"Dziennik Łódzki", rok 1966.
Zbiory Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi/ wyszukał baedeker łódzki.
piątek, 17 czerwca 2022
czwartek, 16 czerwca 2022
Olechów i cmentarz ewangelicko-augsburski z XIX wieku.
Olechów to dawna wieś na terenie włości Kapituły Krakowskiej, powyżej Wiskitna. Jej nazwa pochodzi od nazwiska Pawła Olechowskiego, administratora dóbr biskupich (pełnił tę funkcję w latach 1787-1796), który utworzył tu kolonię. Sprowadził osadników i nadał wsi pierwotną nazwę Olędry Wiskickie.
W latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XVIII wieku na obszarze leżącym w granicach
współczesnej Łodzi zaszły bardzo poważne zmiany osadnicze. Wokół starego, średniowiecznego
miasteczka i już istniejących wsi pojawiło się wiele nowych osiedli typu kolonijnego, związanych
z akcją tzw. osadnictwa olęderskiego.
Głównym zadaniem nowych mieszkańców było powiększenie areału ziem uprawnych na tych
terenach. Mieli oni zagospodarować leśne karczowiska, łąki i podmokłe grunty oraz ponownie
wykorzystać – wyjałowione i zdziczałe na skutek wojen i epidemii XVII i XVIII wieku – dawne pola.
Prywatni i duchowni właściciele podłódzkich ziem nie byli bowiem w stanie rozszerzyć terenów
rolnych przy pomocy chłopów pańszczyźnianych. Zaczęli oni przejawiać zainteresowanie
zachodnioeuropejską formą osadnictwa, która dawała gwarancję zagospodarowania nieużytków oraz
stały dochód z tytułu opłat pieniężnych. Poza tym nie odrywano od dotychczasowych zajęć
miejscowych chłopów.
Nowi osadnicy także odnosili korzyści: płacili czynsz zamiast uciążliwego „odrobku”, posiadali dziedziczne prawo do ziemi, mieli wolność osobistą, w momencie osiedlenia się byli „zwolnieni od podatku” nawet przez 9 lat, sami mogli wybierać sołtysa i założyć własną szkołę, jeśli koloniści byli ewangelikami - mieli uprawnienia religijne, np. możliwość założenia osobnego
cmentarza.
-01.jpeg)
Nazwa „Olendry” lub „Holendry” była wówczas raczej terminem
prawnym niż narodowościowym i charakteryzowała zasady takiego osadnictwa. Najliczniejszą grupę
osadników stanowili co prawda Niemcy, ale równie często byli nimi Polacy.
Najstarsze wsie typu olęderskiego powstały w majątkach prywatnych.
Pierwszą w dzisiejszych granicach Łodzi była najprawdopodobniej Dąbrowa, zwana wówczas
Holendrami Chojeńskimi (rok 1783). Później powstały Holendry Mileskie (Janów i Henryków),
Radogoskie (Żabieniec), Kałowskie (Grabieniec), Stokowskie (Antoniew Sikawski), prawdpodobnie
Górki Stare, a także Holendry Wiskickie nazwane później Olechowem. Te nieregularne i rozproszone
osady leżały wśród lasów i podmokłych łąk.
W międzyczasie zaszły jednak istotne zmiany polityczne. W roku 1795 okolice Łodzi znalazły się
w obszarze zaboru pruskiego. Władze intensywnie zajęły się zagospodarowaniem nowych obszarów.
Szybko upaństwowiono wszelkie dobra kościelne, przez co miasteczko Łódź, tzw. klucz łódzki i wsie
kapituły pabianickiej znalazły się w posiadaniu rządu. Otwierało to drogę nowej tym razem niemieckiej
akcji kolonizacyjnej.
Zasady prawne lokacji nie zmieniły się w stosunku do obowiązujących dla osad olęderskich, ale
kształt i rozplanowanie nowych wsi był całkiem inny. Kolonie były regularne, rozciągnięte wzdłuż
głównej drogi. Ze względu na jednakowe powierzchnie pól, rozplanowanie i układ zabudowań nazwano
ten typ wsi rzędówkami.
Kolonizacja pruska przyczyniła się do powstania i rozwoju min. takich osad jak Karkoszka,
Olechów, Friedrichshagen (Augustów), Effingshausen (Starowa Góra), czy chyba najciekawszej ze
względu na kształt wsi w Polsce – Neu Sulzfeld (Nowosolna). Według zaleceń władz nowe wsie miały
być zasiedlane tylko przez Niemców, ale w praktyce było to niemożliwe. Całkowicie niemiecki
charakter miała tylko Nowosolna i Olechów.
Olechów po sekularyzacji stała się wsią rządową, należącą do parafii w Mileszkach. Stało w niej 55 chałup z 368 mieszkańcami (dane z 1822 roku), głównie kolonistami niemieckimi. Kolonia Olechów składała się z dwóch części: Olechów Mały - wzdłuż obecnej ulicy Olechowskiej, i Olechów Duży - wzdłuż obecnej ulicy Zakładowej.
Gospodarstwo rolne w osadzie Olechów, ok. 1940.
Zabudowania gospodarskie za drewnianym płotem oraz rzeczka (prawdopodobnie Olechówka).
(Archiwum Ostandbild A. Kissa i W. Rodego 1939-1945/ WBP)
W 1940 roku Olechów został włączony w obręb Łodzi (ówcześnie Litzmannstadt).
Po 1945 roku osada opustoszała. Niemieccy mieszkańcy uciekli z Łodzi przed wkraczającą Armią Radziecką, a pozostałych zmuszono do wyjazdu. Dopiero w latach 80. XX wieku powstały plany budowy na tym terenie osiedla domów wielorodzinnych.
Pierwsi mieszkańcy wprowadzili się do bloków przy ulicy Dąbrówki i Piasta Kołodzieja w 1987 roku. Tak zaczęło powstawać osiedle Słowiańskie, gdzie nazwy ulic nawiązują do historii Polski średniowiecznej.
Kolejne osiedle na Olechowie nosi imię Henryka Sienkiewicza, a ulice za patronów mają bohaterów sienkiewiczowskich dzieł.
Stary Olechów został częściowo podzielony na dwie dzielnice: fragment ulicy Olechowskiej został włączony do Chojen, potem Górnej. Pozostała część należała do Widzewa, a dziś stanowi część osiedla Olechów-Janów.
Dziennik Urzędowy Rady Narodowej m. Łodzi, rok 1953.
W sąsiedztwie Osiedla Słowiańskiego i kompleksu szkół na rogu ulic Zakładowej i Olechowskiej znajduje się cmentarz ewangelicki utworzony w XIX wieku. Wśród okolicznych mieszkańców nazywany jest cmentarzem niemieckim, bo niektóre groby mają niemieckie napisy wykuwane literami gotyckimi.
Przez lata powojenne cmentarz był dewastowany. Jak pamiętają starsi mieszkańcy Olechowa, niektórzy sąsiedzi nawet rozbierali ogrodzenie i z odzyskanych cegieł budowali sobie garaże czy domy. Groby zostały zdewastowane, nagrobki zniszczone. Dopiero w latach 90. XX wieku cmentarzem zainteresowali się miłośnicy Łodzi.
"Volksfreund Kalender für Stadt und Land", 1927.
-01.jpeg)
Już w 1995 roku uczniowie XLIV LO z Klubu Miłośników Historii zrobili inwentaryzację zachowanych obiektów. Sfotografowali, opisali i odszyfrowali inskrypcje wszystkich zachowanych grobów. Ustalili, że najstarszy napis pochodzi z grobu rodziny Kelmów, którzy zostali tu pochowani w latach 1858-1869. Najmłodszy napis jest z 1922 roku, znajduje się na grobie Karla Lohrera.
Starsze zachowane pomniki wykonane zostały z szarego piaskowca, a nazwiska zmarłych naogół pisane były charakterystyczną dla niemieckiego czcionką gotycką, młodsze z lastrika opisane są już literami łacińskimi.
Uczniowie ustalili personalia 21 osób, odnaleźli nawet informacje o niektórych zmarłych w aktach stanu cywilnego, zrobili też komputerową sumulację wyglądu cmentarza. Po pracy wykonanej przez licealistów przez następne 10 lat nikt się nekropolią nie zainteresował i nadal wandale niszczyli groby dawnych mieszkańców Olechowa.
W 2007 roku miłośnik Łodzi Mariusz Wasilewski (autor bloga poświęconego cmentarzowi: Cmentarz niemiecki na Olechowie w Łodzi) zaczął konsekwentnie szturmować Urząd Miasta Łodzi prosbami o zajęcie się nekropolią i zabezpieczenie terenu przed dalszą dewastacją oraz zabezpieczenie ocalałych pomników nagrobnych.
Z nekropolii olechowskiej zachowało się kilkadziesiąt różnych obiektów oraz trzy ceglane filary od bramy i furtek wejściowych, a także górna część czwartego.
W 2008 roku cmentarz został wpisany do wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków.
W 2009 roku na murze pojawiła się tablica:
Cmentarz ewangelicko-augsburski z połowy XIX wieku dawnej osady rolniczej Olechów założonej w 1796 roku.
źródła:
Marzena Bomanowska, Ryszard Bonisławski, Joanna Podolska. Spacerownik Łódzki. Cz.2.
Paweł Brzeziński. Łódzkie olendry i kolonie pruskie (cmentarzeewangelickie-lodzkie.pl)
B. Baranowski. Zmiany w sieci osadniczej na obszarze obecnej Łodzi od końca XVI w. do roku1820.
Przeczytaj w baedekerze:
Fot. archiwalne pochodzą ze zbiorów Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi.
-01.jpeg)
Fot. współczesne Monika Czechowicz
środa, 15 czerwca 2022
Drugie pokolenie Geyerów - Eugeniusz Geyer.
Widok na "Białą Fabrykę" Ludwika Geyera,
dzisiaj siedziba Centralnego Muzeum Włókiennictwa.
Geyerowie w dziejach przemysłowej Łodzi zajmowali szczególną pozycję. Niezwykłe były przy tym losy twórcy potęgi rodu, Ludwika Geyera, który rozpoczynał karierę jako pierwszy wielki przedsiębiorca Łodzi, z rozmachem podejmujący nowe inwestycje, a kończył życie jako bankrut więziony za długi. Znaczenie firmy odbudowali jego synowie, ale ich przedsiębiorstwo pozostawało w cieniu Scheiblerów i Poznańskich, konkurując z Heinzlami i Widzewską Manufakturą.
Historia Geyerów to losy kilku pokoleń, które - zmagając się z trudnościami i przezwyciężając kolejne kryzysy - budowały potęgę rodzinnej firmy, wrastając jednocześnie w tutejszą ziemię i polonizując się.
Jubileuszowe wydanie "Lodzer Zeitung", 1863-1913.
O historii rodziny i zakładów Geyera przeczytaj w baedekerze:
Ludwik Geyer pozostawił po sobie dość liczne potomstwo. Synów: Ryszarda (ur. 1842), Gustawa (ur. 1844), Roberta (ur. 1845), Emila (ur. 1848), Eugeniusza (ur. 1849) i Cezara (ur. 1851) - dwóch najstarszych synów zmarło wcześnie - oraz córki: Charlottę (Szarlottę, ur. 1834) z męża Knoll i Fanny z męża Beyer (Bajer).
Eugeniusz Adam Geyer, także Eugen Adam Geyer (1849-1928)
- łódzki fabrykant, piąty syn przemysłowca Ludwika Geyera i Emilii Szarlotty Karoliny z domu Türk.
(zbiory WBP)
"Dziennik Łódzki", rok 1886.
"Łodzianin", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1893.
Po dotkliwym kryzysie w latach 60. XIX stulecia przedsiębiorstwo Geyerów odrodziło się jako spółka akcyjna zarządzana przez synów zmarłego w 1869 roku Ludwika Geyera. Po śmierci Gustawa i Emila zarządzana była przez Eugeniusza Geyera i jego bratanka Roberta Geyera.
Podręczny Rejestr Handlowy, rok 1926.
Akcja Towarzystwa Akcyjnego Ludwika Geyera z 1886 roku wypełniona na Gustawa Geyera.
(zbiory Archiwum Państwowego w Łodzi)
Eugeniusz Geyer był członkiem zarządu i inicjatorem (między innymi wraz z braćmi Emilem i Ryszardem) założenia Łódzkiego Banku Kupieckiego, powstałego w 1897 roku.
Neorenesansowa kamienica w stylu włoskim przy ulicy Piotrkowskiej 74 należała do Towarzystwa Akcyjnego Ludwika Geyera w latach 1886-1932.
Od 1904 roku przeniosła się tu centrala Banku Kupieckiego Łódzkiego.
Jednodniówka "Ratujcie Dzieci" z 11 czerwca 1916 roku.
Kamienica przy Piotrkowskiej 44 w latach 1904-1912 była współwłasnością Banku Kupieckiego Łódzkiego.
Eugeniusz Geyer został prezesem rodzinnej spółki "Ludwik Geyer Sp. Akcyjna" po śmierci brata - Emila Geyera w 1910 roku i był nim do swojej śmierci w roku 1928 (zarządzanie firmą przejął wówczas jego bratanek - Robert Geyer).
W 1910 roku zakupił pałac w Siemienicach, w którym do swojej śmierci w 1920 roku administrował jego syn Stanisław.
.png)
"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1913.
Etykieta Towarzystwa Akcyjnego Wyrobów bawełnianych Ludwika Geyera z początku XX wieku
(zbiory Centralnego Muzeum Włókiennictwa)
Również w 1910 roku Eugeniusz Geyer został prezesem zarządu szpitala Anny Marii, obejmując to stanowisko po bracie Emilu.
Szpital istnieje do dziś, nosi imię Janusza Korczaka.
Jednodniówka "Dzień ubogich w Łodzi", 17 września 1911 roku.
Szpital został otwarty w 1905 roku, przyjął imię Anny Marii i ciągle się rozbudowywał, stając się wzorową placówką pediatryczną w Królestwie Polskim.
"Rozwój", rok 1905.
Jednodniówka "Dzień ubogich w Łodzi", 17 września 1911 roku.
Przeczytaj w baedekerze:
Eugeniusz Geyer był członkiem Łódzkiego Chrześcijańskiego Towarzystwa Dobroczynności, był fundatorem szkoły i ochronki dla dzieci. W 1902 roku przekazał wraz z braćmi 10 tysięcy rubli na rozbudowę szpitala w Kochanówce. Finansował również (wraz z żoną) przytułek położniczy.
Pawilon szpitala w Kochanówce.
Przeczytaj w baedekerze:
W 1922 roku przekazał Towarzystwu Rzemieślniczemu "Resursa" w Łodzi nieruchomość przy ulicy Wodnej 34 w Łodzi, o wartości 400 tysięcy marek, zajmowaną przez zabudowania Szkoły Rzemiosł.
"Rozwój", 15 października 1922 roku.
Budynek szkolny w latach 20. ubiegłego stulecia
(Archiwum Państwowe w Łodzi)
Przeczytaj w baedekerze:
baedeker łódzki: DAWNA SALEZJAŃSKA SZKOŁA RZEMIOSŁ PRZY ULICY WODNEJ 34. (baedekerlodz.blogspot.com)
Przeczytaj w baedekerze:
Wraz z żoną był członkiem protektorem Towarzystwa Higieny Praktycznej im. Bolesława Brusa. Należał także do Towarzystea Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie, gdzie był członkiem dożywotnim. Był także kolekcjonerem sztuki.
Jadwiga z Knollów i Eugeniusz Geyerowie
W 1885 roku zawarł związek małżeński z Jadwigą Zofią Knoll (1862-1940), córką swojej przyrodniej siostry Szarlotty (co wymagało dyspensy kościelnej). Urodziło im się czworo dzieci: syn Stanisław Juliusz Ludwik, który dołączył do pułku ułanów i zginął w walce w trakcie wojny polsko-bolszewickiej 31 grudnia 1920 roku, i córki: Anielę Annę Szarlottę (1890-1964) żonę Wacława Klawe, Marię Eugenię (1896-1963) żonę Zenona Łubieńskiego oraz wcześnie zmarłą Jadwigę Szarlottę Marię.
"Rozwój", rok 1928.
Eugeniusz Geyer zmarł 10 października 1928 roku w Łodzi i spoczywa na ewangelickiej części Starego Cmentarza w Łodzi.
Grób Eugeniusza Geyera i jego żony Jadwigi (z domu Knoll)
"Rozwój", rok 1928.
"Rozwój", rok 1928.
Pod koniec XIX stulecia rodzina Geyerów rozpoczęła budowę kilku nowych rezydencji mieszkalnych, a pierwszą z nich była willa Eugeniusza Geyera, wzniesiona w południowo-wschodnim narożniku rodowych terenów, przy dzisiejszej ulicy Przybyszewskiego 10 (do 1920 roku ulica Zarzewska 14).
"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1900.
Willa przy ulicy Przybyszewskiego 10 wzniesiona pod koniec XIX wieku przez Eugeniusza Geyera, obecnie siedziba Państwowej Inspekcji Sanitarno-Epidemiologicznej.
Willa została wzniesiona w latach 1895-1896 według projektu architektonicznego Piotra Brukalskiego.
Przeczytaj w baedekerze:
Willa swoją bryłą nawiązuje do stylu renesansowego. W 1903 roku nastąpiła jej przebudowa, a w 1956 roku dobudowano północno-wschodnie skrzydło.
Budynek został odrestaurowany, możemy więc wciąż podziwiać detale bogato zdobionych elewacji. Wzniesiona na planie zblizonym do kwadratu pietrowa rezydencja została zaprojektowana w stylu historycznym, z licznymi nawiązaniami do dojrzałego włoskiego renesansu i manieryzmu.
Wejścia do budynku ujęte są w ozdobne portale, a okna dekoracyjnie obramowane. Na pierwszym piętrze uwagę zwracają wysunięte przed lico ściany trójkątne frontony ponad otworami okiennymi, zdobione motywami kartuszowymi. Od strony pólnocno-zachodniej znajdował się niegdyś taras ze schodkami do ogrodu, który po obmurowaniu stanowi obecnie werandę z dużymi oknami. We wnętrzach do dziś zachowała się ozdobna stolarka z epoki oraz sztukaterie o formach roślinnych w stylu neorenesansowym.
Życie Eugeniusza Geyera i jego żony Jadwigi w willi przy dawnej ulicy Zarzewskiej naznaczyła rodzinna tragedia. Ich jedyny syn Stanisław, zgłosił się jako ochotnik do pułku ułanów i zginął podczas wojny polsko-bolszewickiej 31 grudnia 1920 roku.
"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1914.
Budynek pozostał w rękach rodziny do 1945 roku, a po upaństwowieniu mieścił między innymi Kilinikę Stomatologii Uniwersytetu Łódzkiego. Od lat 70. XX wieku jest siedzibą Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej.
Fotografia Ignacego Płażewskiego, lata 60. XX wieku.
Park im. Wladysława Reymonta, w tle widoczna willa Eugeniusza Geyera (ulica Przybyszewskiego 10, do 1920 roku ulica Zarzewska, w latach 1920-1940 i 1945-1952 ulica Napiórkowskiego).
Źródła:
Krzysztof Stefański. Wielkie rody fabrykanckie Łodzi i ich rola w ukształtowaniu miasta.
Piotr Jaworski. Geyerowie, pionierzy Łodzi przemysłowej.
Krzysztof Stefański. Łódzkie wille fabrykanckie.
Przeczytaj jeszcze:
"Rozwój", rok 1902.
Fot. archiwalne pochodzą ze zbiorów Archiwum Pańswowego w Łodzi, Muzeum Miasta Łodzi oraz Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi.
Fot. współczesne Monika Czechowicz
Subskrybuj:
Posty (Atom)