Opowieść o kamienicy - ulica Traugutta 12.

Neobarokowa, trzypiętrowa kamienica przy ulicy Traugutta 12 (dawniej ulica Krótka nr 10) powstała w 1896 roku według projektu Dawida Lande. 

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1900.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1901.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1902.

Pierwotnie był to budynek mieszkalny, należał do Szury i Abrama Weinbergów (w latach 1900 i 1901 jako właściciel wpisany jest sam Abram. Być może w 1902 roku Weinberg ożenił się).

Nad bramą widoczne inicjały właściciela: A W.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1908.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1910.

Lata 60 ubiegłego wieku. Kamienica przy ulicy Traugutta 14 i fragment dawnej kamienicy Abrama i Szury (Sury) Weinbergów 

(źródło: Miastograf)

Po wojnie kamienica została znacjonalizowana. Swoje siedziby miały tam organizacje i stowarzyszenia, między innymi Związek Karate. 

Od kilkunastu lat obiekt figuruje w rejestrze zabytków. W 2001 roku od miasta kupiła ją prywatna firma zajmująca się kupnem i wynajmem nieruchomości.

W podwórzu odrestaurowany budynek dawnej pralni.

Model XIX wiecznego domu mieszkalnego był połączeniem wielu różnorodnych czynników, przede wszystkim zapotrzebowania, uwarunkowań przestrzennych i liberalnych regulacji budowlanych, ale także dążeń właścicieli do maksymalizacji zysku. Popyt, koniunktura, a niekiedy również ograniczenia prawne, powodowały dążenie do jak najlepszego wykorzystania terenu.

Fantazje architektów musiały sprostać tym wyzwaniom, co niekiedy przynosiło bardzo ciekawe efekty widoczne na przykładach planów kamienic czynszowych.

Wprawdzie zabudowa miast rozwijała się raczej organicznie i stopniowo, lecz w niektórych przypadkach, tak jak w Łodzi, proces ten ulegał znacznemu przyspieszeniu. Kiedy jeden dom na działce przestawał wystarczać, rozpoczynano proces dobudowywania oficyn bocznych do istniejących budynków frontowych (…)

Społeczeństwo XIX-wiecznego świata było zorganizowane według odmiennego od współczesnego systemu wartości. Niezależnie od przynależności narodowej i religijnej najważniejsza była w nim rodzina. Nie naruszała interesów państwa ani kościoła, ale także wartości wolności indywidualnej. Rodzina była miejscem, w którym człowiek uczył się jak realizować swoją własną wolność w obrębie społeczności. To właśnie jej siła, wraz z bogaceniem się klasy średniej, była przyczyną dynamicznego rozwoju budownictwa mieszkaniowego w XIX wieku (...)

Według klasycznych reguł architektury, fasadę budynku w zwartej zabudowie miejskiej należy traktować zarówno jednostkowo – jako oddzielną kompozycję (tu podziwiamy piękną neobarokową szatę), ale w równym stopniu jako część architektonicznej parady – paratxis. Dlatego mają one pewien ogólny schemat, który stosowany był w podobny sposób w Berlinie, Paryżu, Wiedniu, Warszawie czy Łodzi.

Schemat ów wywodził się z systemu wartości, który był wówczas powszechnie przyjmowany. Jak już było wspomniane, podstawową wartością w tym systemie była rodzina. Porządek, hierarchia, stabilność, etos pracy, ale także poczucie własnej wartości i realizacja własnych celów w obrębie wspólnoty były także składnikami tego systemu. Wszystkie te elementy odnajdziemy w strukturze i dekoracji kamienicy czynszowej.

Dobrze opisał to Donald Olsen (architekt, 1919-2015):

Nie ma nic sekretnego ani tajemniczego w tym, jakie znaczenia wypowiadały dziewiętnastowieczne budynki. Ich styl, ornament, struktura, czy inskrypcje miały mówić zrozumiale nie tylko do innych architektów i erudytów, ale także do zwykłych ludzi.

Dekoracje takie jak rzeźby, malowidła, inskrypcje przekazywały często potrzebne, „przyziemne” informacje, jak na przykład funkcja budynku. Wskazywały jednak także na budynek jako przedmiot kontemplacji. Miał on sprawiać przyjemność na poziomie estetycznym, a jednocześnie odnosić się do wartości, czy przekazywać codzienne komunikaty. W 1904 roku John Belcher, brytyjski architekt, wyjaśniał:

Architektura musi opowiadać swoją opowieść, ma ona do przekazania przesłanie. (…) Architektura jest prozą niewyartykułowanych, ale pięknych myśli i uczuć. Czasami mówi ona o zwykłych życiowych sprawach; idąc dalej mówi o rodzinnym spokoju i szczęściu; a do tego w dostojny sposób określa wyższe i większe cele życiowe. Opowiada ona o przeszłości, rejestruje (zapisuje) teraźniejszość, wskazuje ideały na przyszłość. Ale tylko wtedy, jeśli jest wzbogacona siostrzanymi sztukami jak rzeźba czy malarstwo, może snuć opowieść pełną elokwencji i mocy.

Odtworzone zostały elementy dekoracyjnej sztukaterii. 

Pięknie prezentują się kolumny z płasko rzeźbioną dekoracją o motywach roślinnych i... jedna z piękniejszych bram w Łodzi.

Post Scriptum z 2025 roku:

Dzisiaj w pięknie odrestaurowanej kamienicy mieści się Aparthotel T12, który docelowo posiadać będzie ponad 50 pokoi.

Strona główna | Aparthotel T12

źródła:

Michał Domińczak, Artur Zaguła. Typologia łódzkiej kamienicy.

Gazeta Wyborcza lodz.wyborcza.pl

OTWARTE ZABYTKI https://otwartezabytki.pl

urbanity.pl https://www.urbanity.pl

Strona główna | Aparthotel T12

Odrestaurowane zabytkowe piece kaflowe.

Przeczytaj jeszcze:

DAWID LANDE - architekt związany z Łodzią. 

Architekci i budowniczowie Łodzi pochodzenia żydowskiego. 

GUSTAW LANDAU-GUTENTEGER 

Adolf Zeligson - architekt rodziny Poznańskich

Franciszek Chełmiński, architekt Łodzi i… zięć Hilarego Majewskiego 

DOM OTTO GEHLIGA - czyli dążenie do „zachowania czystości stylu i wdzięcznej harmonii..." 

Ulica Włókiennicza w Łodzi i ... dom pod numerem 11

Fot. archiwalne

Miastograf: Kamienice przy ul. Traugutta 12 i 14. Autor: Wacław Kamiński. Licencja: Creative Commons

https://www.miastograf.pl

oraz zbiory Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi.

Fot. współczesne Monika Czechowicz

MAPA GOOGLE

- hej, przeleciał ptaszek... 😊

Fot. Monika Czechowicz

DAWID LANDE - architekt związany z Łodzią.

Dawid Lande urodził się w 1868 roku w Karlowych Warach. Jeden z najlepszych architektów łódzkich przełomu wieku XIX i XX, autor wielu projektów zrealizowanych w Łodzi - wielkomiejskich kamienic oraz obiektów użyteczności publicznej.

Absolwent Wyższej Szkoły Rzemieślniczej (w 1886 roku) oraz petersburskiego Instytutu Inżynierów Cywilnych (1886-1891), który ukończył z dyplomem inżyniera cywilnego X klasy.

Po studiach rozpoczął pracę w Komitecie Techniczno-Budowlanym Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w Sankt Petersburgu, ale po kilku miesiącach był zmuszony zrezygnować z pracy z powodu złego stanu zdrowia (w czasie studiów chorował na „ostry katar”). Udał się do Berlina, gdzie odbywał praktykę w znanym biurze architektonicznym „Kayser&Großheim”.

W 1893 roku osiadł w Łodzi i rozpoczął działalność architektoniczną, szybko zdobywając uznanie i pozycję czołowego architekta w mieście.

W Łodzi mieszkał kolejno przy ulicy Piotrkowskiej 7, przy al. Kościuszki 27 i 69.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1913.

Informator m. Łodzi i województwa łódzkiego, rok 1920.

W jego twórczości dominują dużej skali śródmiejskie kamienice o dekoracyjnych fasadach, w których chętnie stosował motywy barokowe i rokokowe. Zapisał na swoim koncie także liczne gmachy użyteczności publicznej.

W 1898 roku wziął udział w międzynarodowym konkursie na projekt czwartego kościoła katolickiego Łodzi (obecnej archikatedry) – jego praca została wyróżniona. W 1899 roku wykonał również niezwykle ciekawy projekt nowego łódzkiego ratusza, który nie doczekał się jednak realizacji.

Projekt łódzkiego ratusza autorstwa Dawida Lande, rok 1899.

Jego pozycję ugruntowała realizacja gmachów rządowych: poczty i Banku Państwa. 

Budynek poczty u zbiegu ulic Tuwima i Kilińskiego.

Dawid Landau zalicza się do pionierów stosowania na gruncie łódzkim, a także w skali ogólnopolskiej, konstrukcji żelbetonowych. W 1899 roku wykonany został przez niego strop żelbetonowy w fabryce Juliusza Kunitzera na Widzewie (w kwietniu 1900 roku sprawdzano jego wytrzymałość). W tym samym roku wygłosił na posiedzeniu Sekcji Technicznej Łódzkiego Stowarzyszenia Techników wykład „O stropach żelazno-betonowych systemu Feketekazy’ego”.

Hala Widzewskiej Manufaktury.

Dawna fabryka Juliusza Kunitzera, czyli Widzewska Manufaktura.

Architekt udzielał się także aktywnie w środowisku zawodowym i na polu społecznym. W styczniu 1900 roku wziął udział w zjeździe budowniczych w Sankt Petersburgu. W styczniu 1902 roku współorganizował w Łodzi zjazd towarzyski absolwentów petersburskiego Instytutu Inżynierów Cywilnych. Rok później wystawiał swoje projekty w dziale architektonicznym Wystawy Artystów Łódzkich.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1900.

Na przełomie XIX i XX wieku zdobył duże uznanie w Warszawie, głównie dzięki sukcesom na konkursach architektonicznych, w tym czasie architekt uchodził z jednego z najciekawszych twórców polskich. W 1909 roku jego pracę, zgłoszoną na konkurs na rozbudowę siedziby Towarzystwa Kredytowego w Warszawie wyróżniono zakupem, jego pozycję umocniło kilka wspaniałych realizacji, między innymi dom Spokornego (rok 1903), który zalicza się do najwybitniejszych dzieł secesji w Polsce.

Kamienica Maurycego Spokornego, zbieg Al. Ujazdowskich i ul. Chopina w Warszawie, wg: Anna Szkurłat, Secesja w architekturze Warszawy, Towarzystwo Opieki nad Zabytkami, Warszawa 1999.

Dawid Lande był jednym z najbardziej znanych architektów łódzkich przełomu XIX i XX wieku, działającym także z powodzeniem w latach 20. XX wieku w okresie Polski niepodległej. Traktowany był wówczas z wielkim szacunkiem jako nestor architektury łódzkiej.

Powierzano mu projekty wielu znaczących gmachów, a wyrazem jego uznania był udział w jury konkursu na projekt Domu Ludowego (rok 1925), konkursu na szpital Czerwonego Krzyża (1927) oraz osiedla mieszkaniowego na Polesiu Konstantynowskim (1928).

Jego dorobek jest bardzo bogaty – obejmuje blisko 200 dzieł. Większość z nich to kamienice, ale liczne są także budynki użyteczności publicznej o różnych funkcjach. W jego twórczości dominują formy historyczne, ale z powodzeniem, zwłaszcza w realizacjach warszawskich, stosował również rozwiązania secesyjne. Dorobek architekta każe go uznać za najważniejszego twórcę łódzkiego przełomu XIX i XX wieku.

Zmarł w Łodzi w 1928 roku.

"Ilustrowana Republika", rok 1928.

"Ilustrowana Republika", rok 1928.

"Ilustrowana Republika", rok 1928.

"Ilustrowana Republika", rok 1928.

"Głos Poranny", rok 1930.

Ważniejsze prace w Łodzi:

KAMIENICE I REZYDENCJE

Kamienica Mendla Pinkusa i Jakuba Lande przy ulicy Spacerowej 1 (dziś al. Kościuszki), róg Zielonej. Projekt z 1894 roku. Obszerny gmach o formach neobarokowych, z narożnikiem zaakcentowanym kopułą (więcej o budynku w baedekarze przeczytasz TUTAJ).

Kamienica Bernarda Glüksmana przy ulicy Spacerowej 36, na rogu ulicy św. Andrzeja (dziś al. Kościuszki, róg Andrzeja Struga). Projekt z 1895 roku. Obiekt dużej skali o podobnym charakterze jak kamienica Pinkusa, z narożną kopułą (więcej o budynku przeczytasz w baedekerze TUTAJ).

Kamienica Jakóba (Jakuba) Joskowicza przy ulicy Piotrkowskiej 271. Projekt z 1894 roku.

Kamienica Nissena Rosenbluma przy ulicy Spacerowej 21 (al. Kościuszki). Projekt z 1896 roku. Wyjątkowo efektowny przykład dekoracyjnej fasady, niestety zwieńczenie z grupą rzeźbiarską zostało zniszczone (obecnie budynek jest w remoncie, poczekam na zakończenie prac i dołączę zdjęcie).

Kamienica Jakuba i Ruchli Brauner (Broner) przy ulicy Spacerowej 29 (al. Kościuszki). Projekt z 1896 roku.

Kamienica A. S. Wajnberga przy ulicy Krótkiej 10 (ulica Traugutta 12). Projekt z 1896 roku.

Kamienica Edwarda Kindermanna przy ulicy Piotrkowskiej 85. Projekt 1896-1897.

Kamienica Henryka Sachsa przy ulicy Piotrkowskiej 107. Projekt z roku 1897 – przebudowa z ukształtowaniem nowej fasady (wcześniej projekty E. Creutzburga i E.P. Brukalskiego) o formach empirowych.

Kamienica przy ulicy Gdańskiej 42. Projekt z 1897 roku - w stylu neobarokowym.

Kamienica Dawida Izraela Sendrowicza przy ulicy Piotrkowskiej 12, róg Rewolucji 1905 roku. Projekt z 1897 roku. Elewacje o motywach manierystyczno-renesansowych i gotyckich.

Kamienica pabianickiej firmy „Krusche i Ender” przy ulicy Piotrkowskiej 143. Projekt z roku 1898. Fasada o formach renesansowych i gotyckich z unikatową dekoracją malarską (rozbudowana w latach 1923-1924 o dwa dodatkowe piętra).

Kamienica Abrama Lubińskiego przy ulicy Piotrkowskiej 19. Projekt z roku 1899. Fasada w stylu angielskiego neogotyku.

Kamienica Mendla Lejba Briksa przy ulicy Narutowicza 42. Projekt z 1910 roku. Fasada neoklasycystyczna.

Rozbudowa willi Arnolda Stillera przy ulicy Stefana Jaracza 45 (1899-1901) – dobudowa części zachodniej do budynku wzniesionego w 1890 roku, z zastosowaniem form renesansu francuskiego i manieryzmu niderlandzkiego.

Dom Reincholda Bennicha przy ulicy Długiej 89 (dziś ulica Gdańska). Projekt z 1903 roku. Fasada o cechach secesyjnych.

Secesyjna willa rodziny Bennichów przy ul. Generała Leopolda Okulickiego "Niedźwiadka" 23. Budynek zbudowany został w latach 1903-1904. Położona w leśnym otoczeniu willa jest dziś wielorodzinnym domem komunalnym.

Przebudowa kamienicy Roberta Schweikerta przy ulicy Piotrkowskiej 56. Projekt z 1911 roku – nadbudowa oraz nowe ukształtowanie fasady z wprowadzeniem elementów rzeźbiarskich.

GMACHY UŻYTECZNOŚCI PUBLICZNEJ

Budynek magazynowo-handlowy na posesji Jonasza Warszawskiego przy ulicy Piotrkowskiej 114/116. Projekt z 1897 roku, od roku 2003 do 2017 galeria „Atlas Sztuki” – parterowy obszerny budynek na planie prostokąta o elewacjach zdobionych formami neorenesansowymi.
Budynek posiada dwie kondygnacje: parter oraz rozległe piwnice pod całym budynkiem służące hali targowej jako lodownia. 

Poczta Główna, róg ulicy Tuwima i ulicy Kilińskiego. Projekt z 1901-1903 roku opracowany w oparciu o projekt petersburskiego architekta Mikołaja Boczarowa. Wcześniej Lande wykonał plany budynku poczty przy al. Kościuszki, które nie zostały zrealizowane.

Rosyjski Bank Państwa (1905-1908). Obecnie oddział Narodowego Banku Polskiego przy al. Kościuszki 14. Gmach o formach klasyczno-renesansowych, z wnętrzami opracowanymi w duchu secesyjno-modernistycznym.

Hale Tanfaniego. Projekt z 1901 roku. Zespól niskich hal na palnie czworoboku, na placu przy ulicy Lutomierskiej i Bazarowej, obecnie nieistniejące.

"Rozwój", rok 1908.

Hotel „Bristol”. Projekt z roku 1909-1911. Gmach na rogu ulicy Zachodniej i Próchnika powstały w dwóch fazach, obecnie istnieje tylko jedna część budynku pełniąca odmienne funkcje.

Rozbudowa Grand Hotelu przy ulicy Piotrkowskiej 72 (1912-1913) – nadbudowa dodatkowej kondygnacji z wysokimi dachami, elewacje opracowane w formach klasyczno-renesansowych z akcentami secesyjno-modernistycznymi. Lande był współwłaścicielem hotelu.

Generalna rozbudowa budynku Spółki Akcyjnej „Dąbrówka” przy ulicy Piotrkowskiej 258/260 (rok 1922-1924). Pierwotnie był to dom H. Birnabuma zaprojektowany przez Gustawa Landau-Gutentegera. Współcześnie zburzony pod nadzorem Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, jako zabytek wpisany do rejestru, a następnie zrekonstruowany i przekazany w użytkowanie Instytutowi Europejskiemu.

Budynek dyrekcji Elektrowni Łódzkiej – Lande przekształcił pierwotny projekt K. Stebelskiego. Architektura o uproszczonych formach renesansowych, hol kasowy o bogatym wystroju.

Fasada Kliniki Położniczo-Ginekologicznej Fundacji Żydowskiego Towarzystwa Dobroczynnego (rok 1923). Obecnie Szpital Położniczo-Ginekologiczny im. L. Rydygiera przy ulicy Seweryna Sterlinga 13. Nowa wersja fasady powstała do projektu J. Bukieta, obecnie znacznie uproszczona.

Siedziba Łódzkiego Oddziału Banku Gospodarstwa Krajowego przy al. Kościuszki 63 (rok 1923-1928). Obecnie oddział Powszechnego Banku Kredytowego – kameralny budynek o fasadzie w stylu klasycyzmu akademickiego.

Źródło:

Krzysztof Stefański. Ludzie, którzy zbudowali Łódź. Leksykon architektów i budowniczych miasta.

Fot. archiwalne pochodzą ze stron:

https://archpasja.wordpress.com/ 
https://lodz.fotopolska.eu
oraz ze zbiorów Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi.

Fot. współczesne Monika Czechowicz

Przeczytaj jeszcze:
Wielkomiejska kamienica Mendla Pinkusa i Jakuba Lande. 
PIOTRKOWSKA 7
Narodowy Bank Polski. Łódź, al. Kościuszki (dawniej Spacerowa lub Promenada) 14.

POCZTA I TELEFONY ŁÓDZKIE

BAEDEKER POLECA:

"Ludzie, którzy zbudowali Łódź. Leksykon architektów i budowniczych miasta (do 1939 roku)", to publikacja prezentująca środowisko architektów i budowniczych miasta, a po części także geometrów i urbanistów oraz inne osoby, których działalność miała decydujący wpływ na ukształtowanie architektonicznego krajobrazu miasta. Czytelnik ma okazję nie tylko poznać sylwetki twórców wielu znanych łódzkich budynków, ale również przyjrzeć się bliżej temu środowisku i problemom z jakimi się ono borykało. Zaprezentowane sylwetki 246 postaci (a także firm), tworzących do II wojny światowej, zawierają podstawowe dane biograficzne oraz wybrany dorobek twórczy. Źródłem wiedzy o łódzkich architektach i budowniczych były bogate zasoby archiwalne i biblioteczne, a niekiedy informacje zaczerpnięte od potomków danej postaci. Publikację wzbogaca blisko 300 ilustracji: widoki licznych gmachów, projekty oraz wizerunki twórców.