niedziela, 10 listopada 2024

PIOTRKOWSKA 102a. Dawny dom Romana Borkenhagena.


Na mocy Protokołu Deklaracyjnego, spisanego w lipcu 1833 roku, plac nr 87 przy dzisiejszej ulicy Piotrkowskiej 102a objął Bernard Moser (Mohser).
Przeczytaj w baedekerze:

W kwietniu 1839 roku Bernard Moser przekazał nieruchomość, z wystawionym tylko domkiem w podwórzu, swojemu synowi, Antoniemu. W umowie przekazania zastrzegł, aby w domku tylnym wolno mi było mieszkać dożywotnio, wraz z żoną, bez żadnych opłat. Bernard zmarł w 1843 roku, a jego żona, Joanna Krystyna (z domu Hentschel), w roku 1851.
W styczniu 1863 roku wdowa po Antonim Moserze, Joanna Krystyna z domu Säuberlich (córka Jana Gottloba Säuberlicha), oraz jej syn, Antoni junior, spisali umowę zamiany. Zgodnie z umową przekazali nieruchomość przy Piotrkowskiej małżeństwu Amalii i Fryderykowi Wilhelm Wilhelm, a sami przenieśli się na Nawrot 1313 (dzisiaj Nawrot 20). Na froncie Piotrkowskiej stał w tym czasie parterowy dom drewniany.


Począwszy od lat 70. XIX stulecia nieruchomości przy obecnej Piotrkowskiej 102a, 104a, 106 i 102 przechodziły sukcesywnie w ręce Juliusza Heinzla i jego dynamicznie rozwijającego się przedsiębiorstwa włókienniczego.

"Łodzianin", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1899.

"Führer durch Łódź", 1893.

"Führer durch Łódź", 1898.


Obok głównej bryły pałacu Juliusza Heinzla, zajmującego obszar frontowy Piotrkowskiej 104, powstały niższe obiekty przy obecnej Piotrkowskiej 102a i 104a. Obszar centralny zajmowała brama wjazdowa, a po bokach wystawiono dwa budynki jednopiętrowe, każdy z dwuosiową elewacją.

"Łodzianin", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1899.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1907.


W 1937 roku przebudowano obiekt frontowy przy Piotrkowskiej 102a. Autorem projektu był znany łódzki architekt, Wiesław Lisowski.

Wiesław Lisowski (1884-1954)
- architekt, projektant szkół, budynków szpitalnych i innych obiektów użyteczności publicznej oraz kościołów w Łodzi i jej okolicy, także budynków mieszkalnych.
Przeczytaj w baedekerze:
Wiesław Lisowski – od stylu dworkowego do modernizmu.


Powstała kamienica w obecnym kształcie, z dodatkowymi trzema osiami elewacji, oraz wewnętrzną bramą wjazdową. W tym czasie właścicielem nieruchomości był Roman Borkenhagen, który prowadził pod tym adresem znany w Łodzi zakład chemigraficzny.

Księga Adresowa m. Łodzi 1937-1939.

Roman Borkenhagen, syn Edwarda i Anny Müller, urodził się w 1880 roku w Łowiczu. Ojciec Romana zmarł w młodym wieku. W 1894 roku, w Łodzi, matka wyszła powtórnie za mąż, za Juliusza Hau. Czternastoletni Roman zamieszkał w domu Juliusza, przy Brzezińskiej 24 (dzisiaj Wojska Polskiego 24, róg Młynarskiej).
Doświadczenia zdobyte w zakładzie Roberta Resigera, oraz poznanie nowych technik trawienia klisz drukarskich (praktyka we Frankfurcie nad Menem), pozwoliły Borkenhagenowi otworzyć w 1908 roku pracownię chemigraficzną. Pierwszy zakład mieścił się pod adresem zamieszkania, przy Brzezińskiej 24 (dzisiaj Wojska Polskiego 24).

"Gazeta Łódzka", rok 1913.

Krótko, ok. 1912 roku, pracownia funkcjonowała przy Zgierskiej 46, zaś od 1913 roku, przez ponad 20 lat, pod adresem Piotrkowska 100.

Piotrkowska 100.
Przeczytaj w baedekerze:
PIOTRKOWSKA 100 – TUWIMA 1/3. Dawny Dom Zgromadzenia Majstrów Tkackich.

"Ilustrowana Republika", rok 1925.

Wydanie jubileuszowe "Teatr Miejski w Łodzi 1922-1928".


Pod koniec pierwszej połowy lat 30. XX wieku firma Romana Borkenhagena przeniosła się do nieruchomości własnej, przy Piotrkowskiej 102a, gdzie zatrudnionych było ponad 20 pracowników.

Księga Adresowa m. Łodzi 1927-1939.

Borkenhagen był wykonawcą klisz cynkowych, użytych w procesie druku banknotów dla getta łódzkiego, a także był poproszony o wydanie opinii w sprawie rzekomego sfałszowania gettowego banknotu o nominale 20 marek. Ów banknot nie posiadał zabezpieczenia w postaci znaku wodnego.
Firma Borkenhagena był największym tego typu zakładem w Łodzi do 1945 roku, dostarczającym klisze do większości drukarń i wydawnictw łódzkich i pozałódzkich. Według prasowej reklamy z 1937 roku "wykonywał barwne klisze na offset i litografie do reklam gazetowych, cenników, prospektów oraz fotografie, rysunki i projekty reklamowe".

"Głos Poranny", rok 1937.

Klisze w jego firmie cechowano ozdobnym monogramem z liter RBŁ, w cienkiej fantazyjnej obwódce w negatywie, zwykle u dołu w ciemnych partiach kliszy. Bakterystyczny znak RBŁ (Roman Borkenhagen Łódź) możemy zobaczyć do dzisiaj na wielu archiwalnych zdjęciach prasowych.
Zakład Borkenhagena istniał do 1945 roku (działał także w okresie II wojny światowej) i był największym tego typu przedsiębiorstwem w Łodzi, wytwarzającym klisze drukarskie dla wielu wydawnictw łódzkich i krajowych. 


Na terenie posesji przy Piotrkowskiej 102a, od 1935 roku i w okresie okupacji niemieckiej mieścił się skład sukna i wyrobów wełnianych Pawła Geislera.

"Głos Poranny", rok 1935.

"Volksfreunde Kalender für Stadt und Lande", 1937.

"Volksfeund Kalender für Stadt und Land", 1939.

"Lodzer Zeitung", 1939.

"Lodzer Zeitung", 1940.


W okresie międzywojennym podwórzu miał też swoją siedzibę Bank Spółdzielczy "Społem".

"Łódź w Ilustracji", dodatek niedzielny "Kuriera Łódzkiego", rok 1937.


Po II wojnie światowej:

"Dziennik Łódzki", rok 1946.

Łódź. Księga Adresowa 1947.

Księga Adresowa m. Łodzi 1947.

"Dziennik Łódzki", rok 1948.

"Dziennik Łódzki", rok 1951.

Źródła:
Ulica Piotrkowska 102a w Łodzi. Historia posesji w latach 1824-1939.

"Kurier Łódzki", rok 1939.

Fot. archiwalne pochodzą ze zbiorów Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi.
Przeczytaj w baedekerze:

Fot. współczesne Monika Czechowicz
Posted by 3 komentarze:
Labels: ,

czwartek, 7 listopada 2024

Mural upamiętniający Joannę Kulmową.


Na ścianie Szkoły Podstawowej Nr 173, w parku im. Sienkiewicza powstał mural z portretem pisarki, poetki i autorki sztuk teatralnych, a z pochodzenia łodzianki - Joanny Kulmowej.
To kolejna realizacja z cyklu "Twarze literatury. Łódzka Galeria Graffiti" przygotowana przez Dom Literatury w Łodzi.


Mural z portretem Joanny Kulmowej, według projektu Katarzyny Kasprzyk, został namalowany przez Katarzynę Zarembę i Macieja Kasprzyka. To nieprzypadkowa lokalizacja, bo pierwsze miejsce zamieszkania poetki, budynek przy ul. Sienkiewicza 63, znajduje się w pobliżu.

Joanna Kulmowa (Joanna Maria Kulma) z domu Cichocka,
urodzona w Łodzi 25 marca 1928 roku, zmarła w Warszawie 17 czerwca 2018 roku
- poetka, prozaiczka, autorka utworów scenicznych oraz książek dla dzieci i młodzieży, reżyserka, współzałożycielka Warszawskiej Opery Kameralnej.
(źródło fotografii: Wirtualne Muzeum Joanny Kulmowej przy Uniwersytecie Szczecińskim)

Studiowała początkowo historię na Uniwersytecie Łódzkim. Ukończyła następnie studia aktorskie w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej i Filmowej w Łodzi oraz reżyserię w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej w Warszawie. W warszawskich teatrach była asystentką reżysera (często Jana Kulmy). W 1955 objęła stanowisko redaktora działu teatralnego w wydawnictwie Nasza Księgarnia.


Jako reżyserka teatralna zadebiutowała w Teatrze Ziemi Łódzkiej, a następnie pracowała w teatrach Poznania i Koszalina. W Teatrze Wybrzeże objęła funkcję kierownika literackiego. Wraz m.in. ze Stefanem Sutkowskim na początku lat 60. współtworzyła Scenę Kameralną Filharmonii Narodowej, z którą współpracowała przez kilkanaście lat.
Pod koniec lat 70. podjęła współpracę ze środowiskami opozycyjnymi, publikowała wiersze w drugoobiegowym „Zapisie” i „Pulsie”. Po wprowadzeniu stanu wojennego zamieszczała swoje utwory w czasopismach podziemnych, wydała też dwie pozycje poetyckie, popularne w drugim obiegu. Wspólnie z mężem organizowała i uczestniczyła w wydarzeniach, mieszczących się w ramach Tygodni Kultury Chrześcijańskiej. Małżonkowie założyli chór i teatr dziecięcy przy parafii w Poczerninie.


Jako poetka debiutowała w 1952 roku, ogłosiła kilka tomów wierszy, m.in. "Fatum na zakręcie" (1957), "Boże umieranie" (1962), "Cykuta i Jonasz, czyli nasza epoka" (1967), "Trefnisiem będąc" (1978), "Wiersze wybrane" (1988). Jej wiersze są zmienne w nastroju, oprócz liryzmu i refleksji zawierają elementy dowcipu i groteski, chętnie odwołują się do świata wyobraźni i humoru. Joanna Kulmowa jest także autorką utworów scenicznych, librett operowych, cyklu psalmów responsoryjnych, słuchowisk radiowych. Znaczącą część jej twórczości stanowią utwory adresowane do młodych odbiorców. 

(źródło fotografii: Księgarnia znak.com.pl)


Wydała tomiki wierszy dla dzieci, m.in. "Śpiew lasu" (1967), "Wiersze dla Kai" (1970), "Zasypianki" (1972), "Krześlaki z rozwianą grzywą" (1978), "Niebo nad miastem" (1986), "Zagubione światełko" (1990). 

(źródło fotografii: Księgarnia Świat Książki)

Kierowana do dzieci poezja poetki odznacza się połączeniem humoru i głębokiego liryzmu. Autorka chętnie stosuje eksperymenty słowne, odwołuje się do świata dziecięcych przeżyć i wyobraźni. Zachowując własny, charakterystyczny styl nadaje wierszom postać refleksyjnej i lirycznej zadumy nad światem.


Jako prozaiczka opublikowała m.in. pełne poetyckiej fantazji, metaforyczne powieści "Wio, Leokadio" (1965), Stacja „Nigdy w Życiu” (1967), w których dzieliła się z czytelnikami refleksjami nad podstawowymi treściami ludzkiej egzystencji oraz kształtem współczesnego świata. W 1984 roku wydała tom "Serce jak złoty gołąb", stanowiący próbę stworzenia nowego typu baśni metaforycznej dla dzieci.


W latach 1996–1998 Joanna Kulmowa pełniła m.in. funkcję prezesa stołecznego oddziału Stowarzyszenia Pisarzy Polskich. W latach 2014–2017 była członkinią jury Nagrody Literackiej miasta stołecznego Warszawy.

Fot. współczesne Monika Czechowicz

Fot. archiwalna autorki nadesłana dla baedekera przez Wirtualne Muzeum Joanny i Jana Kulmów przy Uniwersytecie Szczecińskim.
- oraz stron:


źródła:
Posted by Brak komentarzy:
Labels: , ,

sobota, 2 listopada 2024

REGION/ Cmentarz Żydowski w Tomaszowie Mazowieckim.


Cmentarz żydowski w Tomaszowie Mazowieckim został założony w 1831 roku i zajmuje powierzchnię prawie 3 hektarów, położony jest między obecnymi ulicami: Ugaj, gen. Stefana "Grota" Roweckiego, Poprzeczną i Smutną; od północy przylega do cmentarza rzymsko-katolickiego.


Zachowało się tutaj około dwóch tysięcy nagrobków, głównie w postaci macew, ale też tumby i złamanego drzewa – symbolu przerwanego życia. 


Większość pomników ma inskrypcje w języku hebrajskim, część jest polskojęzyczna. Cmentarz został założony na gruncie podarowanym miejscowym Żydom przez Antoniego Jana Ostrowskiego.

Antoni Jan Ostrowski herbu Rawicz (1872-1845)
- hrabia w Królestwie Kongresowym w 1820 roku i generał.

Wcześniej wyznawcy judaizmu z Tomaszowa Mazowieckiego grzebali swych zmarłych w oddalonym o kilkanaście kilometrów Inowłodzu. 


Do powstania cmentarza w dużej mierze przyczynił się Dawid Halpern, kupiec i przewodniczący miejscowej gminy żydowskiej. Jak podaje „Izraelita” z 22.08.1878 roku:
„Oprócz zakupienia karawanu do przewożenia zmarłych, których wożono zwykłymi kolasami, wprowadził on również inne, ważne ulepszenia, jak mur wokół cmentarza oraz ustanowił przepisy cmentarne".

"Izraelita", rok 1878.
(źródło: Polona)


W tym samym czasie rabin Lejke Zilber zorganizował bractwo pogrzebowe Chewra Kadisza. W 1888 roku na cmentarzu pochowano Jakuba Eliasza Wieliczkera, syna Abrahama (1809-1888), cadyka i dajana w Tomaszowie Mazowieckim. Na cmentarzu znajdują się też ruiny (a właściwie to już ostatnie ślady) po ohelu kryjącego szczątki rabina, zwanego „Eliaszem Jakubem z Tomaszowa”. Wieliczker był długoletnim rabinem tomaszowskim, cadykiem i przewodniczącym sądu rabinicznego w Tomaszowie Mazowieckim. W latach 1864-1878 zbudował Wielką Synagogę w Tomaszowie Mazowieckim.


Podczas II wojny światowej cmentarz służył jako miejsce pochówku ofiar tomaszowskiego getta.
W latach Zagłady cmentarz stał się miejscem licznych egzekucji, dokonywanych na Żydach przez Niemców. Ofiary grzebano w zbiorowych mogiłach. Tu również składano zwłoki osób zmarłych lub zabitych na terenie miejscowego getta. Na cmentarzu pochowano między innymi 21 osób zamordowanych w dniu 21 marca 1943 roku w trakcie tzw. „akcji purimowej” oraz wieloletniego dozorcę cmentarza Jechiego Ajzmana, zabitego przez Niemców w miejscu jego pracy. Księga pamięci Tomaszowa wspomina, że „Cmentarz żydowski zapełnił się wieloma grobami dorosłych i dzieci, bezlitośnie zabijanych przez policję za próby opuszczenia getta w poszukiwaniu żywności. Ciała były zbierane przez żydowską policję i układane na wozach, które w drodze na cmentarz pozostawiały na drodze plamy krwi. Krewnym nie zezwalano na udział w pochówku, nie było też ceremonii religijnych. Wozy opróżniano do bezimiennych masowych grobów, razem z ciałami zmarłych na tyfus i ofiar tortur”.
Na polecenie niemieckiego okupanta część pomników nagrobnych wyrwano z cmentarza i użyto do prac budowlanych na terenie miasta. Niektóre z tych macew wróciły na cmentarz w okresie powojennym.
Po obu stronach alei głównej znajdują się mogiły i pomniki ofiar Zagłady:

 Pomnik upamiętniający śmierć 15 tysięcy Żydów tomaszowskich zamordowanych przez nazistów w Treblince w listopadzie 1942 roku, wystawiony w roku 1947 w piątą rocznicę likwidacji getta tomaszowskiego.

Pomnik i grób 13 osób pochodzenia żydowskiego, mieszkańców Czerniewic, zamordowanych w nocy z 17/18 stycznia 1943 roku, w lesie Czółna/Czółno niedaleko Lubochni.

Pomnik ku czci 21 Żydów zamordowanych przez oprawców hitlerowskich w tzw. akcji purimowej w dniu 21 marca 1943 roku.

Akcja purimowa została przeprowadzona 21 marca 1943 roku w dniu żydowskiego święta Purim (14 dzień miesiąca adar według kalendarza żydowskiego). Z obozu pracy przymusowej dla Żydów w Tomaszowie Mazowieckim naziści zabrali do samochodu 21 osób pochodzenia żydowskiego, wywieźli na cmentarz żydowski i tam wszystkich zastrzelili.
Święto Purim, które ma charakter wesoły i karnawałowy, jest obchodzone nawet przez Żydów nieortodoksyjnych. Uczestnicy przebierają się w kostiumy, zakładają maski, często mężczyźni i chłopcy przywdziewają kobiece ubiory, a kobiety i dziewczęta męskie. Tradycyjnie dzieci chodzą od domu do domu i odgrywają przedstawienie purimowe. Eksterminacyjna akcja purimowa przebiegała tuż przed obchodami tego święta.
Obyczaj żydowski nakazuje spełniać w święto Purim dobre uczynki. Niemieckie władze wyraziły zgodę na zorganizowanie święta. Hitlerowcy przygotowali zawczasu listę 21 osób przeznaczonych do eksterminacji (liczba 21 wzięła się stąd, że święto purim przypadało w danym roku na dzień 21 marca). Na tej liście znaleźli się ostatni przedstawiciele miejscowej inteligencji żydowskiej (większość wykształconych Żydów tomaszowskich została zamordowana w kilku akcjach eksterminacyjnych w roku 1942). Funkcjonariusze Schupo wywieźli ich samochodem ciężarowym na cmentarz żydowski w Tomaszowie Mazowieckim. Tam zastrzelili wszystkich i pochowali w zbiorowej mogile. Dwie kobiety, zdając sobie sprawę z tego, co je czeka, próbowały uciekać.
Podczas akcji purimowej zabito kilkunastu przedstawicieli inteligencji żydowskiej i ich najbliższych krewnych.
Żydzi zamordowani podczas akcji purimowej:
dr Motel Kenighajt, lekarz, i jego żona;
Heilel Kościuszko, działacz społeczny i związkowy;
Józef Kozłowski, inżynier;
dr Efroim Mordkowicz, lekarz chirurg, i jego córka Krisza ("Ryszarda") mająca 9 lat;
Menasze Mordkowicz, brat-bliźniak Efroima, krawiec, jego 19-letnia córka Raca („Renia”) i 15-letni syn Alter („Arek”);
dr Izaak Nissenbaum, lekarz;
dr Guta Wein, dentystka, z mężem inzynierem i córką,
Ignacy Rajgrodzki (1914-1943), adwokat, z żoną Ittą Jadwigą z Breslerów;
pielęgniarka Frania (nazwisko nieznane).


Największa koncentracja nagrobków występuje w środkowej części cmentarza. Łącznie przetrwało około 2.000 pomników nagrobnych w różnym stanie zachowania. 


Warto zwrócić uwagę na macewy, na których widnieją oryginalne, przedwojenne polichromie. 


Nagrobki odzwierciedlają zróżnicowanie społeczności żydowskiej Tomaszowa Mazowieckiego pod względem religijności, obyczajowości i zamożności. 


Obok typowych macew, z tradycyjną symboliką i inskrypcjami w języku hebrajskim, można znaleźć pomniki o wyszukanych formach i z epitafiami sporządzonymi przede wszystkim w języku polskim. Do takich należą m. in. wykonany z czerwonego granitu wspólny sarkofag Benedykta i Doroty Koral czy nagrobek Chany Perli (Mani) Warzager, również w formie sarkofagu.


Nagrobki stawiane po wojnie - na mogile Stanisława Talmana oraz na symbolicznym grobie Bernarda i Teodory Bierzyńskich - mają formę charakterystyczną dla pomników z cmentarzy katolickich, a do ich budowy użyto płyty lastryko.


Sławni tomaszowianie pochowani na cmentarzu żydowskim:
Altszuler, siostry, uczestniczki powstania styczniowego;
Szlama Załmen Blanket (1844–1924), powstaniec styczniowy;
Bernard Bierzyński (1891–1942), handlowiec, działacz społeczny, właściciel sklepu galanteryjnego;
Dawid Bornsztajn (1860–1933), fabrykant tomaszowski;
Abram Jakubowicz (1883–1933), działacz Bundu, radny miasta Tomaszowa;
Chaim Kantorowicz (1897–1971), działacz związkowy i polityczny, członek KPP, PPR i PZPR, żołnierz Wojska Polskiego, twórca spółdzielni stolarskiej w Tomaszowie Mazowieckim;
Aleksander Landsberg (1859–1928), przemysłowiec, działacz społeczny;
Judel vel Julian Sołowiejczyk (1858–1915), lekarz tomaszowski;
Henryk Steinman-Kamiński (1900–1924), poeta tomaszowski, dziennikarz;
Samuel Steinman (1869–1933), fabrykant sukna;
Bolesław Szeps (1883–1940), fabrykant, działacz społeczny, pierwszy prezes Judenratu;
Pinkus Sznycer (1841–?), dr medycyny, powstaniec styczniowy;
Stanisław Talman (1912–1983), więzień obozów koncentracyjnych;
Fabian Warszawski (1887–1963), lekarz tomaszowski;
Dawid Warzager (1838–1925), powstaniec styczniowy, malarz, twórca wystroju wielkiej synagogi w Tomaszowie Mazowieckim;
Lejbuś Warzager (1881–1942), drugi prezes tomaszowskiego Judenratu (1940-1942);
Salomon Wasserman (1876–1928), finansista, założyciel i dyrektor Banku Ludowego w Tomaszowie Mazowieckim, działacz syjonistyczny;
Eliasz Jakub Wieliczkier (1809–1888), rabin tomaszowski w latach 1857–1888;
Chaim Zachariasz (1895–1939), działacz robotniczy i polityczny, aktywista Bundu.


Dzięki sygnaturom umieszczonym na nagrobkach wiadomo, że część z nich powstała w następujących zakładach kamieniarskich: Goldberga w Tomaszowie Mazowieckim przy ul. Warszawskiej 44, Baczyńskiego w Tomaszowie Mazowieckim przy ul. Krzyżowej 19, C.H. Lewenberga w Piotrkowie Trybunalskim przy ul. Litewskiej 33, „Satas” w Łodzi przy ul. Zgierskiej 30.


W 1994 roku Beniamin Yaari-Wald, ówczesny prezes Związku Żydów Tomaszowskich w Izraelu, postanowił przeprowadzić prace porządkowe na cmentarzu żydowskim w Tomaszowie Mazowieckim. Chodziło o oczyszczenie cmentarza z dziko rosnącej roślinności, ustawienie przewróconych nagrobków (macew), ich umycie i oczyszczenie, skatalogowanie (i sfotografowanie) nagrobków, odczytanie napisów i przeprowadzenie ewidencji osób pochowanych, których nagrobki zostały zachowane.


Prace porządkowe rozpoczęły się 16 sierpnia 1995 roku i zostały zakończone 8 września 1995 roku. W pracach tych udział wzięło siedmiu ochotników:
Beniamin Yaari-Wald i Szlama Birensztok (obaj z miejscowości Holon, Izrael), członkowie Związku Żydów Tomaszowskich w Izraelu;
Beate Kosmala (Niemka z Berlina), badaczka relacji polsko-niemiecko-żydowskich, autorka książki „Juden und Deutsche im polnischen Haus. Tomaszów Mazowiecki 1914-1939” (Berlin 2001);
Piotr Rybak, Michał Rzeźnik (podówczas student hebraistyki), Jerzy Wojniłowicz, Tadeusz Zarębski, mieszkańcy Tomaszowa Mazowieckiego.


12 września 1995 roku podsumowano dokonania osiągnięte podczas prac porządkowych. Materiały o wartości historycznej (zawierające m.in. dzieje cmentarza, plan cmentarza, motywy i symbole nagrobkowe, wybrane epitafia, fotografie ciekawszych macew, listę osób pochowanych) wydał w następnym roku Beniamin Yaari-Wald (The Jewish Cemetery – Tomaszow-Mazowiecki / Żydowski cmentarz – Tomaszów Mazowiecki, Tel-Aviv 1996).


W 2012 roku studenci ze szkoły Reut w Jerozolimie przeprowadzili prace porządkowe na cmentarzu. W ich trakcie zebrano śmieci i wykarczowano część zarośli i drzew.


W 1999 roku na cmentarz przewieziono nagrobki wykorzystane do utwardzenia podwórka posesji przy ul. Mościckiego.
 
Do muru po lewej stronie przytwierdzono kilkadziesiąt macew, odnalezionych w 1999 roku na posesji przy ul. Mościckiego.


Brama prowadząca na cmentarz znajduje się od strony ulicy gen. Stefana "Grota" Roweckiego. Za bramą na pryzmach złożono macewy odzyskane po wojnie z różnych punktów na terenie miasta. Niestety, nagrobki te do tej pory leżą nieuporządkowane i niszczeją.


Już w XXI wieku rozebrano budynek dawnego domu przedpogrzebowego. Teren cmentarza jest otoczony murem.


Do dziś na powierzchni 2,9 hektara zachowało się około 2 tysięcy nagrobków, z których najstarszy pochodzi z 1843 roku. 


W 1989 roku cmentarz został wpisany do rejestru zabytków pod numerem 410.


Po zakończeniu działań wojennych ocaleni z Zagłady tomaszowscy Żydzi podejmowali różne prace na cmentarzu. Przenoszono tu ciała osób, ekshumowane z doraźnych mogił z miasta i jego okolic. W 1947 roku, w piątą rocznicę likwidacji getta, odsłonięto pomnik ku czci ofiar Zagłady. Jednak z czasem cmentarz popadał w coraz większą ruinę. Stan ten niestety trwa do dziś. Cmentarz stał się miejscem spotkań amatorów libacji na świeżym powietrzu, poważnym problemem jest zaśmiecenie - szczególnie od strony cmentarza katolickiego i od ulicy Smutnej. Co pewien czas na nagrobkach i ogrodzeniu pojawiają się wulgarne, faszystowskie lub antysemickie napisy... 


Kilka lat temu rozebrano dom przedpogrzebowy, ostatecznie zawaliły się też ruiny ohelu cadyka Eliasza Jakuba Wieliczkiera. Proces dewastacji w pewnym stopniu zahamowała odbudowa muru cmentarza od strony ulicy Smutnej.


Fot. archiwalne pochodzą ze stron:
Polona
Wikipedia, wolna encyklopedia


Przeczytaj w baedekerze:

Fot. współczesne Monika Czechowicz
Posted by Brak komentarzy:
Labels: ,
Subskrybuj: Posty (Atom)