ŁÓDŹ. WILLE RODZINY RICHTERÓW.

Richterowie przybyli do Łodzi z Czeskiej Lipy już w 1825 roku. Zaczynali od chałupnictwa, a w 1841 roku, Józef Richter (syn pierwszych osadników) kupił trzy działki przy skrzyżowaniu ulic Wólczańskiej i Placowej (dziś Skorupki) i uruchomił ręczną tkalnię wyrobów wełnianych. Szybko postanowił zmechanizować zakład. Po wiedzę wyjechał na kilka lat do Rosji, by po powrocie uruchomić mechaniczną fabrykę wyrobów wełnianych i półwełnianych. Richterowie zajęli kilka działek na zachód od ulicy Wólczańskiej, wzdłuż dzisiejszej ulicy Skorupki i Radwańskiej. Zostało po nich kilka fabryk, a przede wszystkim wspaniałe wille - duma Łodzi.

Willa Reincholda Richtera przy ulicy Skorupki 6/8

Willa zbudowana została według projektu Ignacego Stebelskiego w latach 1903-1904. Zaprojektowana została na wzorach niemiecko-angielskich dla Reincholda Richtera. 

W 1904 roku budynek był gotowy i otoczony uporządkowanym parkiem. Zgodnie z zamierzeniami wybudowano okazałą bramę z portiernią i studnię, reszty budynków gospodarczych nie wzniesiono. 

Willę Reincholda Richtera możemy zaliczyć do najlepiej prezentujących się willi. Jest budynkiem niekonwencjonalnym, a jej dość skomplikowana geometria przejawia się w nieregularnej formie. Widać w budowli zarówno wpływy renesansowe, secesyjne, jak i barokowe. Właściwie każda część elewacji willi przyjmuje odmienne rozwiązanie. 

Budynek składa się z kilku brył o różnych kształtach i wielkości wzajemnie się przenikających. Podobnie, co można z łatwością dostrzec, o odmiennym kształcie są niemal wszystkie okna. Na uwagę zasługuje także umieszczona na prawo od głównego wejścia dekoracyjna wieżyczka, która pięknie komponuje się w tej części bryły budynku. Tuż przy wieży znajduje się wzniesiony od strony wschodniej ogród zimowy.

Warto podkreślić, że w doskonałym stanie zachowały się wnętrza willi, a w szczególności niecodzienne, a przez to przykuwające uwagę, ściany z czerwonego marmuru. Podział izb był charakterystyczny dla siedzib rodów fabrykanckich. 

Na piętrze oraz poddaszu mieściły się kameralne pokoje mieszkalne oraz sypialnie, dostępne tylko dla domowników i służby domu. Natomiast parter, w którym mieścił się hall, jadalnia, salon, kancelaria i gabinet miał charakter reprezentacyjny.

Po 1945 roku w willi ulokowało się Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego ze swymi agendami: Wydziałem Oświaty, Ogniskiem Metodycznym i Uniwersytetem Powszechnym, następnie Studium Przygotowawcze do Wyższych Uczelni i Wydział Budownictwa Lądowego Politechniki Łódzkiej. Po nim wprowadził się tutaj rektor PŁ.

Na szczęście nowy gospodarz umożliwia łodzianom obejrzenie wspaniałych wnętrz. Mogli je także zobaczyć miłośnicy filmu Juliusza Machulskiego "Kingsajz". W budynku mieściła się redakcja czasopisma "Pasikonik", w którym publikował krasnoludek Olo (Jacek Chmielnik).

W redakcji "Pasikonika", czyli wnętrze willi Reincholda Richtera. Widzimy Witolda Pyrkosza w roli redaktor naczelnej i reżysera Juliusza Machulskiego. 

Fot: Filmoteka Narodowa
Inne "filmowe" miejsca w Łodzi możesz zobaczyć TUTAJ

Willa usytuowana jest w parku im. Biskupa Klepacza (dawniej tereny Richterów), w którym rośnie blisko 400-letni dąb zwany "fabrykantem".

Obecnie w budynku mieści się Rektorat Politechniki Łódzkiej. 

Post Scriptum: w 2016 roku łodzian poraziła wiadomość o pożarze willi Richtera. Przeczytaj TUTAJ:  POŻAR WILLI RICHTERA. Poniżej odrestaurowana willa, zdjęcia z roku 2020 i 2021.

Willa Józefa Richtera przy ulicy Skorupki 10/12 (dawniej ulica Placowa)
Dom brata Reincholda, Józefa, znajduje się tuż obok, przy ulicy Skorupki 10/12. 

 Budynek został wzniesiony w latach 1898-1899 według projektu Karla Seidla z Wiednia. Był jedną z trzech budowli wchodzących w skład zespołu rezydencjalno-fabrycznego należącego do czeskiej rodziny Richterów.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy na rok 1911.

 

Budowla nawiązująca do wzorców włoskiego renesansu, z loggią od strony ogrodu. Miała ona charakter wyłącznie mieszkalny i przeznaczony dla jednej rodziny. 

Jest dużo skromniejsza od willi Reincholda, ale nie brak jej wspaniałych detali. 

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy na rok 1913.

Księga pamiątkowa 25-lecia pracy 

Pogotowia Ratunkowego w Łodzi, rok 1927. 

Jednodniówka "Dziesięciolecie Łódzkiej Skarbowości 1918-1928".

"Ilustrowana Republika", rok 1928.

"Ilustrowana Republika", rok 1928.

"Ilustrowana Republika", rok 1928.

"Ilustrowana Republika", rok 1929.

"Głos Poranny", rok 1936.

W 1933 roku willa została wynajęta na rezydencję dla wojewody łódzkiego Aleksandra Hauke-Nowaka. W 1939 Gertruda Paula Ramischowa (ostatnia z Richterów), sprzedała willę wraz z wyposażeniem Helmutowi Biedermannowi.

Po wojnie zmieniała właścicieli - mieścił się tu dom dziecka, a później pałac ślubów. 

Po zakupieniu budynku przez Politechnikę Łódzką, uczelnia ulokowała tu Centrum Kształcenia Międzynarodowego PŁ, które znajdowało się do końca roku akademickiego 2006/2007.

Od 2009 roku w budynku znajdował się Dział Współpracy z Zagranicą PŁ oraz sale reprezentacyjne Politechniki Łódzkiej. 

Willa Zygmunta Richtera przy ulicy Stefanowskiego 19 
Zabytkowa willa Zygmunta Richtera, dziś siedziba Chorągwi Łódzkiej ZHP.

Zygmunt Richter, najstarszy syn Józefa, był właścicielem fabryki przy ulicy Radwańskiej, założonej w 1879 roku. W sąsiedztwie zakładu, w otoczeniu zieleni stanął jego parterowy dom, który w roku 1888, po wybudowaniu pałacu przy ulicy Wólczańskiej 199 stał się budynkiem biurowym.

 W 1895 roku łódzki architekt Franciszek Chełmiński przebudował "biurowiec" przy dzisiejszej ulicy Stefanowskiego 19 na wygodną neorenesansową willę otoczoną ogrodem. 

Gdy w 1921 roku zmarł Zygmunt Richter, w wilii zamieszkała wdowa Matylda z dziećmi. Nie na długo, bowiem Richterowie wkrótce wyjechali do USA, a rezydencję sprzedali za 140 tysięcy dolarów firmie ówczesnego potentata Nauma Etingona. Podczas II wojny światowej willę i fabrykę przejęli Niemcy, a po zakończeniu okupacji obiekty przeszły na własność państwowych Zakładów Przemysłu Bawełnianego nr 4 (potem ZPB Polino).

Willa o bardzo interesujących wnętrzach, m.inn w stylu art deco, w których wciąż wzrok przykuwają stylowe kominki, boazerie, sztukaterie, schody i cenna szafa dla lalek w pokoju dziecięcym na piętrze.

Od 1959 roku w willi ma siedzibę Komenda Chorągwi Łódzkiej ZHP. 

Rezydencja jest też znana miłośnikom filmów, gdyż w jej stylowych wnętrzach kręcono komedię "Rzeczpospolita Babska" Hieronima Przybyła z 1969 roku i melodramat "Znachor" według powieści Tadeusza Dołęgi-Mostowicza w reżyserii Jerzego Hoffmana z 1981 roku.

 "Rzeczpospolita Babska" (fragment), w reżyserii Hieronima Przybyła, film z 1969 roku
źródło: YouTube.pl

Obiekt w trakcie zabiegów renowacyjnych (zdjęcia z 2014 roku) - fotografie powyżej i poniżej - można już zobaczyć jak odzyskuje dawny blask:

Willa Zygmunta Richtera położona przy ulicy Wólczańskiej 199 
Rezydencję tą zbudował Zygmunt Richter w 1888 roku. 

Dom rodzinny najstarszego z braci Richterów łączy cechy wygodnej, kameralnej willi z potrzebą zamanifestowania zamożności i pozycji społecznej. Budynek został zaprojektowany przez nieznanego architekta na planie nieregularnego prostokąta. Zastosowano tu elementy neorenesansowe.

Frontowa fasada willi jest skierowana na wschód. Bryłę ożywia prostokątny taras na parterze i szeroki, murowany balkon na pierwszym piętrze, urozmaicają ją ryzality i przedsionki. Urodę balkonu podkreślają masywne wsporniki pokryte dekoracją roślinną oraz duże okna ozdobione pilastrami i wydatnymi naczółkami. Nad nimi duża prostokątna płyta kartuszowa z datą "1888", z głową aniołka i liśćmi wawrzynu.

 Po II wojnie światowej przez wiele lat budynek zajmowało przedszkole. W latach 90-tych rozpoczęto restaurację rezydencji. Odtworzono dawny wygląd fasadzie i wszystkim pomieszczeniom, przywracając dawną świetność wspaniałym sztukateriom, dębowym boazeriom, marmurowym kominkom, łukowym sklepieniom i bardzo oryginalnym barwnym witrażom.

 Po zakończeniu prac remontowych zabytkowe reprezentacyjne wnętrza willi służyły Międzynarodowym Targom Łódzkim, jedno z wejść usytuowane jest od strony hali Expo. 

Dzisiaj teren nieco zarośnięty, budynek wygląda na niewykorzystany.

Fot: Monika Czechowicz

źródła:
Ryszard Bonisławski, Joanna Podolska. Spacerownik łódzki.
Wilkipedia.pl
Filmoteka Narodowa (http://www.fn.org.pl/page/)

Łucznik z ulicy Północnej

Największy okres świetności nowoczesnej, plenerowej rzeźby w Łodzi przypada na przełom lat 60-70. ubiegłego stulecia.

Wtedy powstawały wielkie łódzkie osiedla, a pozbawioną drzew i drobnej architektury przestrzeń pomiędzy blokami należało wypełnić.
Idealnie do tego celu nadawały się właśnie rzeźby. Wielkie metalowe konstrukcje lub filigranowe twory z gipsu czy betonu, miały "oswoić" przestrzeń mieszkalną. Jednocześnie dawały polskim artystom formę ekspresji i interakcji o jakiej podczas zwykłych, tymczasowych wystaw plenerowych nie mogli nawet marzyć.
Na fotografiach rzeźba "Łucznik" przy ulicy Północnej, przy południowej krańcu parku Helenów. Powstała pod koniec lat 70. ubiegłego stulecia. Wykonał ją Henryk Burzec. Łucznik, wydaje się - nie stoi tu przypadkowo - zajmuje miejsce przed Klubem Sportowym Społem, w którym bardzo prężnie działa sekcja strzelectwa sportowego. Nie jest to łucznictwo, ale klimaty sportowe na pewno wiążą oba te obiekty. 
O sekcji strzeleckiej łódzkiego klubu możesz przeczytać TUTAJ

"Dziennik Łódzki", rok 1966.

Henryk Burzec 

Naukę rozpoczął w szkole stolarskiej w Brześciu nad Bugiem. W 1936 wyjechał do Zakopanego by uczyć się w Szkole Przemysłu Drzewnego. Szkołę ukończył w 1939 roku. Po wojnie podjął studia w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, w pracowni rzeźby Xawerego Dunikowskiego. Podczas studiów współpracował z Dunikowskim przy głowach wawelskich czy przy powstawaniu Pomnika Powstańców Śląskich na Górze Św. Anny. Po ukończeniu studiów pracował jako nauczyciel w Rydułtowych koło Rybnika. W 1954 r. zamieszkał w Zakopanem. Przez rok pracował w liceum plastycznym. W latach 1987-2005 prowadził w swoim domu (dawna pracownia Teodora Axentowicza) autorską galerię, gdzie zgromadził kilkadziesiąt swoich prac.

Twórczość:

sztuka sakralna – rzeźby w kościołach w Krynicy, Ruptawie, Leszczynach i Międzybrodziu Żywieckim, całość wnętrz kościołów (zaprojektowana oraz wykonana) w Mrzeżynie, Knurowie i Brzęczkowicach

rzeźby plenerowe w Mielcu, Ochotnicy, Łodzi

rzeźby plenerowe w Zakopanem : "Baca" (przed Hotelem "Gazda"), "Orbity" (przed Urzędem Miejskim)

pomnik nagrobny Andrzeja i Olgi Małkowskich na Nowym Cmentarzu w Zakopanem (odsłonięty w 1981).

Internetowa galeria rzeźb Henryka Burzca: TUTAJ 

Fot. Monika Czechowicz

Przeczytaj jeszcze:
Andrzej Jocz - w krajobrazie Łodzi

KALENDARIUM KSIĘŻEGO MŁYNA

1387 Otrzymanie przez sołtysa Starej Wsi pozwolenia na zbudowanie młyna (Młyna Wójtowskiego)
1428 Najwcześniejsza wzmianka o młynie plebańskim, zwanym później Księżym Młynem
1521 Opis młyna plebańskiego w "Liber beneficiorum" Jana Łaskiego
1623 Wzmianka o istnieniu młyna w inwentarzu klucza łódzkiego
1754 Wiadomość o istnieniu dwóch chałup na Księżym Młynie
1760 Wzmianka o młynie w inwentarzu klucza łódzkiego
1787 Wzmianka o jednej chałupie w osadzie młyńskiej
1793 Łódź i okolice, w tym Księży Młyn, przechodzą pod panowanie pruskie. Kilka lat później następuje częściowa sekularyzacja dóbr kościelnych - część gruntów Księżego Młyna przechodzi na własność rządu

1807-1515 Łódź i okolice w granicach Księstwa Warszawskiego 

1815-1914 Łódź i okolice w granicach Królestwa Polskiego

1821 Łódź wyznaczona przez rząd na osadnictwo fabryczne

1822 Pożar młyna

1823 Układ dzierżawny z farbiarzem Karolem Bogumiłem Saengerem

1823 Młyn Wójtowski, Księży i Lamus przechodzą pod zarząd gminy miejskiej

1824 Projekt utworzenia osady tkackiej Łódka z wykorzystaniem posiadeł młyńskich na cele fabryczne

1824 Zawarcie kontraktu między władzami wojewódzkimi a K. F. Wendischem

1825 Włączenie posiadłości Księży Młyn do osady bawełniano-lnianej Łódka

1825 Zawarcie umowy z proboszczem łódzkim F. Zengtelerem, na mocy której posiadło Księży Młyn przeszło w wieczystą dzierżawę K. F. Wendischa

1825 Wzniesienie drewnianego budynku tkalni ręcznej na Księżym Młynie

1927 Uruchomienie mechanicznej przędzalni bawełny w murowanym trzykondygnacyjnym budynku

1830 Śmierć K. F. Wendischa. Przejęcie przędzalni na Księżym Młynie przez administrację rządową

1842 Zamknięcie przędzalni na Księżym Młynie

1843 Sprzedaż ruchomości po K.F. Wendischu

1845 Sprzedaż nieruchomości Księżego Młyna Karolowi Fryderykowi Moesowi, który do Królestwa Kongresowego przybył z Nadrenii w 1836 roku

1850 Pełne uruchomienie zakładu K. F. Moesa

1854 Wprowadzenie napędu parowego w przędzalni

1854 Przybycie do Łodzi i osiedlenie w Nowej Dzielnicy przy Wodnym Rynku Karola Scheiblera, obywatela belgijskiego, który do Królestwa Kongresowego przybył w 1848 roku
1860 Zajęcie przez zakład K. F. Moesa piątego miejsca w Łodzi pod względem wartości produkcji (naczelne miejsca zajmowali L. Geyer, K. Scheibler, J.Peters, L. Fessler)
1861-1964 Kryzys surowcowy przemysłu włókienniczego w Królestwie Polskim ("głód bawełniany"). Przerwanie produkcji w zakładach na Księżym Młynie
1863 Pożar wyremontowanej przędzalni F. K. Moesa
1865 Nabycie przez Teodora Kruschego nieruchomości po Moesie zmarłym 30 sierpnia 1863 roku
1868 Uruchomienie odbudowanej przędzalni na Księżym Młynie
1869 Osiągnięcie przez przędzalnię Kruschego (zatrudniającej 164 robotników) wartości produkcji 195 tysięcy rubli; ustępowała tylko zakładom Karola Scheiblera oraz Ludwika Geyera
1870 Pożar przędzalni Teodora Kruschego, przerwanie działalności produkcyjnej

1870 Kupno spalonej fabryki oraz całej posiadłości Księżego Młyna przez Karola Scheiblera

1870-1873 Budowa nowej przędzalni wyposażonej w 70 tysięcy wrzecion i tkalni wyposażonej w 1200 krosien mechanicznych

1874 Pożar nowej przędzalni na Księżym Młynie

1875 Ślub córki Karola i Anny Scheiblerów Matyldy Zofii z Edwardem Herbstem

1875-1877 Budowa rezydencji willowej Matyldy i Edwarda Herbstów

1875 Budowa przyfabrycznego osiedla mieszkalnego na Księżym Młynie

1876 Pożar przędzalni na Księżym Młynie

1876 Utworzenie Łódzkiej Ochotniczej Straży Ogniowej (ŁSOO)

1876 Uruchomienie przyfabrycznej szkoły dla dzieci kadry urzędniczej i robotników

1876-1877 Wzniesienie budynku szkolnego

1877 Odbudowanie przędzalni, zwiększenie liczby wrzecion do 88 tysięcy

1877 Dobudowanie sali balowej w willi Herbstów

1878 Wybudowanie nowego gmachu przędzalni wyposażonej w 54 tysiące wrzecion

1878 Wybudowanie gazowni fabrycznej

1879 Dobudowanie do willi Herbstów powozowni i stajni

1879 Zainstalowanie telegrafu w zakładach Karola Scheiblera

1880 Rozpoczęcie działalności Towarzystwa Akcyjnego Wyrobów Bawełnianych K. Scheiblera w Łodzi

1881 Zatwierdzenie statutu spółki akcyjnej

1881 Śmierć Karola Scheiblera

1882 Założenie sklepu dla robotników i urzędników firmy K. Scheiblera

1884 Rozbudowa szkoły, zbudowanie drugiego budynku

1884 Zorganizowanie fabrycznej straży ogniowej (V Oddział ŁSOO)

1884 Wybudowanie w Łodzi pierwszego szpitala fabrycznego

1885 V Oddział ŁSOO gasi po raz pierwszy pożar na Księżym Młynie

1885 Powstanie klubu fabrycznego

1885 Utworzenie biblioteki i czytelni na Księżym Młynie

1885 Zorganizowanie orkiestry fabrycznej

1886 Zatwierdzenie statutu szpitala św. Anny

1887 Wzniesienie kilkunastu jednopiętrowych domów familijnych przy ulicy Przędzalnianej 48-58

1887 Dyplom i nagroda dla Szpitala św. Anny od zarządu I Wystawy Higienicznej

1891 Wybudowanie remizy strażackiej V Oddziału ŁSOO
1896 Wprowadzenie kursów wieczorowych w szkole fabrycznej
1897 Utworzenie przez A. Thonfelda orkiestry amatorskiej
1898 Premiera Teatru Ludowego - pierwszego na ziemiach polskich teatru robotniczego
1900 Oddanie do użytku boiska sportowego na Księżym Młynie
1906 Wprowadzenie na kilka miesięcy wykładowego języka polskiego w szkole fabrycznej
1910 Wyposażenie szpitala w aparat rentgenowski
1912 Złoty medal dla V Oddziału Łódzkiej Ochotniczej Straży Ogniowej na Wystawie Rolniczo-Przemysłowej w Częstochowie

1914 Utworzenie fabrycznej Kasy Chorych

1914 Początek I wojny światowej. Pierwsze rekwizycje maszyn i urządzeń fabrycznych przez okupanta niemieckiego

1918 Akcja rozbrajania Niemców przez strażaków łódzkich, wśród nich członków V Oddziału ŁSOO

1919 Utworzenie w scheiblerowskim szpitalu filii Szpitala Garnizonowego DOK IV

1921 Fuzja zakładów Scheiblera z zakładem włókienniczym Ludwika Grohmana (założonym w 1842 przez Traugotta Grohmanna, ojca Ludwika) - powstanie Zjednoczonych Zakładów Włókienniczych K. Scheiblera i L. Grohmana Sp. Akc. w Łodzi

1928 Powstanie organizacji sportowej Klub Pracowników Zjednoczonych Zakładów Włókienniczych K. Scheiblera i L. Grohmana (K.P. "Zjednoczone")

1937 Zmiana patrona szpitala (odtąd św. Antoniego)

1940 Zorganizowanie w będącym pod administracją niemiecką szpitalu otwartego oddziału okulistycznego

1945 Uruchomienie przędzalni średnioprzędnej na Księżym Młynie, jako pierwszego wydziału zakładów K. Scheiblera i L. Grtohmana po wyzwoleniu Łodzi

1946 Dekret o nacjonalizacji przemysłu. Powstanie Państwowych Zakładów Przemysłu Bawełnianego nr 1

1951 Szpital otrzymuje imię dra Karola Jonschera

1962 PZPB nr 1 po komasacji kilku przedsiębiorstw przyjmuje nazwę Łódzkich Zakładów Przemysłu Bawełnianego im. Obrońców Pokoju "Uniontex"

1975 Powstanie na bazie szpitala I Kliniki Chorób Wewnętrznych Akademii Medycznej w Łodzi

1976 Otworzenie Muzeum Pożarnictwa w remizie strażackiej (istniało do 1980 roku)

1976 Przyjęcie willi Herbstów pod opiekę Muzeum Sztuki "Rezydencja Księży Młyn"

1990 Międzynarodowa Nagroda "Europa Nostra" dla Rezydencji "Księży Młyn", przyznana za renowację zabytków i ochronę dziedzictwa kulturowego.

2011 Rozpoczęcie prac rewitalizacyjnych i rozbudowa wieży ciśnień oraz przyległych budynków kompleksu fabrycznego Ludwika Grohmana na Księżym Młynie

2012 Rozpoczęcie remontów domów robotniczych na Księżym Młynie

2013 Pałac Herbstów na Księżym Młynie otwiera swoje podwoje po trwającej dwa lata renowacji

2013 Odnowiona fabryka Grohmana w Łódzkiej Specjalnej Strefie Ekonomicznej zwycięża w konkursie Prime Property Prize w kategorii najlepszy biurowiec w województwie łódzkim 2013

2013 Spółka Amber Energia Centrum Usług, należąca do grupy Amber Energia SA, która działa na rynku sprzedaży energii elektrycznej i energetyki odnawialnej, otrzymuje zezwolenie na prowadzenie działalności w Łódzkiej Specjalnej Strefie Ekonomicznej

2014 Zakończył się remont domów robotniczych przy ulicy Księży Młyn 4 i 6 

źródła:

Grażyna Kobojek. Księży Młyn.

Kazimierz Badziak. Prywatne szkoły fabryczne w Łodzi.

Bohdan Baranowski. O dawnej Łodzi.

Andrzej Bogusz. Fabryczne kluby sportowe w Łodzi.

Marek Koter. Geneza układu przestrzennego Łodzi przemysłowej.

Stanisław Liszewski. Łódź i okolice. Przewodnik.

i inn.

Księży Młyn, XIX-wieczna, zabytkowa enklawa przemysłowej Łodzi - ma przeszłość sięgającą czasów średniowiecza. Plebański młyn i osada młynarska powstały na terenach nadanych łódzkiemu proboszczowi przez biskupów włocławskich na przełomie XIV i XV wieku. Młyn na rzece Jasień był jednym z pierwszych obiektów gospodarczych uruchomionych na obszarze obecnej Łodzi i przetrwał aż do 1822 roku.

W latach 20. XIX wieku, w okresie budowy osad przemysłowych, władze Królestwa Polskiego z czynnych i unieruchomionych młynów postanowiły tworzyć tzw. posiadła wodne, gdzie wznoszone folusze, przędzalnie i tkalnie napędzane energią wody. W 1825 roku tereny Księżego Młyna przejął K. F. Wendisch, który zbudował tam przędzalnię i tkalnię bawełny. W 1845 zakład przeszedł w ręce K. F. Moesa, a następnie w 1865 roku nabył go Teodor Krusche. Po pożarze zakładu w 1870 roku tereny przemysłowe nad rzeką Jasień zakupił największy łódzki przemysłowiec Karol Scheibler.

W ciągu kilku zaledwie lat, być może przy współudziale architekta miejskiego Hilarego Majewskiego powstał na Księżym Młynie duży kompleks budynków przemysłowych, mieszkalnych i socjalnych. W latach 70 XIX wieku powstały przy ulicy św. Emilii (obecnie Tymienieckiego) dwie przędzalnie bawełny, tkalnia (Oddział "Pfaffendorf"), magazyny surowca i bocznica kolejowa. W 1875 roku wybudowano tutaj osiedle 18 dwukondygnacyjnych domów robotniczych dla kilkuset rodzin.

W latach 1875-1877 u zbiegu ulic Przędzalnianej i św. Emilii wzniesiono willę dla córki Karola Scheiblera Zofii Matyldy i jej małżonka, prokurenta firmy, Edwarda Herbsta. Neorenesansowa rezydencja, niedawno odrestaurowana (co zostało nagrodzone Międzynarodową Nagrodą "Europa Nostra 1990"), dzisiaj mieści się muzeum wnętrz pałaców fabrykanckich, oddział Muzeum Sztuki.

W skład zespołu fabryczno-rezydencjalnego na Księżym Młynie wchodzą ponadto budynki szkolne zbudowane na obrzeżach osiedla mieszkalnego w 1876-1877 i w 1884 roku, przeznaczone na szkołę dla dzieci pracowników fabryki. Przy ulicy Przędzalnianej uruchomiono w 1884 roku pierwszy fabryczny szpital w Łodzi (szpital św. Anny) i aptekę.

W rok później, też przy ulicy Przędzalnianej powstał klub fabryczny, w którym mieściła się biblioteka, czytelnia gazet i czasopism, sala estradowa dla teatru robotniczego i orkiestry fabrycznej, oraz w pobliżu boisko  gimnastyczne, które dało początek powstałemu w 1928 roku fabrycznemu klubowi sportowemu KP (Klub Pracowników) "Zjednoczone".

W 1891 roku przy ulicy Emilii powstał jeszcze jeden ważny obiekt - remiza fabrycznej straży pożarnej i jednocześnie V Oddziału Łódzkiej Ochotniczej Straży Ogniowej. Program socjalny osiedla na Księżym Młynie uzupełniły zbudowane w latach 1877 i 1883 fabryczne sklepy spożywcze i tekstylne (konsumy).

Poza willą Herbstów cały zabytkowy zespół fabryczno-mieszkalny otrzymał jednolity wystrój architektoniczny - obiekty wzniesione z nietynkowanej czerwonej cegły zawierają szereg elementów zapożyczonych ze średniowiecznej architektury obronnej, zrywając z wcześniejszą bezstylowością budynków przemysłowych.

 fot. Monika Czechowicz