W
wyniku rewolucji 1905 roku nastąpiła zmiana warunków politycznych, która
spowodowała między innymi znaczne zmniejszenie ograniczeń nakładanych przez
przepisy na działalność społeczną, w tym filantropijną; przejawiało się to
także znacznymi ułatwieniami w zakładaniu stowarzyszeń.
Z
nowo powstałych możliwości korzystali szeroko także Żydzi mieszkający w Łodzi.
Powstało wówczas wiele nowych organizacji filantropijnych. Jedną z nich była
organizacja, która po raz pierwszy występuje w źródłach jako „Towarzystwo
Pomocy Biednym Dzieciom Wyznania
Żydowskiego pod nazwą Niedola Dziecięca”.
Utworzono je na krótko przed
pierwszą wojną światową, w 1911 roku, a jego założycielkami były żony
przedstawicieli żydowskiej łódzkiej klasy średniej: Felicja (Fajga) Gliksman (Glücksmann),
córka Natana Lotto, żona Maurycego Gliksmana, kupca zamieszkałego przy Pasażu
Mayera 6, Stefania Lubotynowicz, córka Maksymiliana Gutweina, żona Lwa
Lubotynowicza, architekta, zamieszkałego przy ulicy Rozwadowskiej 4, Leonia
(Leja) Blumberg, córka Henryka Berlinera, żona Salomona, kupca, zamieszkałego
przy ulicy Mikołajewskiej 29 (dzisiaj ulica Sienkiewicza), pochodziła zapewne z
Żydów kurlandzkich, gdyż legitymowała się paszportem wydanym w Mitawie, Flora
(Florentyna) Dawidowicz, córka Joachima Fromera, żona Józefa (Osipa), kupca,
zamieszkałego przy ulicy Andrzeja 13 (dziś ulica Andrzeja Struga).
Sprawę
rejestracji stowarzyszenia prowadził adwokat przysięgły Aleksander Abramson.
Treść statutu nie wzbudziła żadnych zastrzeżeń władz, toteż już 10 lutego 1911
roku został on zatwierdzony, a stowarzyszenie wciągnięto do rejestru
stowarzyszeń guberni piotrkowskiej pod nr 416, na podstawie decyzji
Gubernialnego Urzędu do Spraw Stowarzyszeń; dwa dni później gubernator dokonał
odpowiedniej adnotacji na statucie stowarzyszenia.
Statut
postanawiał między innymi, iż celem organizacji jest udzielanie pomocy
materialnej i moralnej biednym dzieciom wyznania mojżeszowego (§ 1), a w tym
celu ma ona:
lokować
dzieci w szkołach ogólnych i specjalnych (tzn. zawodowych), a także oddawać je
na (praktyczną) naukę rzemiosła;
zaopatrywać
dzieci w odzież, żywność, schronienie, a także udzielać im pomocy lekarskiej
itp.;
zakładać
szkoły ogólne i specjalne (tzw. zawodowe), bibliotekę, urządzać odczyty,
wieczory literacko-muzyczne, zabawy i wycieczki (§ 2).
Statut
postanawiał, że członkami stowarzyszenia mogły być osoby obojga płci i nie
zawierał ograniczenia praw do członkostwa tylko do osób wyznania mojżeszowego (§
3). Członkowie dzielili się na zwyczajnych i honorowych. Zwyczajni płacili
składkę roczną nie niższą niż 3 ruble, wpisowe wynosiło 1 rubel (§ 5). Członków
przyjmował zarząd (§ 7).
Środki
stowarzyszenia pochodzić miały (§ 9) z:
- kapitału
zakładowego, powstającego z ofiar i zapisów, wyraźnie przeznaczonych na taki
cel
- kapitału
obrotowego, pochodzącego z wpisowego, składek, procentów od kapitału
zakładowego, ofiar, zapisów i innych
okazyjnych ofiar, jeśli nie będą dokonane pod warunkiem przeznaczenia na
kapitał zakładowy stowarzyszenia, dochodów z organizowanych przez
stowarzyszenie odczytów, wieczorków literacko-wokalnych i tanecznych, zabaw
itp., ze zbiórek publicznych i zbiórek do skarbonek.
Status
dopuszczał też utworzenie, na podstawie odpowiedniej uchwały wolnego
zgromadzenia, kapitału zapasowego i kapitałów specjalnych, przeznaczonych dla
realizacji specjalnych, wyraźnie określonych celów.
W
wypadku likwidacji organizacji jej aktywa, z wyjątkiem funduszy specjalnych,
miały być przekazane na cele określone uchwałą walnego zgromadzenia „przede wszystkim instytucjom, mającym na
celu opiekę nad biednymi dziećmi wyznania mojżeszowego miasta Łodzi”.
Nie
ma bliższych danych na temat działalności organizacji w okresie przed I wojną
światową. Po jej wybuchu, wraz z rosnącą pauperyzacją ludności miasta, „Niedola
Dziecięca”, mieszcząca się wówczas przy ulicy Wólczańskiej 95, rozwinęła, mimo
stałego borykania się z brakiem funduszy, szeroką działalność „… głównie w kierunku zaopatrywania dzieci w żywność, odzież, udzielania słabowitym pomocy lekarskiej i umożliwienia im
poprawy warunków higienicznych”.
Ponadto
towarzystwo utrzymywało szkołę rękodzielniczą, do której uczęszczało ok. 300
dzieci. W tym okresie stowarzyszenie otrzymywało pomoc finansową od osób
prywatnych – także za pośrednictwem sekretarza Łódzkiej Gminy Wyznaniowej
Żydowskiej, I. Szwarcmana.
Budynek przy ulicy Wólczańskiej 95.
W
końcu 1918 roku skład zarządu przedstawiał się następująco:
prezes
– B. Ginsberg,
członkowie
– F. Gliksmanowa, S. Wilczyńska, L. Blumbergowa, M. Heymanowa, C. Lipiecowa, M.
Rubinowiczowa, N. Krotowska, H. Openheimowa, J. Rapaportowa, H. Ginsbergowa
oraz K. Halpern, W. Lipszyc, J. Dawidowicz, dr Lipszyc, I. Rosenblatt, S. Kon.
W skład komisji rewizyjnej wchodzili L. Asterblum, D. Nowiński i St. Gutman.
Jak
wynika z tej listy, wśród działaczy organizacji przeważali przedstawiciele
średniej burżuazji oraz inteligencji, choć można było znaleźć także
przedstawicielki znaczniejszych rodów fabrykanckich (Wilczyńska i Heymanowa).
Organizacyjnie
instytucja dzieliła się na sekcje: gospodarczą, pedagogiczną, higieniczną,
robót, rozdawnictwa odzieży, dochodów niestałych oraz wydział kontroli.
Towarzystwo utrzymywało przytułek dziecięcy oraz szkoły: elementarną i
rzemieślniczą, a także stołówkę dla swych wychowanków i dla dzieci z innych
szkół.
W
wyniku zmian przepisów o stowarzyszeniach organizacje filantropijne do tej pory
istniejące musiały zgłosić dane potrzebne do ich zarejestrowania władzom
administracyjnym. „Niedola Dziecięca” dokonała tego obowiązku dosyć późno, w
1912 roku. 9 września tegoż roku wojewoda łódzki „przyjął do zatwierdzającej wiadomości” istnienie stowarzyszenia i
wpisał je do rejestru. W latach 20. stowarzyszenie nadal prowadziło działalność
w lokalu przy ulicy Wólczańskiej 95, zajmując tam 20 pomieszczeń i płacąc
czynsz roczny w wysokości 8000 złotych.
Zalegalizowany
przez władze polskie tekst statutu „Towarzystwa Wspierania Biednych Żydowskich
Dzieci Miasta Łodzi pod nazwą »Dziecięca Niedola«” , z dnia 9 września 1921
roku, tutaj:
W
1919 roku Matylda Haymanowa dokonała darowizny na rzecz „Niedoli Dziecięcej”,
pozwalającej tejże organizacji zmniejszyć koszty działalności dzięki nabyciu na
własność nieruchomości i rezygnacji z wynajmowania pomieszczeń przy ulicy
Wólczańskiej.
Budynek przy dawnej ulicy Hrabiowskiej 28.
Zakupiono
nieruchomość położoną przy ówczesnej ulicy Hrabiowskiej (po II wojnie ulica
została przemianowana na …Proletariacką, ówczesne władze wykazały się swoistym
wyczuciem chwili…) 28, o powierzchni 1035 m² czy też 1061,7 m².
Plac
ten został, jako jeszcze niezabudowany nabyty 14 września 1926 roku za sumę
3600 zł przez małżonków Zygmunta i Martę-Józefę (z domu Ałabisz) Eckersdorf od
Banku Handlowego w Łodzi, który dokonał parcelacji większej nieruchomości
nabytej w 1925 roku od Komisji Likwidacyjnej majątku Ludwika Meyera.
Na placu
tym nabywcy wznieśli w 1927 roku parterowy dom wraz z mansardą mieszkalną.
29
kwietnia 1929 roku nabyła plac, wraz z budynkami, za sumę 11 650 USD
„Niedola Dziecięca”. Środków na nabycie placu dostarczyła – jak już wspomniano,
Matylda Heymanowa, płacąc gotówką 5000 USD, a pozostałą część trzema wekslami z wystawienia
Chaima Lipnowskiego, z terminem płatności najpóźniejszego z nich 10 czerwca
1929 roku. Tym samym aktem Matylda Heymanowa zastrzegła, iż darowizna
dokonywana jest pod warunkiem, że:
„a. przeznaczenie nabywanej przez
Stowarzyszenie nieruchomości powyższej, mającej służyć dla celów, wymienionych w statucie, nie może być
zmienione, chyba tylko za życia jej darującej – za jej wyraźną zgodą
i b. na wypadek zamknięcia i likwidacji
stowarzyszenia – nieruchomość powyższa może być przekazana tylko instytucji
mającej za zadanie opiekę nad biednymi żydowskimi dziećmi miasta Łodzi…”
W
latach 1929-1930 „Niedola Dziecięca” dokonała na zakupionej nieruchomości
inwestycji, dobudowując do istniejącego domu z poddaszem parterowy budynek –
oficynę o sześciu pomieszczeniach i sklepionych piwnicach. Najprawdopodobniej
dobudowano wtedy taras. Łącznie w budynkach znajdowało się dwadzieścia
pomieszczeń. Budynki były zelektryfikowane i wyposażone w urządzenia
higieniczne: rezerwuar na wodę, dół kloaczny, dwie żelazne emaliowane wanny i
cztery umywalnie.
Wszystkie
pomieszczenia użytkowane były bezpośrednio przez „Niedolę Dziecięcą”.
Według
danych kartoteki nieruchomości m. Łodzi z 1929 roku w budynku wybudowanym w
1927 roku na parterze znajdowały się: jedna duża sala dla dzieci oraz pokój dla
dozorcy i kuchnia, na pierwszym piętrze – dwie sypialnie, pokój dla personelu i
pokój dla służby, na drugim piętrze – dwie sypialnie dla dzieci, izolatka i
kancelaria, na poddaszu – suszarnia. W części dobudowanej, liczącej 6 lub 7
pomieszczeń, znajdowały się: sala dla dzieci, kuchnia, pokój dla dozorcy,
umywalnia i obora.
Jak
można przypuszczać, na rozbudowę lokalu „Niedoli Dziecięcej” zaciągnięta
została pożyczka prywatna, którą stowarzyszenie chciało zamienić na bardziej
korzystną pożyczkę Towarzystwa Kredytowego m. Lodzi. Pożyczkę taką w wysokości
32 500 zł otrzymano na podstawie decyzji Dyrekcji tegoż Towarzystwa z 30
kwietnia 1930 roku.
Budynek
Towarzystwa Kredytowego m. Łodzi. Ulica Pomorska 21.
Moment
podjęcia pożyczki przypadł na początek kryzysu gospodarczego, lecz – podobnie
jak większość przemysłowców łódzkich – zarząd „niedoli Dziecięcej” nie
spodziewał się tak ciężkiego jego przebiegu. Kryzys podkopał możliwości
regularnej spłaty pożyczek. W 1933 roku zaległości sięgały już ponad półtora
roku i zarząd stowarzyszenia zwrócił się do Towarzystwa Kredytowego o konwersję
zaległości.
Władze Towarzystwa wyraziły zgodę, jednak pod warunkiem spłaty
części zaległości i terminowej wpłaty raty za styczeń 1933 roku (pełnomocnictwo
do prowadzenia rokowań w tej sprawie otrzymał Salomon Blumberg). Jednocześnie
rozpoczęto przygotowania do przymusowej licytacji nieruchomości. Okazało się
jednak, że wpłacenie choćby części zaległych rat było niemożliwe i 7 kwietnia
1933 roku stowarzyszenie zwróciło się o złagodzenie warunków konwersji,
podkreślając, iż:
„Towarzystwo utrzymuje się wyłącznie z
ofiarności publicznej i składek członkowskich i wskutek długotrwałego kryzysu
gospodarczego wpływy z powyższych źródeł zmniejszyły się i zmniejszają w
dalszym ciągu do tego stopnia, że środki jakimi zarząd rozporządza z ledwością
wystarczają na opędzenie najniezbędniejszych wydatków, związanych z utrzymaniem
internatu dla 65 najbiedniejszych sierot. Ponieważ nieuwzględnienie prośby i
obstawanie na żądaniu zapłacenia sumy zł 1495 mogłoby doprowadzić do kompletnej
ruiny pożytecznej placówki dobroczynnej, jaką jest Towarzystwo „Niedola Dziecięca”,
zarząd spodziewa się, że W. Panowie zachcą łaskawie rozpatrzyć prośbę”.
W
latach 30. Działalność statutowa organizacji koncentrowała się na prowadzeniu
internatu dla 65 dzieci, z „pełnym
utrzymaniem i wychowaniem”. Jedynym źródłem dochodu była „ofiarność
publiczna”, w tym subwencje (na przykład Towarzystwo Kredytowe m. Łodzi w 1937
roku udzieliło jej w wysokości 100 zł) i dochody z zabaw.
Pismo Starostwa Grodzkiego Łódzkiego do Wydziału Pracy i Opieki Urzędu
Wojewódzkiego Łódzkiego w sprawie statutu i składu Zarządu Towarzystwa Pomoc
Biednym Dzieciom Wyznania Mojżeszowego „Niedola Dziecięca”, z dnia 16 maja
1933 roku, tutaj:
Skład władz Towarzystwa Pomocy Biednym Dzieciom
Wyznania Mojżeszowego „Niedola Dziecięca” z roku 1938:
Prezes
– Matylda Heymanowa (al. Kościuszki 93)
Wiceprezes
– Maria Rabinowiczowa (ul. Legionów 3)
Skarbnik
– Leonia Blumbergowa (ul. Żeromskiego 100)
Sekretarz
– Herbert Grawe (ul. Traugutta 14)
Członkowie
zarządu:
Lola
Glassowa (Żeromskiego 100)
Helena
Goldfarbowa (Piramowicza 4)
Teresa
Joffe (Sienkiewicza 4)
Magdalena
Lipnowska (Sienkiewicza 6)
Czesława
Lipiec (Żwirki 4)
Salomon
Blumberg (Żeromskiego 100)
Herman
Engelman (Piotrkowska 225)
Władysław
Lipszyc (Piramowicza 11)
Leonia
Klajman (Zagajnikowa 31a)
Jakub
Kaufman (Moniuszki 11)
Salomea
Margulies (Kościuszki 17)
Sara
Sobocka (Przyrodnicza 24)
Bronisław
Sobocki (Przyrodnicza 24)
Henryk
Goldberg (Narutowicza 37)
Stanisław
Gutman (Piotrkowska 211)
Konstatnty
Halpern (Piotrkowska 260)
Samuel
Faust (Kościuszki 53)
Samuel Faust (1880-1942)
Samuel
Faust (Szmul) – wieloletni
przewodniczący i członek zarządu Towarzystwa Pomocy Biednym Dzieciom Wyznania Mojżeszowego
„Niedola Dziecięca”.
Urodził
się 15 marca 1880 roku w Pabianicach – łódzki przemysłowiec
pochodzenia żydowskiego.
Syn
Hermana Cwi (1854-1937), właściciela tkalni wełny. Do ósmego roku życia uczył
się w chederze, a później w częstochowskim progimnazjum Przeorskiego.
W 1899 roku został przyjęty na wspólnika w rodzinnej spółce ojca i mianowany
jednym z trzech kierowników przedsiębiorstwa (obok Pinkusa Izbickiego i
Maurycego Fausta) przy ul. Konstantynowskiej 48 w Łodzi. Od
początku XX wieku fabryka produkowała tkaniny wełniane i półjedwabne gładkie i
deseniowe, tkaniny damskie kolorowe na bluzki oraz tkaniny czesankowe.
W
1914 roku wyjechał do Moskwy i został zatrudniony jako dyrektor
techniczny zakładów włókienniczych Zemgor (Ziemskij Sojuz Gorodow), zaopatrujących
armię. W sierpniu 1918 roku, dzięki wydanym przez komisję do spraw repatriacji
dokumentom podróży, udało mu się opuścić rewolucyjną Rosję i wrócić do kraju.
Po
powrocie do Łodzi zastał zrujnowaną fabrykę, z której Niemcy, wycofując się pod
koniec wojny, wywieźli wyposażenie. Udało się jednak wkrótce uruchomić
przedsiębiorstwo najpierw handlowe, potem produkcyjne, które w 1924 roku
zostało przekształcone w spółkę „Przemysł Włókienniczy Herman Faust i Spółka, Spółka
Akcyjna”. Do spółki przystąpił też jego szwagier Moryc Gliksman. Firma
odzyskała tradycyjne rynki zbytu: Polskę, Pomorze, kraje bałtyckie i Besarabię.
Wraz
z Maksem Glicensteinem i innymi udziałowcami należącymi do Towarzystwa „Odeon”
(od 1921 Spółka „Casino-Odeon”) był współwłaścicielem kinematografów „Odeon” (ul.
Przejazd 2) i „Casino” (ul. Piotrkowska 67). W 1928 roku wycofał się
ze spółki.
Przed wejściem do kina „Odeon” (późniejsze kino „Gdynia).
Od
1924 roku Samuel Faust wchodził w skład zarządu Towarzystwa Szerzenia Pracy
Zawodowej i Rolnej wśród Żydów „Ort” w Łodzi, pełniąc w nim funkcję
wiceprezesa. Był też członkiem Centralnej Rady tego Towarzystwa w Polsce.
Przez
wiele lat był przewodniczącym Towarzystwa Pomocy Biednym Dzieciom Wyznania
Mojżeszowego „Niedola Dziecięca”, był członkiem zarządu Towarzystwa Szkół
Żydowskich w Łodzi, członkiem zarządu Stowarzyszenia Humanitarnego „Montefiore
- B'nei B'rith” w Łodzi i członkiem prezydium Żydowskiego Towarzystwa
Krajoznawczego.
W
Łodzi mieszkał przy al. Tadeusza Kościuszki 53.W chwili wybuchu II wojny
światowej był członkiem Rady Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Łodzi i 5
listopada 1939 roku został przez okupacyjne władze niemieckie zatwierdzony na
stanowisku członka Rady Starszych (Ältestenrat). Podczas pierwszego posiedzenia
Rady (11 listopada 1939 roku) jej członków aresztowało gestapo i osadziło w
więzieniu policyjnym w Radogoszczu. Nie uczestnicząc w owym posiedzeniu uniknął
tego losu. Pod koniec listopada 1939 roku przedostał się wraz z rodziną do
Warszawy. Zamknięty tam w getcie, współpracował z Adamem Czerniakowem,
a do końca swojego pobytu w getcie był zatrudniony w warsztatach tkackich.
Adam
Czerniakow – inżynier, działacz gospodarczy, oświatowy i społeczny,
publicysta, komisaryczny prezes Żydowskiej Gminy Wyznaniowej w Warszawie, w
latach 1939−1942 prezes warszawskiego Judenratu.
Samuel
Faust w małżeństwie z Rachelą z Kantorowiczów miał dzieci: Emanuelę
(1904-1991), Janinę (1905-1942) i Bolesława (1908-1945). Zginął razem z żoną i
córką w Treblince we wrześniu 1942 roku.
Post
Scriptum:
Ulica
Proletariacka przed wojną nosiła nazwę Hrabiowska. Władze powojenne, wykazując
się specyficznym poczuciem humoru i ze względu na jedyny słuszny kierunek polityczny
postanowiły zmienić jej nazwę, ale na tej tabliczce z nr 20 – nazwa przetrwała.
źródła:
Kazimierz
Badziak, Jacek Walicki. Żydowskie organizacje społeczne w Łodzi (do 1939r.)
Andrzej
Kempa, Marek Szukalak. Żydzi dawnej Łodzi. Słownik biograficzny Żydów
łódzkich oraz z Łodzią związanych.
BAEDEKER
POLECA:
Kazimierz Badziak, Jacek Walicki.
Żydowskie organizacje społeczne w Łodzi (do 1939r.)
Autorzy
oddają do rąk czytelników pełne, naukowe opracowanie problematyki dotyczącej
żydowskich organizacji społecznych i filantropijnych w Łodzi do 1939 roku.
Oparte zostało ono w przeważającej części na materiałach archiwalnych oraz
prasie łódzkiej. Skoncentrowano się na organizacjach najstarszych i
dysponujących największą bazą materialną dla swej działalności. W ośmiu
rozdziałach omówiono: przepisy prawne regulujące funkcjonowanie stowarzyszeń
dobroczynnych, zagadnienia związane z aktywnością Żydowskiej Szkoły Rzemiosł
"Talmud ? Tora", Łódzkiego Szpitala Żydowskiego imienia Izraela i
Leony Poznańskich, Łódzkiego Żydowskiego Towarzystwa Dobroczynności, instytucji
opieki nad dziećmi, starcami. Temat żydowskiej pomocy dobroczynnej został
przedstawiony rzetelnie i szczegółowo, a zarazem przystępnie.
Źródła
fotografii archiwalnych:
Przeczytaj
jeszcze:
