MIEJSKA ELEMENTARNA SZKOŁA ŻYDOWSKA FUNDACJI HERMANA I MINY MAŁŻONKÓW KONSTADT. Herman Konstadt organizator powszechnego szkolnictwa żydowskiego na terenie Łodzi.

Od przełomu lat 50. i 60. XIX wieku na ostateczne rozwiązanie w Królestwie Polskim oczekiwała kwestia równouprawnienia ludności żydowskiej. Chodziło też o rozbudowę szkolnictwa dla dzieci i młodzieży wyznania mojżeszowego. Ukaz carski z 5 czerwca 1862 roku wprowadzał oczekiwane równouprawnienie.

Na początku lat 60. XIX wieku ludność żydowska stanowiła około 15,4 % ogółu mieszkańców Łodzi, a nie dysponowała własną szkołą elementarną. Niewielka ilość dzieci wyznania mojżeszowego uczęszczała do szkół publicznych, bogatsze rodziny kształciły dzieci u prywatnych nauczycieli. W połowie 1861 roku Dozór Bożniczy zabiegał o utworzenie szkoły elementarnej. Sprawa ta była przedmiotem obrad Rady Miejskiej w dniu 6 lutego 1862 roku. Przygotowano wówczas projekt jej budżetu i przedstawiono kandydata na  nauczyciela, posiadającego uprawnienia do prowadzenia prywatnej szkoły żydowskiej. Dalsze prace nad zorganizowaniem takiej szkoły zostały odłożone w związku z zapowiedzią reorganizacji szkolnictwa powszechnego w Królestwie. Wybuch powstania styczniowego również nie sprzyjał takim zamierzeniom.

 Pocztówka z przełomu XIX/XX w. 

Mimo występowania niesprzyjających okoliczności w 1863 roku grupa zamożniejszych przedstawicieli społeczności żydowskiej wystąpiła do Naczelnika Okręgu Wojennego Aleksandra von Broemsena o pozwolenie na organizację żydowskiej szkoły elementarnej, którą zamierzano utrzymywać ze środków zebranych w postaci składki szkolnej, opłacanej przez bogatszą część ludności wyznania mojżeszowego. W styczniu 1864 roku Dozór Bożniczy w Łodzi otrzymał zgodę na utworzenie takiej szkoły. Miała to być szkoła prywatna. Ludność żydowska ponosiła już wydatki wchodzące w skład funduszu edukacyjnego miasta, z którego opłacano koszty funkcjonowania szkół chrześcijańskich.

Na przełomie lat 1864/1865 Dozór Bożniczy w Łodzi (Jakub Dobranicki, Lejzer Berger i Henoch Goldberg) i grupa Żydów „postępowych” zwróciła się do władz z inicjatywą utworzenia 2-klasowej męskiej szkoły elementarnej pod nazwą: Szkoła dla Dzieci Wyznania Mojżeszowego w Łodzi. Na jej kuratora wyznaczono znanego działacza gospodarczego i społecznego, ówczesnego członka Rady Miejskiej – Hermana Konstadta. Szkoła ta została uruchomiona 27 kwietnia 1865 roku w obiekcie dzierżawionym przy ulicy Jakuba (obecnie nie istnieje). 

"Dziennik Łódzki", rok 1886.

Przeciwko omawianej inicjatywie wystąpiła zacofana część społeczności żydowskiej, inspirowana przez miejscowego rabina. Sprawa stała się głośna i dotarła nawet do ówczesnych władz oświatowych Królestwa Polskiego. W obronie istnienia nowej placówki wystąpiły władze miejskie w Łodzi, zachęcane do tego przez samego H. Konstadta. Przy szkole uruchomiono szwalnię dla nauki zawodu dzieci osieroconych i pochodzących z ubogich warstw społecznych. W rezultacie wszystkich tych zabiegów elementarna szkoła żydowska nie została zamknięta. Wkrótce otrzymała status szkoły 1-klasowej i była wzorową palcówką oświatową w Łodzi.

Przez 30 lat kuratorem szkół powszechnych żydowskich w Łodzi był właśnie Herman Konstadt, choć jego osoba była przedmiotem ostrych ataków ze strony konserwatywnej części społeczności żydowskiej. Pierwsza męska żydowska szkoła powszechna utrzymywana była ze środków gromadzonych w postaci corocznej składki opłacanej przez bogatszą część społeczności żydowskiej. Zbierał ją Dozór Bożniczy, który również dokonywał jej podziału zgodnie ze zgłaszanymi potrzebami. Do połowy lat 80. XIX wieku władze miejskie nie wydzielały żadnych środków na wspieranie funkcjonowania szkolnictwa żydowskiego.

"Dziennik Łódzki", rok 1885.

                                                                      

Herman Konstadt był właściwie twórcą żydowskiego szkolnictwa powszechnego w Łodzi. Najwięcej wysiłku włożył w rozwój Powszechnej Szkoły Elementarnej nr 1, która w końcu lat 60. została przeniesiona do bardziej funkcjonalnych  pomieszczeń przy ulicy Solnej. Dla jej potrzeb Herman Konstadt z własnych środków zbudował w 1869 roku salę gimnastyczną, a przez 13 lat płacił wynagrodzenie dla nauczycieli wychowania fizycznego i śpiewu. W 1879 roku na mocy decyzji kuratora Warszawskiego Okręgu naukowego szkołę przemianowano na 2-klasową. 

Ulica Solna dzisiaj (zobacz: ŁÓDŹ. ULICA SOLNA ).

W 1882 roku obiekt przy ulicy Solnej otrzymał nowe meble i inne elementy wyposażenia. Herman Konstadt miał też duże zasługi w otwarciu w roku szkolnym 1882/1883 żeńskiej żydowskiej szkoły elementarnej. Między innymi utrzymywał ją z własnych środków w okresie dwu pierwszych lat. Później również troszczył się o rozwój tej placówki. Jego usilne zabiegi doprowadziły do tego, że władze Łodzi zaczęły przeznaczać środki z Kasy Miejskiej na rozwój szkolnictwa żydowskiego. 

"Dziennik Łódzki", rok 1886.

"Dziennik Łódzki", rok 1890.

Gazeta "Rozwój", rok 1898.

Dopiero w styczniu 1891 roku przekazano do użytku drugą żydowską szkołę powszechną męską. Na początku lat 90. XIX wieku Konstadt zabiegał o uruchomienie drugiej żeńskiej szkoły elementarnej.

Gazeta "Rozwój", rok 1898.

Jednodniówka "Dzień ubogich w Łodzi", 17 września 1911 roku.

Konstadt był ponadto twórcą fundacji „Dom Ubogich w Łodzi” zatwierdzonej przez władze rosyjskie w dniu 11 kwietnia 1893 roku. Była to pierwsza fundacja małżonków Konstadtów, która dysponowała przekazanymi jej obiektami przy ulicy Średniej (obecnie Pomorska).

Jednodniówka "Dzień ubogich w Łodzi", 17 września 1911 roku.

W roku 1893 Herman Konstadt odwołał swój testament publiczny z 1881 roku, a w dniu 20 kwietnia 1894 roku sporządził rozporządzenie majątkowe, w którym zdecydował się o skapitalizowaniu swojego majątku i utworzeniu funduszu wieczystego i nietykalnego. Dochody z tego funduszu miały być przeznaczone na wskazane przez niego cele. W testamencie znalazł się zapis mówiący o przekazaniu  „jednorazowo trzydzieści tysięcy rubli na kupno domu na szkołę elementarną w Łodzi trzy lub czteroklasową pod warunkiem, jeśli ta szkoła uzyska nazwę szkoły elementarnej imienia Hermana i Miny małżonków Konstadt”.

Wykonawcami testamentu zostało sześciu mieszkańców Łodzi: bankier i przemysłowiec Adolf  Dobranicki, kupiec Jakub Sachs (Zaks), kupiec i bankier Salomon Landau, przemysłowiec Jakub Hirszberg i lekarz dr Edmund Krakowski. Każdy z egzekutorów wyznaczał swojego następcę. W ten sposób 6-osobowy zarząd funkcjonował nad skapitalizowanym majątkiem Konstadta. On też był odpowiedzialny za realizację celów wymienionych w testamencie. Żona Konstadta, Mina uczestniczyła w pracach zarządu aż do śmierci, dysponowała 3 głosami, ale tylko w przypadku podejmowania ważnych decyzji finansowych. W składzie zarządu nie było przedstawicieli łódzkiego Dozoru Bożniczego.

Jednodniówka "Dzień ubogich w Łodzi", 17 września 1911 roku.

Herman Konstadt zmarł w Łodzi 21 października 1895 roku, a w dniach 20-21 stycznia 1896 roku dokonano spisania jego majątku. Na wieczysty i nietykalny fundusz Konstadta przekazano około 473 tysiące rubli. Po kilkuletnich zabiegach władze rosyjskie zatwierdziły „Zasady funkcjonowania funduszu wieczystego i nienaruszalnego H. Konstadta”.

Z dniem 21 października 1899 roku Fundacja Dobroczynna imienia Hermana i Miny małżonków Konstadt rozpoczęła funkcjonowanie formalno-prawne. 

"Rozwój", rok 1910.

"Rozwój", rok 1911.

Jednodniówka "Dzień ubogich w Łodzi", 17 września 1911 roku.

Grobowiec Miny i Hermana Konsztatów (Konstadtów) na Nowym Cmentarzu Żydowskim przy ulicy Brackiej. Był pierwszym wybudowanym grobowcem rodzinnym na tym cmentarzu. Herman - honorowy obywatel Łodzi i filantrop, Mina - fundatorka domu przedpogrzebowego:

Wykonawcy testamentu Konstadta wraz z jego żoną przystąpili przede wszystkim do realizacji zapisu dotyczącego zakupu domu z przeznaczeniem na potrzeby męskiej żydowskiej szkoły powszechnej. W dniu 8 maja 1896 roku rosyjskie Ministerstwo Oświaty zatwierdziło zapis Konstadta dotyczący  przekazania na powyższy cel 30 tysięcy rubli. W rezultacie dalszych konsultacji i zabiegów władz Warszawskiego Okręgu Naukowego Min. Oświaty zdecydowało, zgodnie z wnioskiem egzekutorów testamentu Konstadta, ze najlepszym rozwiązaniem byłoby nabycie domu dla istniejącej już 2-klasowej męskiej szkoły elementarnej z klasami przygotowawczymi, funkcjonującej w strukturze szkół miejskich. W piśmie podkreślono, że H. Konstadt był długoletnim kuratorem tego obiektu, położył nieocenione zasługi w jej rozwoju, w tym przeznaczał corocznie na jej potrzeby znaczne środki finansowe. Władze rosyjskie wyraziły też zgodę na nadanie jej nazwy: Szkoła imienia Hermana i Miny małżonków Konstadt.

Szkoła funkcjonująca przy ulicy Solnej otrzymywała z kasy Dozoru Bożniczego w Łodzi 900 rubli na opłatę najmu pomieszczeń i 450 rubli na wynajem mieszkań dla 3-4 młodych nauczycieli. W przypadku nabycia na jej potrzeby własnego obiektu zwolnione środki miano przeznaczać na rozbudowę szkoły, tj. na utworzenie trzech równoległych oddziałów dla 1 klasy. Jednocześnie podkreślano, że możliwość zakupu takiego pomieszczenia dla owej szkoły przez Dozór Bożniczy w tym okresie była nierealna.

Ulica Zawadzka 42 (dzisiejsza ulica Adama Próchnika)

Wreszcie pismem z 22 listopada 1897 roku wykonawcy testamentu Konstadta poinformowali naczelnika Łódzkiej Dyrekcji Szkolnej, iż zdecydowali się na nabycie odpowiedniego placu i zbudowaniu na nim obiektu dla potrzeb Szkoły Męskiej Żydowskiej nr 1. Takie rozwiązanie zostało zaaprobowane przez Min. Oświaty  w dniu 17 maja 1898 roku i  wyłożone w piśmie do Kuratora Warszawskiego Okręgu Naukowego z 5 czerwca 1898. Na wniosek wykonawców testamentu kontrolerem tej akcji został wyznaczony naczelnik Łódzkiej Dyrekcji Szkolnej, Adrian Abramowicz. Ponadto gubernator piotrkowski, Konstanty Miller, występujący w imieniu Rady Opieki Społecznej Guberni Piotrkowskiej zaakceptował przedstawione wnioski w sprawie nadania Szkole Męskiej nr 1 imienia Hermana i Miny małżonków Konstadt.

W ten sposób wszystkie formalności zostały zakończone, do realizacji zadania zaproszono inżyniera architekta Gustawa Landau-Gutentegera, a także – z głosem doradczym kuratora szkół żydowskich w Łodzi, Bernarda Dobranickiego.

W dniu 10 września 1898 roku u notariusza Konstantego Mogilnickiego dokonano sporządzenia aktu kupna-sprzedaży placu przy ulicy Zawadzkiej 51 (późniejszy 42, obecnie ulica Adama Próchnika). Właścicielami tej posesji byli Chaim Dawid i Rywka-Ruchla małżonkowie Zinger. Powyższą nieruchomość Zingerowie nabyli za 3 tysiące rubli, sprzedali ją natomiast za 8 tysięcy rubli dla:

…istniejącej w mieście Łodzi miejskiej elementarnej żydowskiej męskiej szkoły dla budowy gmachu tej szkoły imienia Hermana i Miny małżonków Konstadt na jednostronny wniosek każdego z kontrahentów i przekazują nieruchomość w faktyczne władanie wymienionej szkoły z chwilą podpisania tego dokumentu”.

Egzekutorzy testamentu Konstadta zlecili Gustawowi Landau-Gutentegerowi opracowanie projektu budowlanego, zatwierdzonego przez Rząd Gubernialny Piotrkowski. Przetarg na budowę wygrała firma „Oszer i Szczeciński”.

26 października 1900 roku miało miejsce przekazanie do użytku obiektu szkolnego przy ulicy Zawadzkiej 42. Przybyli wtedy: Mina Konstadt, sześciu egzekutorów testamentu jej męża, członkowie Dozoru Bożniczego: Szaja Rosenblatt, Adolf Dobranicki i Jonasz Warszawski, opiekunowie żydowskich szkół elementarnych miejskich: Bernard Dobranicki i Aleksander Tykociner, rabin Eliasz Chaim Majzel, a także naczelnik Adrian Abramowicz.

Było to ważne wydarzenie w dziejach żydowskiej społeczności w Łodzi. Najstarsza szkoła elementarna męska otrzymała nowocześnie urządzony obiekt i doskonałe warunki dla dalszego rozwoju  (dotychczas większość miejskich szkół powszechnych mieściła się w wynajętych pomieszczeniach, zwykle tylko przystosowanych do prowadzenia w nich działalności dydaktycznej). Pod względem wyposażenia i poziomu nauczania szkoła przodowała wśród łódzkich szkół elementarnych.

Gazeta "Rozwój", rok 1911.

W roku 1912 były w Łodzi 92 szkoły elementarne i 291 nauczycieli, w których uczyło się 16 211 dzieci, w tym było 12 szkół dla dzieci żydowskich z 44 nauczycielami i 2156 uczniami.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1912.

Dzisiaj w budynku przy ulicy Próchnika 42 mieszczą się szkoły o profilu medycznym.

Podwórko brzydkie:

A na murze, niespodziewanie.. takie oto "malowidło":

Fot. współczesne Monika Czechowicz

      

Czytaj jeszcze:
ŻYDZI ŁÓDZCY - DZIAŁALNOŚĆ CHARYTATYWNA

 ... RZECZ O REWIRZE ŻYDOWSKIM

źródła:

Kazimierz Badziak, Jacek Walicki. Żydowskie organizacje społeczne w Łodzi (do 1939 r.)

Artur Eisenbach. Kwestia równouprawnienia Żydów w Królestwie Polskim.

Filip Friedman. Dzieje Żydów w Łodzi od początków osadnictwa do roku 1863.

Eugenia Podgórska. Szkolnictwo elementarne w Łodzi w latach 1808-1914.

Zygmunt Ellenberg. Żydzi i początki szkolnictwa powszechnego w Łodzi.
fot. archiwalne:
Archiwum Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi
i inn.

MAPA GOOGLE

IZRAEL POZNAŃSKI - NOWE TERENY i… techniczny przewrót

W latach 60. XIX stulecia w Królestwie Polskim nastąpił dynamiczny rozwój gospodarki kapitalistycznej, co było związane z występowaniem aż do początku lat 90. umiarkowanej inflacji. Z kolei spadek wartości waluty w Rosji prowadził do drożyzny wyrobów zagranicznych i wzrostu popytu na towary produkowane w Królestwie, a ich sprzedaż na rynku rosyjskim była ułatwiona ze względu na rozwój sieci kolei żelaznych.

I tak, w połowie lat 60. Izrael Poznański powiększył swój majątek nieruchomy poprzez zakup trzech domów na Starym Mieście: już w 1860 roku nabył za 7500 rubli od Jana Andrzejewskiego piętrowy murowany dom w Rynku Starego Miasta róg ulicy Drewnowskiej, gdzie w dzierżawionych pomieszczeniach mieścił się założony przez ojca skład tekstyliów, a następnie firma handlowa „I.K. Poznański”. Zamieszkał tu również Izrael ze swoją rodziną, ponadto od 1872 roku czynny był na piętrze gabinet lekarski jego siostrzeńca – doktora Henryka Tugendholda. W 1863 roku Izrael nabył za 1650 rubli posesję przy ulicy Drewnowskiej 119 i połowę piętrowego domu frontowego w Rynku (nr 140), gdzie zamieszkała córka Anna z mężem Jakóbem (Jakubem) Hertzem, i gdzie później ulokował siedzibę swojej firmy kupieckiej. 

Dom Izraela Poznańskiego przy Rynku Starego Miasta (z prawej strony). Na parterze mieściła się firma handlowa, a na piętrze pokoje mieszkalne. Wcześniej był tu sklep jego ojca Kalmana. Dom obok zakupił Poznański w 1863 roku.

Inwestowanie w nieruchomości świadczyło niewątpliwie o zamożności Poznańskiego – dla porównania: ówczesne przeciętne zarobki robotnicze wynosiły zaledwie 2 ruble tygodniowo, zaś płaca majstra ciesielskiego 1,5 rubla dziennie.

W 1862 roku zniesiony zostaje (wskutek usilnych starań Aleksandra Wielopolskiego) zakaz osiedlania się Żydów poza rewirem, od 1866 roku, w oparciu o ukaz uwłaszczeniowy włościan z 1864 roku, mieszczanie-rolnicy mogli odsprzedawać swoje grunty orne wszystkim obywatelom miasta, co stworzyło zamożniejszym kupcom i przedsiębiorcom żydowskim drogę do ekspansji poza dzielnicę staromiejską. Jako jeden z pierwszych sytuację tą potrafił wykorzystać, cechujący się dużym wyczuciem handlowym, Izrael Poznański.

Ręczny plan Rynku Starego Miasta z zaznaczonym domem Kalmana Poznańskiego.

Już wtedy zaczął on kupować pola i ogrody położone w dolinie rzeki Łódki po wschodniej stronie miasta. Gdy jednak w tej części osady zaczęła powstawać farbiarnia Roberta Biedermanna i browar Karola Anstadta, Poznański skierował swoje zainteresowanie na tereny nad Łódką w zachodniej części miasta. W marcu 1871 roku przystąpił do zakupu pierwszych parceli, usytuowanych poza dawną granicą Nowego Miasta (na zachód od ulicy Zachodniej na przestrzeni oddzielającej koryto Łódki od drogi wiodącej do cmentarzy miejskich).

Fragment doliny rzeki Łódki: dzisiaj fontanna na terenie imperium I.K. Poznańskiego (dzisiejsza Manufaktura).

Fundusze własne Izraela Poznańskiego wsparte zostały kredytem, udzielonym przez Bank Dyskontowy w Warszawie wskutek starań teścia Mojżesza Hertza.

W ciągu kilku następnych lat powstał tutaj kompleks nieruchomości, gdzie zlokalizowano główne obiekty przemysłowe fabryki Poznańskiego. Już w 1872 roku uruchomiona tutaj została parterowa tkalnia, wyposażona w 200 angielskich mechanicznych krosien, poruszanych maszyną parową o mocy 216 KM. Nowoczesna tkalnia dała niejako początek właściwego przewrotu technicznego w tkactwie wyrobów bawełnianych w Królestwie Polskim. Wysokie zyski, jakie tkalnia przynosiła właścicielowi, umożliwiły w latach następnych intensywną rozbudowę przedsiębiorstwa. W efekcie powstał zakład wielowydziałowy, zapewniający pełny cykl produkcyjny (przędzalnia bawełny, tkalnia, bielnik tkanin, apretura, farbiarnia i drukarnia tkanin).

Magazyny bawełny. U zbiegu ulicy Ogrodowej i Karskiego.

W trakcie budowy drugiego budynku fabrycznego – czteropiętrowej przędzalni, usytuowanej wzdłuż ulicy Ogrodowej – Izrael Poznański zdecydował się zakupić nieruchomość położoną w bezpośrednim sąsiedztwie fabryki, ograniczoną ulicą Ogrodową, Zachodnią i korytem rzeki Łódki, gdzie w późniejszym czasie miała powstać jego rezydencja.

Przędzalnia, widok od strony ulicy Ogrodowej. Ok. 1888 rok.

Druga połowa lat 70. XIX stulecia była dla Izraela Poznańskiego okresem prowadzenia szczególnie intensywnych działań wokół rozbudowy swojego przedsiębiorstwa.

W latach 1874-1875 powiększył tkalnię, zbudował bielnik, apreturę, odlewnię żelaza, oddział budowy i naprawy maszyn, a w 1877 roku przędzalnię wyposażoną w 36 tysięcy wrzecion.

 Budynek warsztatów naprawczych.

Współdziałając z Hilarym Majewskim, Poznański zamierzał stworzyć na zwartej przestrzeni duży kompleks przemysłowo-mieszkalny, złożony z trzech głównych części: „fabryki”, „dzielnicy robotniczej” i „rezydencji”.

Widok zakładów I.K. Poznańskiego. Litografia z 1890 roku.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1901.

W lipcu 1875 roku, zgodnie z projektem Majewskiego, przemysłowiec przekazał bezpłatnie na rzecz miasta część swoich gruntów w celu „wyprostowania” ulicy Ogrodowej, wiodącej ku cmentarzom miejskim. W ten sposób architekt zyskiwał dla swojej wizji urbanistycznej i długą prostą arterię komunikacyjną, oddzielającą obiekty przemysłowe od domów robotniczych, a jednocześnie zyskiwał możliwość efektownego zakomponowania tego „pasażu fabrycznego” z projektowanymi przez siebie budynkami w stylu „fortecznym”. A wizytówką „dzielnicy” Poznańskiego miał być obiekt pałacowy, usytuowany u wylotu ulicy.

Ulica Ogrodowa. Po prawo budynki dla robotników, tzw. "famuły", po lewo w głębi zakłady Poznańskiego.

Ale… pałacu jeszcze nie ma. Kolejność jest odpowiednia: najpierw fabryka, potem pałac. Na razie Poznańskiemu "musi wystarczyć" dwupiętrowy i dwuskrzydłowy narożny budynek murowany, stojący u zbiegu ulic Zachodniej i Ogrodowej, zaprojektowany przez Hilarego Majewskiego. Poznański zakupił budynek w 1877 roku od Jakóba (Jakuba) Frydrycha (wcześniejszym i pierwszym właścicielem był farbiarz Karol Kröning). Znamy ogólny widok budynku z fotografii z 1876 roku:

Dom Karola Kröninga (później Jakuba Frydrycha), od 1877 roku własność Izraela Poznańskiego. W głębi po lewej widoczna przędzalnia w budowie (fotografia z 1876 roku, ze zbiorów Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi).

Zobacz jeszcze:
MANUFAKTURA - OPOWIEŚĆ NIECHRONOLOGICZNA
FAMUŁY POZNAŃSKIEGO
IZRAEL POZNAŃSKI: "TERAZ CHCĘ BYĆ KUPCEM"

Famuły Poznańskiego. Ulica Ogrodowa.

Fot. Archiwum Państwowe w Łodzi

       Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi

       współczesne Monika Czechowicz

"Echo", rok 1929.

źródła:

Mirosław Jaskólski. Rodzina Poznańskich [w:] Pałac Poznańskich w Łodzi.

Mirosław Jaskólski. Historia rodu Poznańskich [w:] Imperium rodziny Poznańskich w Łodzi.

PIOTRKOWSKA 9

Taryfa domów z 1888 roku wymienia Loebela Sachsa jako właściciela nieruchomości przy Piotrkowskiej 9 (wcześniej właścicielem parceli był tokarz Fryderyk Zechlin, potem jego syn Wilhelm oraz jego żona Julianna podaję za stroną piotrkowska-nr.pl). Podobnie podaje "Kalendarz Łódzki" z 1888 roku, ale jako właściciel wymieniony jest Szymon Sachs (Zaks). 

Taryfa domów "Kalendarz Łódzki", rok 1888.

W roku 1898 "Führer dur Łódź", podaje jako właściciela Loebela Sachsa.

"Führer dur Łódź", 1898.

Loebel (Abel) Sachs był właścicielem murowanego budynku (wybudowanego najprawdopodobniej przez niego na przełomie lat. 70.i 80. XIX wieku w miejsce drewnianego budynku po rodzinie Zechlinów) przez wiele kolejnych lat, od 1899 roku w kalendarzu informacyjno-adresowym "Czas" jako współwłaścicielka posesji wymieniona jest Kępińska, (w latach 1900-1901 Kępiński/Kempiński), od 1902 do 1914 roku Ryfka Kempińska:

"Łodzianin", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1899.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1900.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1901.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1902.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1914.

W taryfie domów umieszczonej w "Czasie", kalendarzu informacyjno-adresowym z 1914 roku wymieniony jest jeszcze Loebel Sachs, razem z Ryfką Kempińską, a taryfa domów z 1920 roku wymienia małżeństwo Mojżesza i Marjem Aronowicz jako właścicieli nieruchomości.

Informator m. Łodzi z kalendarzem, rok 1920.

Na przełomie XIX i XX wieku w budynku przy Piotrkowskiej 9 działał zakład typolitograficzny którego właścicielami byli Hersz i Józef Eliaszon oraz drukarnia Loebla (Abla) Sachsa (Zaksa), później także Biuro Ogłoszeń Kassmana i Zaksa.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1900.

Informator Handlowo-Przemysłowy, rok 1911.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1912.

Miał tu również swoją siedzibę skład wyrobów jedwabnych firmy Dobrzyński&Kossowski.

 "Czas", kalendarz informacyjno-adresowy na rok 1905.

Lodzer Informations und Hause Kelender, 1910.

Kalendarz handlowo-przemysłowy m. Łodzi, rok 1910.

Kalendarz handlowo-przemysłowy m. Łodzi, rok 1911.

Kalendarz handlowo-przemysłowy m. Łodzi, rok 1912.

Pod koniec XIX wieku mieściła się tutaj prywatna szkoła czteroklasowa Zofii Libiszowskiej, a przed pierwszą wojną szkoła muzyczna Jakuba Winieckiego (założona w 1856 roku, do ok. 1913 roku miesząca się przy Promenadzie (ulica Spacerowa) dzisiaj al. Kościuszki).

"Rozwój", rok 1898.

"Rozwój", rok 1898.

"Rozwój", rok 1898.

(więcej w baedekerze TUTAJ)

Wspomniany Jakub Winiecki był również prezesem Związku Łódzkich Muzyków zawodowych.

Informator m. Łodzi z kalendarzem, rok 1920.

"Rozwój", rok 1910.

"Rozwój", rok 1910.

"Rozwój", rok 1910.

Na przełomie lat 80. i 90. XIX wieku, w gabinecie na drugim piętrze, przyjmował znany łódzki dentysta Roman Saurer.

Kalendarz Łódzki, rok 1888.

Przewodnik po Łodzi (Führer Durch Łódź), rok 1893.

Roman Saurer pochodził ze Szwajcarii. Studia medyczne kończył w Monachium i Dorparcie. W 1880 roku, po wcześniejszym pobycie w Białymstoku, rozpoczął praktykę w Łodzi. Gabinet Saurera mieścił się początkowo przy Piotrkowskiej 9, później przeniósł się na drugą stronę ulicy Piotrkowskiej: najpierw pracował pod numerem 10, a następnie przy Piotrkowskiej 6.

Lodzer Informations und Hause Kalender, 1910.

Lodzer Informations und Hause Kalender, 1911.

Na początku XX wieku Saurer zainwestował w nieruchomości w Rudzie Pabianickiej, leżącej wtedy poza granicami Łodzi. Wystawił tam kilka willi letniskowych pod wynajem. Każdemu pensjonatowi nadał kobiece imię: "Jadwiga", "Louisa", "Natalia", "Elsa", "Eugenia", "Hygeia" (grecka boginii zdrowia). Willa "Hygeia" zachowała się do dzisiaj i stoi na obecnej ulicy Popioły 34/36 (dawna ulica Czarna Droga). 

Willa "Hygeia", należąca niegdyś do Romana Saurera, Ruda Pabianicka.

Przeczytaj w baedekerze:

Ruda Pabianicka. Popioły. (baedekerlodz.blogspot.com)

Pod koniec XIX wieku przy Piotrkowskiej 9 miał swój gabinet lekarz-akuszer dr. Brzozowski. 

"Rozwój", rok 1898.

"Rozwój", rok 1899.

W okresie międzywojennym przy Piotrkowskiej 9 od frontu, posiadał swój duży i znany magazyn mebli J. Nasielski.

"Głos Poranny", rok 1929.

"Republika", rok 1925.

"Republika", rok 1925.

"Ilustrowana Republika", rok 1926.

"Ilustrowana Republika", rok 1926.

"Głos Poranny", rok 1933.

"Głos Poranny", rok 1935.

Przez wiele lat prowadził tu znany przez łodzian sklep z obuwiem J. Nowakowski. 

"Rozwój", rok 1913.

"Godzina Polski", rok 1917.

"Rozwój", rok 1918.

"Kalendarz Kościuszkowski", rok 1919.

Sklep Nowakowskiego przetrwał zawieruchę pierwszej wojny światowej, reklamy pojawiają się jeszcze w prasie z lat 30.:

"Rozwój", rok 1931.

... wcześniej, od 1907 roku Michał Kapuściński:

"Rozwój", rok 1907.

Informator Handlowo-przemysłowy, rok 1911.

Informator Handlowo-przemysłowy, rok 1912.

Od 1910 roku przy Piotrkowskiej 9 swoją siedzibę miało Łódzkie Towarzystwo Kredytowe.

W oficynie mieściła się, założona w 1880 roku Fabryka Stempli Kauczukowych Józefa Albersteina.

Informator Handlowo-Przemysłowy m. Łodzi, rok 1909.

Informator Handlowo-Przemysłowy m. Łodzi, rok 1910.

Informator Handlowo-Przemysłowy, rok 1911.

Informator Handlowo-Przemysłowy, rok 1911.

Od frontu i w podwórzu mieściło się wiele firm i sklepów, : 

"Rozwój", rok 1911.

"Rozwój", rok 1911.

"Rozwój", rok 1912.

"Rozwój", rok 1911.

"Gazeta Łódzka", rok 1913.

Informator Handlowo-Przemysłowy, rok 1911.

Informator Handlowo-Przemysłowy, rok 1912.

Informator Handlowo-Przemysłowy, rok 1914.

"Rozwój", rok 1914.

"Rozwój", rok 1914.

"Nowy Kurier Łódzki", rok 1916.

"Rozwój", rok 1920.

Informator m. Łodzi z kalendarzem, rok 1920.

"Lodzer Informations und Hause Kelender", 1920.

Kalendarz Informator, rok 1920.

Kalendarz Informator na rok 1922.

Kalendarz Informator, rok 1923.

"Republika", rok 1923.

"Republika", rok 1924.

Podręczny Rejestr Handlowy, rok 1926. 

"Głos Poranny", rok 1930.

"Głos Poranny", rok 1937.

A gdyby ktoś nudził się wieczorem...

"Głos Poranny", rok 1930.

Piotrkowska 9. Zdjęcie zrobione w czasie okupacji ( inwentaryzacja fotograficzna zabudowy śródmieścia). Widoczne witryny: "Owocarnia" i "Odzież" (fot. ze strony MIASTOGRAF http://miastograf.pl).

"Głos Poranny", rok 1930.

....po II wojnie światowej:

Książka Adresowa 1947.

"Dziennik Łódzki", rok 1948.

"Dziennik Łódzki", rok 1948.

źródło:

Sławomir Krajewski, Jacek Kusiński. Ulica Piotrkowska (t. I Spacer pierwszy).

oraz strona: https://piotrkowska-nr.pl/
Fot. archiwalne ze zbiorów Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi
oraz strony MIASTOGRAF http://miastograf.pl

"Rozwój", rok 1910.

Fot. współczesne Monika Czechowicz

"Głos Poranny", rok 1938.

MAPA GOOGLE