czwartek, 10 września 2026

PIOTRKOWSKA 124/ Nawrot 2. Dawna kamienica Engelberta Franciszka Tyszera.


Na skrzyżowaniu ulic Piotrkowskiej 124 i Nawrot 2 znajduje się trzypiętrowa, dawna kamienica Engelberta Franciszka Tischera (Tyszera).
Pierwszą część kamienicy, od strony ulicy Piotrkowskiej 124 wybudowano w 1889 roku, według projektu podpisanego przez Hilarego Majewskiego. W latach 1891-1892 została rozbudowana według projektu Gustawa Landau-Gutentegera, przedłużono wówczas jej skrzydło wzdłuż ulicy Nawrot.


Do lat 50. XIX wieku nieruchomość przy Piotrkowskiej 124 kończyła się na ulicy Dzikiej (dzisiaj Sienkiewicza). Tyły posesji zajmował ogród. W 1851 roku, na terenie ogrodów przynależnych posesjom przy Piotrkowskiej 122 i 124, wydzielono siedem nowych placów budowlanych.
W 1829 roku plac przy dzisiejszej ulicy Piotrkowskiej 124 objął tkacz przybyły z Saksonii, Krystian Fryderyk Kiessling. W latach 30. XIX wieku Kiessling pełnił funkcję starszego cechu majstrów tkackich.
Nowy właściciel zobowiązał się do utrzymywania w ciągłym ruchu fabryki płucienniczo bawełnianej, składającej się z 3 warsztatów, przy której 3 czeladzi użyty będzie, oraz do wystawienia murowanego domu.
W podobnym czasie Kiessling objął również sąsiedni plac nr 76 (dzisiaj Piotrkowska 122).
Przeczytaj:

W 1846 roku Kiessling sprzedał nieruchomość Florianowi Grottelowi. Na froncie Piotrkowskiej stał już w tym czasie murowany dom mieszkalny.

"Führer durch Lodz", 1898.

Rodzina Tyszerów (Franciszek i Wilhelmina z domu Kahl) zakupiła narożną działkę przy ulicy Piotrkowskiej od Floriana Groettla w 1872 roku.

"Łodzianin", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1903.


Trzypiętrowa kamienica frontowa została wzniesiona dla Engelberta Tyszera (Tischera).

Dom Tischera.
(zbiory Muzeum Miasta Łodzi)

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1914.

Tyszerowie byli niemieckojęzycznymi katolikami, pochodzącymi z terenów zachodnich Czech. Pod koniec XIX wieku rodzina zainwestowała w nieruchomości. Należała do nich także posesja przy ulicy Nawrot 14, gdzie mieli piekarnię. Dodatkowo posiadali udziały na terenach tzw. Szlezyngu i w jego okolicach (ulice Grabowa i Skierniewicka).
Engelbert Tyszer był wpływowym obywatelem Łodzi – członkiem Komitetu Nadzorczego Towarzystwa Kredytowego Miejskiego w Łodzi, komitetu budowy katedry pw. św. Stanisława Kostki oraz współzałożycielem cmentarza na łódzkim Zarzewie. Za zasługi dla katolickiej wspólnoty otrzymał wysoki order nadawany przez papieża – Pro Ecclesia et Pontifice. Ożenił się z Pauliną Ridel. Mieli dwóch synów: Engelberta Maksymiliana (1851-1927), przedwojennego współwłaściciela kamienicy, oraz Bronisława (1886-1928).

Engelbert Tyszer (1851-1927)
(źródło Archiwum Państwowe w Łodzi/ za: Marcin Nowicki „Nawrotem tam i z powrotem. Czasoprzestrzeń łódzkiej ulicy”.

"Ilustrowana Republika", rok 1928.

"Ilustrowana Republika", rok 1925.

"Rozwój", rok 1928.

O ich drugim synu - Bronisławie, który prowadził skład fortepianów w Łodzi przy ulicy Piotrkowskiej 117 (pod firmą "J. Grzegorzewski") przeczytaj tutaj:

Informator m. Łodzi z kalendarzem, rok 1920.

Engelbert Tischer (Tyszer) zmarł w 1927 roku, a jego żona, Paulina, w roku 1934.


Kamienica Tyszerów, usytuowana u zbiegu ulic Piotrkowskiej i Nawrot. Kamienica ma ścięty narożnik, oś narożna podkreślona jest balkonami i wejściem do lokalu użytkowego na parterze


Posiada typowo wielkomiejski charakter, klasycyzujące formy, ale elewację dość skromną w porównaniu z innymi kamienicami przy Piotrkowskiej.


W prześwicie bramy od ulicy Nawrot warto zwrócić uwagę na ręcznie malowane, ozdobne płytki ceramiczne. 


Twórczynią ceramicznego projektu jest łódzka historyczka sztuki Maria Nowakowska. 


Grafiki na płytkach przedstawiają motywy związane z historią posesji:


- pierwsza publiczna studnia miejska otwarta u zbiegu Nawrotu i Piotrkowskiej w 1841 roku.
Przeczytaj w baedekerze:


- prywatna cerkiew mieszcząca się tutaj od połowy lat 60. XIX wieku w mieszkaniu rosyjskiego feldfebra Andriejewa.
Przeczytaj w baedekerze:


- pod adresem Nawrot 2, przynajmniej od 1913 roku, funkcjonował skład aparatów i przyborów fotograficznych Alfreda Pippla.

Jubileuszowe wydanie "Lodzer Zeitung" 1863-1913.

Jednodniówka "Ratujcie Dzieci" z 16 czerwca 1916 roku.

Lodzer Informations und Hause Kalender, 1914.

Zakład został sprzedany około 1927 roku Alfonsowi Fiedlerowi - istniał pod dawnym szyldem do 1944 roku.

"Express Wieczorny Ilustrowany", rok 1928.
Przeczytaj w baedekerze:
oraz:


- architekt Adolf Zeligson. Spędził w Łodzi część swojego życia pozostawiając po sobie widoczne pomniki swojego talentu: kamienice, pałace, fabryki, których projekty były jego autorstwa. Mieszkał i prowadził swoje biuro w kamienicy Tyszerów w latach 1902-1905.

Adolf Zeligson (1867-1919)
- jeden z bardziej znanych przed wojną zakładów introligatorskich w Łodzi, należący do Leopolda Nikla. Przychodził tu oprawiać obrazy Władysław Strzemiński.

Podręczny Rejestr Handlowy, rok 1926.


W 1928 roku prowadził tu pracownię graficzną „Fresko”  Karol Hiller (1891-1939), jeden z największych łódzkich malarzy nurtu konstruktywistycznego i biomorficznej abstrakcji lat 30. Był członkiem grupy START oraz współzałożycielem Zrzeszenia Artystów Plastyków.

"Głos Kupiectwa", rok 1933.

Zakład "Fresko" Hiller prowadził wraz z Chaimem (Leonem) Goldbergiem i Romanem Rozentalem. "Fresko" zajmowało się malarstwem ściennym i sztuką reklamową.

"Ilustrowana Republika", rok 1932.


Przy Piotrkowskiej 124 wraz z żoną Leokadią mieszkał Szymon Druebin, lekarz chorób kobiecych.

Kalendarz Kościuszkowski, rok 1919.

Urodził się w 1868 roku w Kretyndze na Żmudzi w rodzinie Ajzyka i Gołdy z Zeligowiczów. Po uzyskaniu dyplomu w 1893 roku praktykował w Łodzi. 

"Ilustrowana Republika", rok 1937.

Był współwłaścicielem lecznicy prywatnej lekarzy A. Goldmana, K. Jasińskiego, M. Kaufmana i A. Kruschego przy Piotrkowskiej 251. 

Izba lekarska Łódzka. Biuletyn nr4, rok 1925.

Przez pewien czas był ordynatorem bezpłatnego ambulatorium w Szpitalu Żydowskim fundacji małżonków Poznańskich i kliniki dla położnic Żydowskiego Towarzystwa Dobroczynności przy ulicy Mikołajewskiej 83 (dzisiaj Sienkiewicza).
Przeczytaj w baedekerze:

Ilustrowana Republika", rok 1932.

Szymon Druebin pracował też w lecznicy położniczo-ginekologicznej „Sante” przy ulicy 6 Sierpnia 15/17.

"Ilustrowana Republika", rok 1938.


W podwórzu powstała instalacja upamiętniająca Leokadię, żonę Szymona Druebina. Z zawodu była pielęgniarką. Polka i katoliczka poślubiła żydowskiego lekarza. Kiedy mąż został zabrany do łódzkiego getta, poszła tam razem z nim. W mieszkaniu pozostała ich nastoletnia córka Laura, która ukrywała się tam do listopada 1940 roku. Nieznane są jej dalsze losy.
W 1942 roku Leokadia przygarnęła osieroconą dziewczynkę Gitel Feidelberg, której matka zmarła w szpitalu w getcie. Nikt z tej trójki zamkniętej za murami dzielnicy nie ocalał.


Instalacja „Pamięci Leokadii” wykonana w 2022 roku przez Jacka Obraniaka i Mariannę Engelmayer.  Jako wzór posłużyło twórcom zdjęcie Henryka Rossa, wykonane w 1942 roku w łódzkim getcie.

Leokadia Druebin wraz z doktorem Izaakiem Koganem i osieroconą Gitel Feidelberg, którą wychowywała.
(źródło: ghf.org.il/ za: Marcin Nowicki „Nawrotem tam i z powrotem. Czasoprzestrzeń łódzkiej ulicy”.
Przeczytaj w baedekerze:

Szymon Druebin zmarł w łódzkim getcie 18 sierpnia 1940 roku i został pochowany na cmentarzu przy ulicy Brackiej.

Cmentarz Żydowski przy ulicy Brackiej. Pole gettowe.
Przeczytaj w baedekerze:

Księga Adresowa m. Łodzi 1937-1939.


Inni lekarze posiadający niegdyś swoje gabinety przy Piotrkowskiej 124:

"Rozwój", rok 1906.

"Ilustrowana Republika", rok 1927.

"Ilustrowana Republika", rok 1928.

"Głos Poranny", rok 1929.

"Głos Poranny", rok 1933.

W pierwszych latach XX wieku mieściła się tu także przychodnia dentystyczna.

"Rozwój", rok 1907.

Informator Handlowo-Przemysłowy, rok 1909.


Na początku lat 90. XIX wieku, w lokalu narożnym, działała restauracja I. Bachmana. Przynajmniej od drugiej połowy lat 90. restauracja ustąpiła miejsca składowi aptecznemu Piotra Królikowskiego.

Spis wystawców i okazów wystawy higieniczno-spożywczej w Łodzi, rok 1903.

 Rodzina Królikowskich była spowinowacona z Tyszerami.

Od ok. 1909 roku skład apteczny Królikowskiego przejął Stanisław Majewski. 

"Rozwój", rok 1909.

"Rozwój", rok 1910.

Lodzer Informations und Hause Kalender, 1911.

Skład apteczny pod szyldem "St. Majewski i S-ka" prowadził działalność przy Piotrkowskiej 124 do wybuchu II wojny światowej. 

"Nowy Kurier Łódzki", rok 1911.

Jubileuszowe wydanie "Lodzer Zeitung", 1913.

Jednodniówka "Ratujcie Dzieci" z 16 czerwca 1916 roku.


W kamienicy Tyszera, od lipca 1890 roku, funkcjonował sklep Włodzimierza Matiatko, oferujący towary kolonialne i... broń palną.

"Dziennik Łódzki", rok 1890.

Inne składy, firmy i sklepy działające przy ulicy Piotrkowskiej 124:

"Lodzer Zeitung", 1867.
Dawna numeracja ulicy Piotrkowskiej: numer 540, to dzisiejszy numer 124.
Przeczytaj w baedekerze:
baedeker łódzki: NUMERACJA ULICY PIOTRKOWSKIEJ

"Führer durch Lodz", 1898.

"Goniec Łódzki", rok 1898.

"Rozwój", rok 1898.

"Rozwój", rok 1900.

"Rozwój", rok 1903.

"Rozwój", rok 1903.

"Rozwój", rok 1905.

Informator Handlowo-Przemysłowy, rok 1913.

"Nowiny", rok 1924.

"Republika", rok 1924.

"Ilustrowana Republika, rok 1926.

"Ilustrowana Republika, rok 1928.

Ilustrowana Republika, rok 1928.

"Litzmannstӓdter Zeitung", 1941.


Po II wojnie światowej:

"Głos Tomaszowski", rok 1948.

W czasach PRL-u działały tu bar kawowy kategorii III „Reneta” oraz pasmanteria.

"Dziennik Łódzki", rok 1964.


O podwórku za kamienicą przy Piotrkowskiej 124 przeczytacie w książce Marcina Nowickiego „Nawrotem tam i z powrotem. Czasoprzestrzeń łódzkiej ulicy” oraz w pracy Joanny Orzechowskiej „Podwórka Piotrkowskiej. Przewodnik. Żywa książka”.


Źródła:
Ulica Piotrkowska 124 w Łodzi. Historia posesji w latach 1824-1939.
Sławomir Krajewski, Jacek Kusiński. Ulica Piotrkowska. Spacer pierwszy.
Michał Domińczak, Artur Zaguła. Typologia łódzkiej kamienicy.
Andrzej Kempa, Marek Szukalak. Żydzi dawnej Łodzi. Słownik biograficzny.
Joanna Orzechowska. Podwórka Piotrkowskiej. Przewodnik. Żywa książka.
Marcin Nowicki. Nawrotem tam i z powrotem. Czasoprzestrzeń łódzkiej ulicy.

Przeczytaj jeszcze w baedekerze:
Kalendarz handlowo-Przemysłowy, rok 1909.

Fot. archiwalne pochodzą ze zbiorów Cyfrowej Biblioteki Uniwersytetu Łódzkiego, Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi, Muzeum Miasta Łodzi 
oraz pracy: Marcin Nowicki „Nawrotem tam i z powrotem. Czasoprzestrzeń łódzkiej ulicy”.

Fot. współczesne Monika Czechowicz

BAEDEKER POLECA:
Joanna Orzechowska. Podwórka Piotrkowskiej. Przewodnik. Żywa książka.
Marcin Nowicki. Nawrotem tam i z powrotem. Czasoprzestrzeń łódzkiej ulicy.

Posted by
Labels: ,

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz

Subskrybuj: Komentarze do posta (Atom)