APTEKA POD NIEDŹWIADKIEM

W Łodzi, przy ulicy Pomorskiej 91 znajduje się niepozorna apteka. 

Została otwarta w roku 1928 i do dzisiejszego dnia funkcjonuje. Charakterystycznym elementem dekoracyjnym jest wizerunek niedźwiadka umieszczony nad wejściem.

Według informacji z tablicy pamiątkowej umieszczonej na ścianie apteki, w latach 1945-1947 produkowano w niej materiały wybuchowe dla Sił Zbrojnych Polski Podziemnej.

Fot. Monika Czechowicz

LITZMANNSTADT GETTO - PRAGNĘ ŻYĆ

„Żyjąc w piekle getta i patrząc na niewinną krew braci, postanowiłem myśli pojawiające się w mojej głowie przelać na papier. Pragnę choćby siłą, wyszarpnąć duszę przeklętego Litzmannstadt Getta z obrębów zimnych kleszczy, tchnąć życiem i trysnąć krwią żywą na papier, żeby przyszłym pokoleniom zostawić pamiątkę krwawych lat, odmętów rozpaczy, łez i krwi.

Trafnie mówią mieszkańcy getta, że nikt zamętu piekła nie opisze. Ale by choć częściowo, w odpowiedniej chwili przeprowadzić czytelnika powolnym krokiem, daję mu poznać rozpacz tchnącą z dramatycznych scen, przeplatając je śmiesznymi zawikłaniami nieporozumień. Głownie jednak chodzi mi o to, by wyrwać dzikie serce getta pulsujące wrzawą pracy, przeplatane mrokiem wysiedleń, opasane grozą chwili i niemocy. Pragnę trafić w sedno i wyrwać duszę getta chociażby ociekała krwią…”

Abram Cytryn. Pragnę żyć.

ODEJDŹ

Nie oplataj mnie, śmierci! Pragnę żyć

Ciało me zmarło, lecz duch płonie

Nie chcę. Nie chcę tak młodo zginąć

Mogilnym zapachem od ciebie wionie

Odejdź, Luba Władczyni, w swoje zaświaty

Mam dwoje oczu, rąk, nóg - maro natrętna

Nie odchodzisz, gorzeją twoje jamy

Jesteś okropna i przedziwnie smętna

Twoje oczy są jak dwie plamy

Z nich pustka wyziera, co jęczy

Hipnotyzm, co duszę męczy

Nie wlepiaj twych otworów we mnie

Wejdź! wyniosła w bezdenną ciemnię

Pragnę żyć, choć połamane mam skrzydła

Choć mnie życie ujęło w okropne sidła

Nie nadeszła jeszcze chwila mego pożegnania

Tli się jeszcze we mnie iskra młodego trwania

Żarzy się we mnie ponure życie

Co przepływa niezmiennie i jednolicie

Wiersz pochodzi ze zbioru  twórczości Abrama Cytryna zebranej w książce „Pragnę żyć”, wydanej w 60 Rocznicę Likwidacji Litzmannstadt Getto. Łódź 2004. Coporight by Lucie Cytryn-Bieler.

Abram Cytryn urodził się l0 października 1927 roku w Łodzi, zginął w 1944 roku w Auschwitz. Jego rodzice byli właścicielami dwóch fabryk włókienniczych. Uczęszczał do szkoły Icchaka Kacenelsona (przeczytaj TUTAJ). Przeżył 17 lat...

Pierwszy wiersz napisał, gdy miał osiem lat. Był niewątpliwie nieprzeciętną indywidualnością, skoro już we wczesnym wieku nie tylko wiedział, lecz miał także odwagę mówić, że nie ma zamiaru zajmować się robieniem pieniędzy.

Pisanie było jego nieodpartą, wewnętrzną potrzebą i w nieludzkich warunkach getta poświęcał mu każdą wolną chwilę. Te swoje utwory, które uważał za najbardziej wartościowe, zabrał do Auschwitz, gdzie zaginęły. Wojnę przetrwały tylko pozostawione w getcie fragmenty wierszy i opowiadań. Na początku 1945 roku jego siostra Lucy Cytryn-Bialer, która jako jedyna z rodziny ocalała z Zagłady, odnalazła je w domu przy ulicy Starosikawskiej 14, w ostatnim miejscu zamieszkania Cytrynów w getcie. 

Z tych okruchów powstała we Francji książka Les cahiers d'Abram Cytryn. Recits du Ghetto de Łódź (Paris 1995), wydana przez wydawnictwo Albin Michel.

Całość dorobku, wszystkie uratowane od zagłady rękopisy Abrama Cytryna, znajdują się w muzeum Wiesenthal Center w Los Angeles. 


Na zdjęciu Abram Cytryn w 1931 roku w wieku 4 lat. Zdjęcie odnalezione w przedwojennym mieszkaniu przy ulicy 11 Listopada 49 w Łodzi.

W 1989 roku na prośbę pani Lucie Cytryn-Bialer Ewa Houee-Kubasiewicz zajęła się odczytaniem i przepisaniem utworów Abramka. Nie było to łatwe zadanie. Zeszyty ponad rok leżały bez żadnego zabezpieczenia w ostatnim mieszkaniu rodziny Cytrynów na terenie getta. Były wilgotne i zaatakowane pleśnią. Tekst pisany kopiowym ołówkiem po latach stał się w wielu miejscach nieczytelny.
Po zarchiwizowaniu utworów brata, pani Lucie Bialer zawozi Zeszyty osobiście do Kalifornii i przekazuje muzeum - Wiesenthal Center w Los Angeles. Pozostałe dokumenty przekazuje do Archiwum Yad Vashem w Jerozolimie, gdzie 14 maja 1994 roku otrzymuje odznaczenie EszeChail. Na tą wzruszającą uroczystość przybyli ze wszystkich stron świata nieliczni pozostali przy życiu członkowie rodziny Lucie oraz jej szkolne koleżanki.
W 2004 roku nakładem Yad Vashem w Izraelu ukazuje się hebrajskie wydanie Zeszytów Abramka... (z posłowia do książki "Pragnę żyć").

Fotografie: ulica Abrama Cytryna w Łodzi (droga prowadząca do Domu Pogrzebowego znajdującego się na terenie nowego cmentarza żydowskiego od ulicy Brackiej). Poniżej, domy przy ulicy Starosikawskiej, ostatni adres Abrama Cytryna w getcie:

Fot. Monika Czechowicz

źródła:

Abram Cytryn. Pragnę żyć.Warszawa 2004.

Lucie Cytryn-Bialer Dla Ciebie, Nelly. Abram Cytryn. Zeszyty, Oficyna Druków Niskonakładowych, Olsztyn 1988.

Ewa Houee-Kubasiewicz. Abram Cytryn. Pragnę żyć.

ŁÓDŹ - CURRICULUM VITAE (lata 1910 - do wybuchu I wojny światowej)

Curriculum vitae (z łacińskiego bieg życia, przebieg życia) -  daty z życia Łodzi - sukcesywnie i... subiektywnie uzupełniane, czyli wszystko po kolei...

1910	- Powstaje Towarzystwo Miłośników Rozwoju Fizycznego na  Widzewie, którego kontynuatorem (od 1922 roku) jest Robotnicze Towarzystwo Sportowe Widzew Łódź (obecnie Klub Sportowy Widzew Łódź SA).  -  Powstaje Łódzkie Towarzystwo Entomologiczne. - Uruchomienie trzech nowych podmiejskich linii tramwajowych do Aleksandrowa, Konstantynowa i Rudy Pabianickiej. CZYTAJ i CZYTAJ - Erygowanie parafii przy kościele św. Józefa (ul. Ogrodowa 22). CZYTAJ - Zatwierdzenie ustawy Towarzystwa Muzeum Nauki i Sztuki (ul. Zielona 8). - Założenie Radogoskiego Towarzystwa Sportowego (ul. Zgierska 150). - Powstanie Łódzkiego Stowarzyszenia Atletów. - Budowa Hotelu „Palast” przy ul. Dzielnej 36. CZYTAJ - Otwarcie pierwszej w Łodzi Przychodni Przeciwgruźliczej. CZYTAJ - Pojawienie się w Łodzi pierwszych filmów seryjnych z jednym aktorem w głównej roli ( były to obrazy z Maksem Linderem). - Rozpoczęcie działalności drugiej w Łodzi Stałej Sceny Polskiej – Teatru Popularnego Andrzeja Mielewskiego. CZYTAJ - Uruchomienie Pogotowia Nocnego Linas Hacedek przy Towarzystwie Pomocy Ubogim Żydom w Łodzi (ul. Zachodnia 62). - Uruchomienie w odbudowanym budynku teatru „Victoria” toru wrotkowego „Victoria Skating Palast”.  - Założenie szkoły dla głuchoniemych przy Łódzkim Towarzystwie Niesienia Pomocy Głuchoniemym „Ezras-Hmim” (ul. Zielona 23). - Założenie Towarzystwa Muzycznego im. Fryderyka Chopina (ul. Piotrkowska 92).
1911	- W „Gazecie Łódzkiej” zamieszczone zostają debiutanckie teksty Juliana Tuwima.  CZYTAJ - Otwarcie przy ul. Krótkiej (obecnie ulica Traugutta) siedmiopiętrowego Hotelu Savoy, autorem projektu był architekt Stefan Lemmené.  CZYTAJ i CZYTAJ - Zakończenie budowy Szkoły Zgromadzenia Kupców (Narutowicza 68) wg projektów P. Brukalskiego i G. Landau-Gutentegera. CZYTAJ - Otwarcie przy ul. Piotrkowskiej 67 teatru kinematograficznego Casino (obecnie kino Polonia). CZYTAJ - Uroczyste poświęcenie budynku Zgromadzenia majstrów Tkackich przy ulicy Przejazd 1. CZYTAJ - Powstanie Łódzkiego Towarzystwa Sportowo-Gimnastycznego.  - Uruchomienie podmiejskiej linii tramwajowej Łódź-Konstantynów. - Uroczyste otwarcie Muzeum Nauki i Sztuki (Zielona 8). - Erygowanie parafii przy kościele św. Kazimierza. CZYTAJ - Pierwszy Zjazd Lekarzy Prowincjonalnych Królestwa Polskiego (organizator – dr Seweryn Sterling) CZYTAJ - Powstanie Towarzystwa Ochrony zwierzyny Łownej i Racjonalnego Polowania w powiecie łódzkim. - Ukazanie się pierwszego numeru „Nowego Kuriera Łódzkiego” CZYTAJ - Pierwszy Koncert Popularny dla łódzkich robotników w Sali Domu Ludowego Stowarzyszenia Robotników Chrześcijańskich (ulica Przejazd 34). - Obchody Dnia Ubogich ( sprzedaż białej margerytki i „Jednodniówki”, wydawca Maurycy Hertz, redaktor Benedykt Filipowicz). - Narodziny ruchu skautowego w Łodzi. CZYTAJ - Otwarcie w parku Helenów Drugiej w Królestwie Polskim Wystawy Lotniczej (organizatorzy – lotnicy, bracia Henryk i Władysław Chlebowscy oraz pilot Zygmunt Dekler). - Poświęcenie największego w Łodzi dzwonu „Zygmunt” przeznaczonego dla kościoła św. Stanisława Kostki. CZYTAJ - Powstanie Łódzkiego Towarzystwa Wspomożenia Biednych Dzieci Wyznania Mojżeszowego „Dziecięca niedola”. CZYTAJ - Powstanie Orkiestry Smyczkowej Niemieckiego Towarzystwa Popierania Oświaty Szkolnej i Powszechnej. - Powstanie Szkoły Muzycznej przy ulicy Krótkiej 9 (właścicielka Helena Kijeńska, klasy fortepianowe, skrzypcowe i teoretyczne). - Powstanie Szkoły Rękodzielniczej dla Kobiet (ulica Karola 16). - Założenie przedstawicielstwa browaru „Okocim” przy ulicy Zachodniej 2. - Założenie Stowarzyszenia „Resursa Rzemieślnicza”. CZYTAJ
1912	- Powstanie Teatru Varietes przy Cegielnianej (obecnie Więckowskiego /róg Zachodniej).  CZYTAJ  - Wielka Wystawa Rzemieślniczo-Przemysłowa (w parku im. Staszica)  CZYTAJ  - Zakończenie budowy Hotelu Polonia Palast, wzniesionego  przez małżonków Leopolda i Adelę Dobrzyńskich oraz Maurycego i Franciszkę również Dobrzyńskich.  CZYTAJ - Oddanie do użytku bieżni na stadionie ŁKS Łódź (S.Falkowski, 100 m – 11,2 s.) - Oddanie – przy ul. Piotrkowskiej – neogotyckiego kościoła katolickiego pw. św. Stanisława Kostki (który w 1920 roku zostanie podniesiony do godności katedry, zaś w 1992 roku uznany archikatedrą), wzniesionego według projektu spółki "Wende Zarske" (z pewnymi korektami Józefa Dziekońskiego i Sławomira Odrzywolskiego), w latach 1901-1912. CZYTAJ - Na terenie zakładów Scheiblera powstaje elektrownia zakładowa będąca jedynym przykładem zastosowania w Polsce secesji w budownictwie tego typu. CZYTAJ - Pierwszy Zjazd aptekarzy Królestwa Polskiego. CZYTAJ - Osobiste rozporządzenie prezydenta miasta Łodzi Władysława Pieńkowskiego zezwalające na wstęp do parku miejskiego przy ulicy Pańskiej tylko oficerom, urzędnikom i osobom posiadającym karty wstępu wydane przez prezydenta (wszystkie furtki i wejścia zamknięto, pozostawiono otwartą jedynie bramę przy ulicy Pańskiej, przy której stał stróż, zakaz obejmował również młodzież szkolną). CZYTAJ - Pierwsze Międzyklubowe Wyścigi Szosowe Cyklistów Sekcji Kolarskiej Resursy Rzemieślniczej. - Pokazy lotnicze pilota Scipio del Campo startującego z torów wyścigów konnych w Rudzie Pabianickiej. CZYTAJ - Otwarcie przy ulicy Cegielnianej 18 teatru „Scala” (przedstawienia typu varietes, od 1915 występy żydowskich zespołów operetkowych i dramatycznych, 1933-1939 – Teatr Miejski, II wojna światowa – scena niemiecka, 1945 – teatr spłonął, 1950 – odbudowany, od 1951 – Państwowy Teatr Nowy, 1951-1955 – Państwowy Teatr Żydowski, 1954-1967 – Opera Łódzka). CZYTAJ i CZYTAJ - Rozpoczęcie (na terenie ofiarowanym przez łódzkiego fabrykanta H. Kinzlera, budowy pierwszej w Łodzi Hali Sportowej (Zakątna 82). - Oddanie do użytku kościoła katolickiego św. Stanisława Kostki przy Rynku Szpitalnym (Piotrkowska 263). CZYTAJ - Powołanie z inicjatywy Łódzkiego Chrześcijańskiego Towarzystwa Dobroczynności organizacji filantropijnej: Komitet Niesienia Pomocy Biednym. CZYTAJ - Pierwsza Wystawa Fotografii Krajoznawczej. - Pojawienie się w prasie specjalnych rubryk poświęconych wyłącznie sprawom kinematografii: w „Neue Lodzer Zeitung”, „Nowym Kurierze Łódzkim” i „Gazecie Łódzkiej”. - Powstanie teatru kinematograficznego „Zielona Łódź” (kierownik Julian Szrojt, krewny Juliana Tuwima). - Powstanie Towarzystwa Akcyjnego Polskich Elektronicznych Zakładów „Simens”. - Założenie szpitala ginekologiczno-położniczego „Unitas” przy ulicy Pustej 19 (od 1934 – szpital „Świętej Rodziny”, po 1950 – Szpital im. Ludwika Pasteura). CZYTAJ
1913	- Powstanie Stowarzyszenia Muzyczno-Dramatycznego „Gutenberg” (Nawrot 20). - Koncert światowej sławy pianisty Ignacego Paderewskiego. - Powstanie Stowarzyszenia Sportowego „Lawn-Tennis”. - Powołanie Łódzkiej Robotniczej Komisji do Spraw Ubezpieczeń. - Założenie Stowarzyszenia Wzajemnej Pomocy Muzyków Orkiestrowych. - Powstanie Towarzystwa Pomocy Biednym Żydowskim Dzieciom Łodzi i przedmieścia Bałuty „Małbisz Arymim”. CZYTAJ - Powstanie Stowarzyszenia Fabrykantów i Kupców miasta Łodzi (Pasaż Meyera 5). - Powstanie Towarzystwa Hodowli Ptaków. - Powstanie na Chojnach Towarzystwa Szerzenia Oświaty im. Henryka Sienkiewicza (posiadało czytelnię i bibliotekę liczącą 945 tomów). - Sprowadzenie do Łodzi radu dla organizowanej przez Łódzkie Chrześcijańskie Towarzystwo Dobroczynności Lecznicy Radowej (tzw. curieterapia w zwalczaniu raka).  - Urodził się w Łodzi Aleksander Bardini.   CZYTAJ
1914	- Łódź liczy 477.862 mieszkańców.  - Urodził się Jan Karski, właściwie Jan Kozielewski. CZYTAJ - Otwarcie pierwszego sklepu spółdzielczego zwanego kooperatywą Stowarzyszenia Spółdzielni Spożywców „Wyzwolenie” (potem PSS „Społem”). - Rodzinna spółka Steinertów przekształca się w spółkę akcyjną  „Przemysł  Włókienniczy K. Steinert Sp. Akc. w Łodzi”. CZYTAJ i ZOBACZ - Wizyta (na zaproszenie Towarzystwa „Alliance-Francaise”) norweskiego zdobywcy bieguna południowego Roalda Amundsena. - Otwarcie w Hotelu „Savoy” pierwszego w Łodzi literackiego Kabaretu „Bi-Ba-Bo”. CZYTAJ - Loty na aeroplanach lotników Wasiliewa i Kuźmińskiego w Rudzie Pabianickiej. - Erygowanie parafii przy kościele Najświętszego Serca Jezusowego przy ul. Zgierskiej 117 (posiadała kuchnię dziecięcą). - Erygowanie parafii przy kościele Przemienienia Pańskiego przy ul. Rzgowskiej 84 (przy parafii funkcjonowały: ośmioklasowa szkoła filologiczna, koedukacyjna „Społeczne Liceum im. Piotra Skargi”, kursy dla dorosłych, kuchnia, biblioteka, Towarzystwo Śpiewacze „Dzwon” i kasa Pożyczkowo-Oszczędnościowa). - Powstanie Towarzystwa Śpiewaczego Chóru Sumowego przy kościele Najsłodszego Serca Jezusowego przy ul. Zgierskiej 146 (posiadało orkiestrę). - Decyzja o wybudowaniu linii tramwajowej Zgierz-Ozorków i Ruda Pabianicka-Rzgów. CZYTAJ i CZYTAJ 30 lipca – Pojawienie się na murach miasta ogłoszeń o mobilizacji. 1 sierpnia – Wybuch I wojny światowej, ewakuacja carskich urzędów i instytucji państwowych… CZYTAJ

źródła:

Grażyna Kobojek. Łódź – Kalendarium XX wieku.
Wacław Pawlak. Na łódzkim bruku.

Jacek Kusiński, Ryszard Bonisławski, Maciej Janik. Księga Fabryk Łodzi.

Wacław Pawlak. W rytmie fabrycznych syren.

Marek Budziarek, Leszek Skrzydło, Marek Szukalak. Łódź nasze miasto.