Dzieci Bałut - murale pamięci. Dwa kolejne murale w 75 rocznicę Wielkiej Szpery.

Dwa murale przedstawiające postaci dzieci z łódzkiego getta odsłonięto w sierpniu 2017 roku  na ścianie dawnej nastawni kolejowej w pobliżu memoriału Radegast w Łodzi. Portrety ofiar tzw. Wielkiej Szpery powstały w ramach projektu "Dzieci Bałut - murale pamięci".

- Obrazy, które pojawiły się na budynku dawnej nastawni PKP, to portrety dwojga dzieci wywiezionych z Litzmannstadt Getto do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem w ramach tzw. Wielkiej Szpery, którą Niemcy przeprowadzili 75 lat temu – poinformowała koordynatorka projektu Katarzyna Tośta ze Stowarzyszenia "Na co dzień i od święta".

Niemcy przeprowadzili Wielką Szperę we wrześniu 1942 roku – w ramach akcji wysiedlono z getta i skierowano na śmierć 15-16 tyssięcy osób nieprzydatnych do pracy – były to wszystkie dzieci poniżej 10 lat, osoby starsze i chore.

Postaci dziewczynki i chłopca namalowane na dawnej nastawni zostały odwzorowane z fotografii dokumentujących Wielką Szperę. 

Dzieci są anonimowe, wiadomo jednak, że wiodąca obok tego budynku droga do Stacji Radegast, z której wywożono mieszkańców getta do obozów zagłady, była dla nich drogą ostatnią.

Zdjęcie ludzi idących w kierunku stacji Radegast - jedna z najbardziej znanych fotografii pokazująca ostatni etap getta Litzmannstadt. Została wykonana przez Mendla Grosmana z piętra budynku przy ulicy Zagajnikowej 1.

Stacja Radegast.

Murale pamięci są sposobem na przybliżanie historii najmłodszych ofiar okrucieństwa II wojny światowej. Wizerunki dzieci polskich, żydowskich i romskich żyjących wówczas w dzielnicy Bałuty, na której terenie działało Litzmanstadt Getto, a także hitlerowski obóz dla dzieci przy ulicy Przemysłowej, odwzorowane zostały na podstawie archiwalnych fotografii.

Pierwsze malowidła powstały w 2012 roku; do tej pory sportretowano 25 dzieci. Tylko czworo – Dawid Sierakowiak, Abramek Koplowicz, Salek Berliński i Abramek Cytryn – znanych jest z imienia i nazwiska.

Przejdźmy jeszcze raz szlakiem Murali Pamięci:

Ulica Franciszkańska 13. Chłopiec z getta.

Ulica Jakuba 10. Chłopiec z getta.

W piątej edycji projektu uczczona została również pamięć dzieci z obozu dla Romów muralem przy ulicy Starosikawskiej 23 i więźniów obozu dla dzieci polskich – jedynego obozu koncentracyjnego w III Rzeszy powstałego wyłącznie dla dzieci – malowidłem na budynku przy ulicy Przemysłowej 13a – naprzeciwko była furtka do getta, a obok strażnica.

Ulica Przemysłowa 13a. Więzień obozu przy ulicy Przemysłowej.

Ulica Starosikawska 23. Dziewczynka z obozu cygańskiego.

Ulica Organizacji WiN. Chłopiec z getta.

Ulica Łagiewnicka 35. Chłopiec żydowski.

Ulica Łagiewnicka 33. Chłopiec żydowski.

Ulica Mikołaja Reja 13. Chłopiec z obozu dla dzieci polskich.

Ulica Wojska Polskiego 116. Więzień obozu dla dzieci polskich.

Ulica Przemysłowa 16. Więzień obozu dla dzieci polskich.

Ulica Wojska Polskiego 70b. Abramek Koplowicz.

Abraham (Abramek) Koplowicz urodził się 18 lutego 1930 roku w Łodzi –poeta żydowski, więzień getta łódzkiego, zamordowany w obozie koncentracyjnym.

Był synem Mendla (ur. 1900) i Jochwety Gitli (ur. 1900). Już jako więzień getta, w wieku kilkunastu lat, pracował w warsztacie szewskim. Jednocześnie w szkolnym zeszycie zapisywał swoje wiersze i krótkie obrazki satyryczne, dokumentując codzienność getta i własne przeżycia. W sierpniu 1944 został wraz z matką wywieziony do niemieckiego obozu zagłady Auschwitz-Birkenau, gdzie oboje zginęli w komorze gazowej.

II wojnę przeżył ojciec Koplowicza, który po powrocie do Łodzi odnalazł zeszyt z wierszami (później zeszyt przekazano do Instytutu Yad Vashem w Jerozolimie). Wiersze zostały wydane za sprawą przyrodniego brata Koplowicza, Eliezera (Lolka) Grynfelda – najpierw w Polsce w opracowaniu Zbigniewa Dominiaka (Abramka Koplowicza utwory własne. Niezwykłe świadectwo trzynastoletniego poety z łódzkiego getta, Łódź 1993), potem po hebrajsku w tłumaczeniu Irit Amiel (1995). 

Namalowany ze swoim psem albo zabawką – konikiem bez biegunów…

Ulica Przemysłowa 16. Chłopiec z obozu dla dzieci polskich.

Ulica Wojska Polskiego 112. Więzień obozu dla dzieci polskich.

Ulica Mikołaja Reja 7. Więzień obozu dla dzieci polskich.

Ulica Gęsia 1. Zisele Świerc.

Kuzynka Zisele Świerc, prof. Halina Goldberg z Bloomington w USA wspomina: „Niewiele wiem o mojej kuzynce Zisele Świerc. Jej mama, Hela (Chaja) Piwnik urodziła się w Łodzi. Matka Heli, Nechuma Abbe pochodziła z rodziny tkaczy (była ciotką Samuela Abbe, do którego należała fabryka na Radogoszczu, dzisiaj oddział martyrologiczny Muzeum Tradycji Niepodległościowych). Ojciec Heli, Jeruchem, jak wielu mężczyzn w jego rodzinie, był furmanem. Mieszkali na Bałutach, przy ulicy Dolnej 12 i tam też Hela się wychowywała wśród piątki młodszego rodzeństwa. Moja mama była jedną z jej sióstr. Nie wiem jak Hela poznała swego męża, ojca Zisele, którego znam tylko nazwisko – Świerc, był szewcem. Zisele (czasem też nazywana Zosią) miała około 5 lat gdy rozpoczęła się wojna…

Ulica Wojska Polskiego 82. Chłopiec z obozu cygańskiego.

Ulica Wojska Polskiego 83. Dziewczynka z obozu cygańskiego.

Ulica Wojska Polskiego 82. Dziewczynka z obozu cygańskiego.

Ulica Franciszkańska 24. Salek Berliński.

24 sierpnia 1944 Salek wraz z rodziną został wywieziony do Auschwitz-Birkenau. Tam zginął. Ocalała jedynie jego o dwa lata młodsza siostra, Ruth obecnie Eldar, mieszka w Izraelu.

Ulica Starosikawska 18. Abram Cytryn. 

W zbiorach Centrum Szymona Wiesenthala w Los Angeles znajdują się wiersze i opowiadania Cytryna, spisane w 24 zeszytach. W 1944 roku wraz z rodziną został on wywieziony do obozu Auschwitz-Birkenau, gdzie zginął. W roku 1945 jego starsza siostra Lucie odnalazła utwory pozostawione w Łodzi. Znajdowały się w ostatnim miejscu pobytu rodziny Cytrynów przed wysiedleniem do obozu - w mieszkaniu przy ulicy Starosikawskiej 12. Tego budynku już nie ma, dlatego też jego portret został namalowany na ścianie Przedszkola Miejskiego Nr 114 w Łodzi, które mieści się przy ulicy Starosikawskiej 18.

Ulica Spacerowa 8. Dawid Sierakowiak (po prawo).

Autor "Dziennika. Pięciu zeszytów z łódzkiego getta" Wcześniej umieszczono tu wizerunek chłopca mylonego z Dawidem.

Ulica Hersza Berlińskiego 15. Dziewczynka z fotografii Włodzimierza Pfeiffera.

Ulica Przemysłowa 12. Więzień obozu dla dzieci polskich.

Ulica Zielna 9. Dziewczynka z fotografii Włodzimierza Pfeiffera.

Ostatnie dwa murale, powstałe w 2017 roku znajdują się na ścianie dawnej nastawni kolejowej w pobliżu memoriału Radegast:

- Charakterystyczne dla murali tworzonych w ramach tego projektu jest to, że nie ingerują one agresywnie w przestrzeń miejską, lecz ujawniają się delikatnie, budząc zainteresowanie u przechodniów i prowokując do pytań dotyczących ich znaczenia - wyjaśnił asystent w Pracowni Podstaw Grafiki Warsztatowej łódzkiej ASP Damian Idzikowski, który wspólnie z Piotrem Saulem z Wydziału Malarstwa i Rzeźby jest autorem murali.

Projekt dofinansowano ze środków Muzeum Historii Polski w Warszawie w ramach programu "Patriotyzm Jutra".

Niemcy utworzyli getto w Łodzi (okupanci zmienili nazwę miasta na Litzmannstadt) w lutym 1940 roku, jako pierwsze na ziemiach polskich włączonych do Rzeszy. Łącznie przebywało tam około 220 tysięcy osób. Do getta trafiło wielu żydowskich intelektualistów z Polski, Czech, Niemiec, Austrii i Luksemburga. Całkowita likwidacja getta nastąpiła w sierpniu 1944 roku. Według różnych źródeł, ocalało z niego jedynie od 7 do 13 tysięcy osób.

W granicach getta Niemcy utworzyli również obóz dla Romów oraz dla dzieci i młodzieży polskiej. Pierwszy z nich powstał w połowie września 1941 roku. Zamknięto w nim ponad 5 tysięcy Romów z Austrii. W styczniu 1942 roku władze niemieckie podjęły decyzję o likwidacji obozu, co dla Romów oznaczało śmierć w obozie zagłady w Chełmnie nad Nerem.

1 grudnia 1942 roku  na terenie getta łódzkiego utworzono obóz dla dzieci polskich przy ulicy Przemysłowej. Do stycznia 1945 roku przeszło przez niego kilkanaście tysięcy polskich dzieci w wieku od 2 do 16 lat - wiele z nich zmarło z głodu, w wyniku chorób czy pobicia przez niemieckich oprawców.

Źródło:

Onet.Łódź https://lodz.onet.pl

Fot. Monika Czechowicz

Przeczytaj jeszcze:

LITZMANNSTADT GETTO - STACJA PRZEŁADUNKOWA RADEGAST

LITZMANNSTADT GETTO – wrzesień 1942

LITZMANNSTADT GETTO - obóz cygański (Zigeunerlager) i Kuźnia Romów

LITZMANNSTADT GETTO - Marysin i sierociniec przy ulicy Marysińskiej 100 (wówczas Siegfriedstrasse).

DZIECI BAŁUT. MURALE PAMIĘCI.

"Dzieci Bałut - murale pamięci". Odsłonięto kolejne cztery wizerunki.

LITZMANNSTADT GETTO - PRAGNĘ ŻYĆ

ŁÓDŹ. ODSŁONIĘCIE MURALI W ROCZNICĘ WIELKIEJ SZPERY.

OBÓZ DLA POLSKICH DZIECI W ŁODZI

W DNIU DZIECKA

MURAL MARKA EDELMANA

DZIECI BAŁUT. MURALE PAMIĘCI 2016

MAPA GOOGLE

Willa w parku im. księcia Józefa Poniatowskiego.

W parku im. księcia Józefa Poniatowskiego (założenie parkowe powstało w 1910 roku  na terenie dawnych Lasów Miejskich i wówczas nosiło nazwę Ogród przy ulicy Pańskiej, od 1917 roku nosi obecną nazwę) znajduje się ciekawy obiekt, który latem jest skryty w bujnej zieleni drzew, chyba najlepiej podziwiać go w pełnej okazałości w okresie gdy drzewa są bezlistne.

Willa położona jest na terenie porośniętym starodrzewem, w centralnej części parku.

Spóźniłam się nieco ze spacerem, bo wiosna w Łodzi pojawiła się nagle, zasłaniając budynek żywą wiosenną zielenią.

Willa powstała około 1920-1925 roku  w „stylu dworkowym". Autorem projektu był architekt znany z wielu realizacji w Łodzi, Wiesław Lisowski.

Prawdopodobnie w willi miał zamieszkać ówczesny wiceprezydent Łodzi Wacław Wojewódzki (ew. Tadeusz Waryński). Ze względu na niesprecyzowaną datę budowy willi, nie można określić jednoznacznie, która z wymienionych osób mogła w niej mieszkać.

W pracy Krzysztofa Stefańskiego „Ludzie, którzy zbudowali Łódź. Leksykon architektów i budowniczych miasta” czytam, że willa powstała w 1922 roku i była przeznaczona dla prezydenta Bronisława Ziemięckiego, ten sam autor w książce „Łódzkie wille fabrykanckie” podaje w przybliżeniu datę powstania budynku na rok ok. 1925.

Willa została zaprojektowana na rzucie prostokąta z ryzalitami na osi podłużnej od wschodu i zachodu, układ wnętrz jest dwutraktowy (wnętrza niestety pozbawione są pierwotnego wystroju, zachowana została częściowo pierwotna stolarka).

Wejście główne znajduje się w ryzalicie wschodnim.

Budynek jest piętrowy z wysokim użytkowym poddaszem z facjatami na osiach głównych. 

Część centralna nakryta jest wysokim czterospadowym dachem, facjaty na osiach głównych nakryte są dachami dwuspadowymi.

Po zakończeniu II wojny światowej jak w wielu tego typu budynkach i w tym umieszczono Przedszkole Państwowe. Od 2000 roku willa stała się siedzibą Niepublicznego Zakładu Opieki Społecznej "Ledan", Zakład Opiekuńczo-Pielęgnacyjny.

Dzisiaj willa wydaje się opuszczona, na furtce widoczna jest tablica:

Dokładny adres lokalizacji willi: ulica Żeromskiego 117a.

Źródła:

Krzysztof Stefański. Ludzie, którzy zbudowali Łódź. Leksykon architektów i budowniczych miasta.

Krzysztof Stefański. Łódzkie wille fabrykanckie.

Polska Niezwykła http://www.polskaniezwykla.pl

Przeczytaj jeszcze:

PARK IM. JÓZEFA PONIATOWSKIEGO W ŁODZI

Fot. Monika Czechowicz

MAPA GOOGLE

Dawna Szkoła Powszechna im. Józefa Piłsudskiego - romantyzm narodowy w architekturze.

Dawna Szkoła Powszechna im. Józefa Piłsudskiego przy ulicy Zagajnikowej 28/32 (dzisiaj ulica Doktora Stefana Kopcińskiego 54).

W październiku 1919 roku ówczesny architekt miejski Wacław Kowalewski sporządził projekt Szkoły Ludowej w Łodzi przy ulicy Zagajnikowej 28 na posesji miejskiej. 

Członkowie Komisji Międzyministerialnej Ministerstwa Robót Publicznych, rozpatrujący na posiedzeniu 15 listopada 1920 roku projekt szkicowy, zatwierdzony przez Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, chwalili architekta za układ funkcjonalno-przestrzenny i prawidłowy rozkład, krytykowali natomiast nieharmonijną kompozycję brył architektonicznych, a przede wszystkim niespokojny wyraz formalny fasad.

W rezultacie zrealizowany obiekt był pierwszym w Łodzi gmachem szkolnym, wzniesionym w odpowiedzi na Dekret o obowiązku szkolnym z dnia 7 lutego 1919 roku.

"Rozwój", rok 1921.

 Księga pamiątkowa dziesięciolecia działalności samorządu m. Łodzi 1919-1929.

Sprawny przebieg prac budowlanych zawdzięczano patronatowi magistratu, dobrej organizacji robót, hojności ofiarodawców i dogodnym warunkom finansowania. Bocznicę kolejową do transportu materiałów budowlanych udostępniła nieodpłatnie Wspólnota Administracyjna Zakładów Przemysłowych Towarzystwa Akcyjnego Karola Scheiblera i Ludwika Grohmana. Roboty ziemne wykonała społecznie Okręgowa Ekspozytura Sekcji Opieki Ministerstwa Spraw Wojskowych.

W kilka dni po uroczystym otwarciu gmachu, które nastąpiło 8 października 1922 roku, w uznaniu zasług architekta Wacława Kowalewskiego magistrat przychylił się do jego prośby i zezwolił na wmurowanie w ścianę budynku tablicy z nazwiskiem projektodawcy i kierownika budowy szkoły.

Wacław Kowalewski urodził się w 1891 roku w Sieradzu. Był absolwentem Szkoły Realnej w Kaliszu i Wydziału Architektury Politechniki Lwowskiej, dyplom uzyskał w 1924 roku. W czasie studiów praktykował w znanej lwowskiej firmie „A. Zachariewicz i J. Sosnowski” (1910-1911). Po ukończeniu studiów pracował w Wydziale Krajowym we Lwowie, a następnie jako zastępca inżyniera powiatowego w Sieradzu (1912-1914). W okresie I wojny światowej zatrudniony był czasowo w firmie „Lutosławski” w Wilnie (1915-1916). Po wojnie osiadł w Łodzi, pracując w latach 1918-1925 jako kierownik Inspekcji Budowlanej w Wydziale Budownictwa Zarządu m. Łodzi, następnie Oddziału zabudowy. Należał do najwybitniejszych twórców łódzkich lat międzywojennych. W jego dorobku znajdują się zarówno domy i osiedla mieszkalne, jak i szkoły oraz kościoły, reprezentujące głównie formy o charakterze zachowawczym. Był członkiem łódzkiego Koła Architektów i Budowniczych, z ramienia którego zasiadał w jury konkursu na gmach szkoły przy ulicy Rokicińskiej (rok 1929), a następnie członkiem Oddziału Łódzkiego Stowarzyszenia Architektów Polskich. Publikował w prasie łódzkiej artykuły na tematy artystyczne.

W 1933 roku był jednym z założycieli Rotary Club Łódź.

W czasie okupacji pozostał w Łodzi i pracował w firmie J. Schumanna.Był ożeniony z Ewą Rudnicką, z którą miał dwoje dzieci: Teresę i Andrzeja.

Po wybuchu wojny państwo Kowalewscy razem z dziećmi zostali wyrzuceni przez Niemców ze swego pięknego mieszkania przy ulicy Narutowicza 107. Na ich miejsce wprowadzili się tzw. Balten Deutches – Niemcy z terenów Łotwy i Estonii. Architekta z rodziną nie zesłano jednak do Generalnej Guberni, lecz pozostawiono w Łodzi, gdyż Kowalewski potrzebny był Niemcom przy pracach budowlanych. Do końca wojny mieszkali w prymitywnych warunkach w piwnicy swego domu…

Po 1945 roku Wacław Kowalewski pracował jako inżynier nadzoru w Zjednoczeniu Przedsiębiorstw Budowlanych oraz starszy inspektor nadzoru Dyrekcji Budowy Osiedli Robotniczych. Zmarł w 1962 roku w Łodzi.

Zaprojektowany przez Kowalewskiego kompleks szkolny, zlokalizowany w północno-wschodniej części miasta, składa się z usytuowanego we wschodniej pierzei ulicy Zagajnikowej (obecnie ulica Kopcińskiego) budynku głównego oraz skrzydeł (bocznych i środkowego) otaczających dwa dziedzińce wewnętrzne.

Dziedzińce od wschodu otwarte są na teren zieleni, boisk i miejsc rekreacji.

"Rozwój", rok 1922.

Fotografia z ok. 1959-1960 roku. 

Zbiory Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi.

Pierwotnie (przed poszerzeniem ulicy Kopcińskiego) obiekt był nieznacznie cofnięty w stosunku do ówczesnego przebiegu ulicy Zagajnikowej, na głębokość dostateczną dla zmniejszenia wpływu hałasu ulicznego.

Całość obszaru (poza budynkiem głównym, usytuowanym w pierzei) okala murowany, miejscami ażurowy, wysoki parkan.

Rzut założono na planie zbliżonym do litery E. Budynek główny 2,5-traktowy posiada trzy wejścia frontowe, z których główne umieszczono w osi środkowej, natomiast dwa pomocnicze, sąsiadujące z klatkami schodowymi, prowadzą do 1,5-traktowych skrzydeł bocznych.

Wyjścia dziedzińcowe dla uczniów zaplanowano na zamknięciu, skierowanych na północ (raz na dziedziniec wewnętrzny, raz na strefę obrzeżną terenu), pól traktów korytarzowych skrzydeł bocznych oraz na strefie przejściowej między budynkiem głównym a salą gimnastyczną zajmującą skrzydło środkowe.

Na dziedzińce wyprowadzono również wyjścia gospodarcze z pomieszczeń zlokalizowanych w suterenach. Zgodnie z pierwotnymi założeniami programowymi w gmachu urządzono dwie szkoły ludowe o siedmiu równoległych klasach oraz dwie klasy specjalne i wspólną dla obu szkół salę gimnastyczną z zapleczem scenicznym.

W suterenach umieszczono szatnie, bufet z jadalnią, kąpielisko (wanny, natryski), pralnię, warsztaty ze składem materiałów, kilka pomieszczeń dla służby, a w centralnej części budynku kotłownię. Na parterze zlokalizowano wspólną kancelarię, bibliotekę, pokój dla lekarza, wspomnianą salę gimnastyczną oraz 10 sal lekcyjnych, obliczonych na 50 uczniów każda. Na dwóch piętrach rozmieszczono w sumie 20 sal lekcyjnych, dwie sale dla nauczycieli, dwa pokoje dla kierowników, salę doświadczeń i zbiorów.

Na poddaszu, obok dwóch sal do robót ręcznych i doświadczeń, w związku z zaniechaniem w 1923 roku budowy domu mieszkalnego dla personelu nauczycielskiego, urządzono kilkanaście pokoi kawalerskich.

Monumentalna bryła kompleksu zakomponowana jest symetrycznie, w sposób charakterystyczny dla bloku wielkomiejskiego. Trzykondygnacyjny, zwarty gmach frontowy i skrzydła boczne, oraz jednokondygnacyjne, zakończone absydą skrzydło środkowe wyniesione na wysokim, sięgającym okien parteru, szkarpowo ukształtowanym cokole.

W elewacjach zastosowano zdobienia nawiązujące do form architektury o rodowodzie narodowo-romantycznym (obramienia drzwi i okien, wydatne gzymsy rynnowe, powieki dachowe).

Wysokie trójkątne szczyty stromych dachów ryzalitu centralnego budynku głównego ukryto za attykami, ukształtowanymi zgodnie z manierystycznymi zasadami kompozycji renesansowej, przyozdobionymi elementami nawiązującymi do motywów baroku polskiego i klasycyzmu stanisławowskiego (spływy wolutowe o mięsistej stylizacji, elipsoidalne okna z plecionką i kluczem, wazonowe sterczyny).

Interesująca stylizacja motywów dekoracyjnych występuje w obszarze wejścia frontowego.

Dwuskrzydłowe drzwi (z półcyrklastym nadświetlem w obramieniu z trapezoidalnym kluczem) otoczono lizenami, przechodzącymi w poziomie gzymsu w (zdwojone, wolutowe, rzeźbione) kroksztyny, dźwigające płytę gzymsową ze ślepą balustradą (o zwieńczonych wazonowymi sterczynami słupkach narożnych i prostokątnej płycie).

W listopadzie 1999 roku na ścianie przy drzwiach frontowych umieszczono tablicę poświęconą dr Stefanowi Kopcińskiemu, organizatorowi powszechnego obowiązku szkolnego w Łodzi w latach 1919-1922.

Nazwę ulicy Zagajnikowej zmieniono na ulicę Stefana Kopcińskiego po II wojnie światowej.

"Głos Poranny", rok 1935.

1 września 1999 roku, w związku z reformą systemu edukacji, w budynku rozpoczęło pracę Publiczne Gimnazjum nr 28.

W jednym ze skrzydeł znajduje się Przedszkole Miejskie nr 224.

Od roku szkolnego 2018/2019 w budynku gimnazjum rozpocznie działalność
nowe liceum ogólnokształcące.

Strona Szkoły: http://gim28.szkoly.lodz.pl/
ul. Kopcińskiego 54
90-032 Łódź
tel. (42) 674-77-78
fax (42) 674-77-32
gim28@poczta.internetdsl.pl

Źródła:

Joanna Olenderek. Łódzki modernizm i inne nurty przedwojennego budownictwa. Tom 1/ Obiekty użyteczności publicznej.

Krzysztof Stefański. Ludzie, którzy zbudowali Łódź. Leksykon architektów i budowniczych miasta.

Archiwum Rotary Club Łódź http://www.rotary.intv.pl

"Republika", rok 1923.

Fot. archiwalne pochodzą ze zbiorów Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej oraz Archiwum Rotary Club Łódź http://www.rotary.intv.pl

Przeczytaj jeszcze: 
Dawna Szkoła Powszechna przy ulicy Limanowskiego 124 (dawnej Aleksandrowskiej).
Dawna Szkoła Powszechna im. Stanisława Kostki przy ulicy Wspólnej.
Gimnazjum i Zespół Szkół Zawodowych przy alei Pierwszej Dywizji 16/18.
DAWNA SALEZJAŃSKA SZKOŁA RZEMIOSŁ PRZY ULICY WODNEJ 34.
DAWNA SZKOŁA POWSZECHNA IM. KRÓLOWEJ JADWIGI
Dawny Dom Wychowawczy przy ulicy Przędzalnianej 66.
Budynek szkoły przy ulicy Drewnowskiej 88.
SZKOŁA PRZY ULICY GDAŃSKIEJ 90
ŁÓDŹ - ... przy Ogrodowej 28a
Niemieckie Gimnazjum Reformowane przy ulicy Spacerowej w Łodzi.
Szkoła Podstawowa nr 1 im. Adama Mickiewicza oraz Gimnazjum nr 1, ulica S. Sterlinga (dawniej Nowotargowa) 24
Szkoły w sielskim dworku - u zbiegu ulic Staszica i mjr Sucharskiego
Szkoła Rękodzielniczo-Przemysłowa, ulica Stefana Żeromskiego 115
Inicjatywa filantropijna rodziny Ginsbergów i... VIII Liceum Ogólnokształcące im. Adama Asnyka
MIEJSKA ELEMENTARNA SZKOŁA ŻYDOWSKA FUNDACJI HERMANA I MINY MAŁŻONKÓW KONSTADT. Herman Konstadt organizator powszechnego szkolnictwa żydowskiego na terenie Łodzi.
DAWNE GIMNAZJUM ŻEŃSKIE PRZY ULICY PIRAMOWICZA 6
ŻYDOWSKIE GIMNAZJUM MĘSKIE - ŁÓDŹ, ULICA PRÓCHNIKA 43.
DAWNA SZKOŁA ZGROMADZENIA KUPCÓW - ulica Gabriela Narutowicza 68 (dawniej Dzielna )
I Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika w Łodzi
MIEJSKIE GIMNAZJUM MĘSKIE W ŁODZI
GIMNAZJUM DLA DZIEWCZĄT - dzisiaj IV Liceum Ogólnokształcace im. Emilii Sczanieckiej.
Dawna Żydowska Szkoła Rzemiosł Talmud-Thora - historia miejsca.
SZKOŁA ŻYDOWSKA IM. ICCHAKA PERECA.

Fot. współczesne Monika Czechowicz

MAPA GOOGLE