rok 1902.

Barciński zajmował ważne stanowiska (ostatnio przed śmiercią był wiceprezesem zarządu) w rodzinnej spółce akcyjnej „Przemysł Wełniany S. Barciński i S-ka” przy ul. Tylnej w Łodzi. Był współzałożycielem i przez 25 lat członkiem zarządu Związku Przemysłu Włókienniczego w Państwie Polskim (siedziba: Łódź, al. T. Kościuszki 33/35). Był członkiem zarządu Banku Handlowo-Przemysłowego w Łodzi SA. Był członkiem Komitetu Giełdowego w Łodzi. Był członkiem Rady Łódzkiego Towarzystwa Wzajemnego Kredytu. Był członkiem Łódzkiej Miejscowej Rady Opiekuńczej.

"Czas", kalendarz na rok 1902.

W czasie I wojny światowej Barciński był członkiem Komitetu Obywatelskiego m. Łodzi w latach 1914-1915. Udzielał się bezinteresownie w Stowarzyszeniu Techników oraz w łódzkim Oddziale Polskiego Czerwonego Krzyża (PCK), gdzie w latach 1919-1928 pełnił funkcję skarbnika.

Pochowany został na Cmentarzu Żydowskim przy ulicy Brackiej w Łodzi.

Niestety, dziś budynek prezentuje się źle: elewacja jest w opłakanym stanie, liszaje, odpadający tynk.

Kilka lat temu wyremontowano klatkę schodową, starając się zachować klimat wnętrza, ale… jakoś tak „niezręcznie”: źle dobrane oświetlenie, stolarka potraktowana na olejno, itd…

Salomon Barciński (1850-1902), ojciec Stefana był przemysłowcem łódzkim. Urodził się 5 lipca 1850 roku w Nieszawie na Kujawach, był synem Abrahama i Liby Lubawskiej. Uczęszczał do gimnazjum we Włocławku, ale przerwał naukę w piątej klasie i przeniósł się do Łodzi, gdzie rozpoczął praktykę kupiecką w firmie "J.Dobranicki i Konstadt". W 1872 roku poślubił Różę (Ruchlę) Birnbaum (1853-1929), córkę Izydora (Szyi Binema) i Sury Rywki z Saltzmanów. Dzięki ożenkowi stał się wspólnikiem rodzinnej spółki nazywanej domem handlowym "I. Barciński i S-ka", w której miał 40 procent udziałów, zaś jego teść resztę.

Równocześnie Birnbaum nabył od Karola Scheiblera przędzalnię wełny przy ulicy Dzikiej 3 (Mikołajewska, obecnie H. Sienkiewicza), a ponieważ przędzalnia sąsiadowała z wcześniej nabytą posesją przy ulicy dzikiej 5, po uzyskaniu w 1878 roku zezwolenia, rozpoczął na niej budowę dwupiętrowego budynku, w którym znalazły się oprócz kantoru również magazyny i tkalnia wyrobów wełnianych.

Stopniowo, w wyniku zakupienia kilku nieruchomości zlokalizowanych między ulicą Tylną, Widzewską (obecnie Kilińskiego) i Św. Emilii (dzisiaj W. Tymienieckiego), powstała spółka fabryczna "Wełniana Manufaktura Schwartz, Birnbaum i Loew", która specjalizowała się w produkcji towarów wełnianych, półwełnianych i tak zwanej sztucznej wełny.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy 1901.

Salomon Barciński prowadził administrację firmy i sprawy związane ze sprzedażą towarów. W 1900 roku firma została rozwiązana, zaś pozostały majątek ruchomy i nieruchomy wraz z długami przejęli Edmund Gustaw Schwartz i Salomon Barciński, powołując do życia firmę "Przemysł Wełniany S. Barciński i S-ka".

"Czas" kalendarz informacyjno-adresowy na rok 1901.

Pod koniec XIX wieku przy zbiegu ulic Tylnej i Widzewskiej (dzisiaj Kilińskiego) została wzniesiona według projektu Franciszka Chełmińskiego i Dawida Landego jednopiętrowa willa w stylu eklektycznym - rodzinna rezydencja Barcińskich.

"Rozwój", rok 1902.

Salomon Barciński zmarł 9 kwietnia 1902 roku i został pochowany na cmentarzu przy ulicy Brackiej. Obok niego została pochowana żona. Wykonany z czarnego marmuru pomnik jest sygnowany przez warszawską firmę Norblin i Bartmański.

Salomon i Róża Barcińscy mieli sześcioro dzieci: Emmę (Esterę Mindlę) (ur. 1874), żonę częstochowskiego przemysłowca Józefa Markusfelda, Henryka (1876-1940?), Stefana (1878-1939), Marcelego (1881-1929), Lucynę (ur. 1889), żonę kupca Stanisława Gutmana, i Adama (ur. 1897).

W willi przy Kilińskiego 177 mieszkał Henryk Barciński, brat Stefana, syn Salomona i Róży (z Birnbaumów). Urodził się w 1876 roku w Łodzi. Po ukończeniu szkoły średniej w Łodzi studiował ekonomię polityczną na uniwersytecie w Heidelbergu. Od 1898 roku pracował w dziale handlowym firmy "Wełniana Manufaktura S.Barciński i S-ka", której udziałowcem został po śmierci ojca.

"Czas", kalendarz na rok 1905.

Henryk Barciński był członkiem zarządów firm: "Jakub Hirszberg i Wilczyński", Towarzystwo Akcyjne Przemysłowe Markus Kohn oraz łódzkiego oddziału warszawskiej Fabryki Kleju i Kazeiny "Strem".

Henryk Barciński wchodził w skład Głównego Komitetu Obywatelskiego (1914-1915).

Był kupcem I gildii i członkiem Komitetu Pożyczkowego dla kredytów handlowo-przemysłowych przy Oddziale Łódzkim Banku Państwa (1907-1914), członkiem Komitetu Giełdowego, przewodniczącym Komisji Wełnianej Przemysłu Włókienniczego, radcą Sekcji Przemysłowej Izby Przemysłowo-Handlowej w Łodzi, członkiem rzeczywistym Stowarzyszenia Techników w Łodzi, członkiem zarządów: Łódzkiego Towarzystwa Szerzenia Wiedzy Handlowej, Towarzystwa "Uczelnia" oraz Polskiego Towarzystwa Teatralnego. Wchodził w skład oddziału łódzkiego Komisji Szacunkowej Wydziału Rejestracji Strat Wojennych przy łódzkim oddziale Rady Głównej Opiekuńczej, powołanej do życia 15 sierpnia 1916 roku. Za działalność zawodową i społeczną był odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski w 1931 roku. Aresztowany 8 listopada 1939 roku przez policję niemiecką "za przynależność do polskiej inteligencji" i więziony w obozie na Radogoszczu, został prawdopodobnie skazany na śmierć (17 stycznia 1940 roku) i stracony.

Młodszym bratem Stefana i Henryka Barcińskich był Marceli, przemysłowiec, działacz gospodarczy i społeczny. Urodził się w 1881 roku w Łodzi. Po ukończeniu gimnazjum filologicznego w Łodzi (w 1900 roku) studiował na wydziale literatury i sztuki uniwersytetu w Lipsku i tam uzyskał doktorat z filozofii. W 1913 roku został sekretarzem Sekcji Przemysłu Włóknistego przy oddziale łódzkim Towarzystwa Popierania Rosyjskiego Przemysłu i Handlu, przekształconej po odzyskaniu niepodległości w Związek Przemysłu Włókienniczego w Państwie Polskim (1919). Barciński został wówczas dyrektorem biura Związku. Był członkiem delegacji, które z upoważnienia rządu polskiego prowadziły rozmowy z zagranicznymi wierzycielami polskiego włókiennictwa w celu zmniejszenia i rozłożenia zobowiązań na dogodne raty.

"Ilustrowana Republika", rok 1925.

Zasiadał w radach nadzorczych i zarządach różnych instytucji finansowych, między innymi: Komitetu Giełdowego i banku Handlowo-Przemysłowego w Łodzi, był członkiem Komitetu Celnego przy Ministerstwie Przemysłu i handlu oraz współorganizatorem pawilonu włókienniczego na Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu w 1929 roku. Był aktywnym działaczem Towarzystwa Muzeum Nauki i Sztuki oraz Polskiego Towarzystwa Teatralnego w Łodzi, członkiem Rady Opiekuńczej Gimnazjum Zgromadzenia Kupców w Łodzi, członkiem Automobilklubu Łódzkiego.
Zajmował się twórczością literacką; napisał sztuki: "Niewolnice" (1902) i "Godzina wspomnień" (1903) oraz sprawozdania i recenzje teatralne publikowane na łamach prasy łódzkiej. W 1925 roku został odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski za zasługi przy organizacji przemysłu włókienniczego i jego odbudowie po zniszczeniach wojennych. Zginął 15 listopada 1929 roku w wypadku samochodowym w Warszawie.

"Ilustrowana Republika", 29 listopada 1929 roku.

Na terenach fabryki Barcińskich zbudowano w latach 2005-2010 lofty i apartamentowce nazwane "Barciński Park".

źródło:
Kazimierz Badziak. Aktywność ekonomiczna i społeczna rodziny Barcińskich w Łodzi (do 1939 r.) „Rocznik Łódzki” 1999 t. 46.
Andrzej Kempa, Marek Szukalak. Żydzi dawnej Łodzi. Słownik biograficzny.
Wiesław Puś. Żydzi w Łodzi.