baedeker łódzki: PIOTRKOWSKA 116. Janasz Warszawski i tkalnia tkanin pluszowych Chaima Mordechaja Rumkowskiego.

niedziela, 3 maja 2026

PIOTRKOWSKA 116. Janasz Warszawski i tkalnia tkanin pluszowych Chaima Mordechaja Rumkowskiego.

Na mocy Protokołu Deklaracyjnego, spisanego w lipcu 1834 roku, przy dzisiejszej ulicy Piotrkowskiej 116 objął Franciszek Taufmann. Na froncie stanął parterowy drewniany dom.
Aktem z lipca 1844 roku Taufmann sprzedał nieruchomość kasyerowi miasta, Stanisławowi Gozdowskiemu.
Stanisław Gozdowski (1777-1857) był rodowitym łodzianinem. Na początku lat 50. XIX stulecia do Stanisława Gozdowskiego i jego zięcia, Tomasza Sudry, należały nieruchomości przy Nowomiejskiej 22, 23 i 24 (obecnie teren parku Staromiejskiego po zachodniej stronie Nowomiejskiej, przed Podrzeczną).

"Führer durch Lodz", 1893.

Aktem z października 1846 roku Gozdowski sprzedał nieruchomość Józefowi Petzoldowi.
W dokumencie sporządzonym w łódzkim Magistracie, w maju 1865 roku, czytamy:
Petzold podzielił na dwie równe części [nieruchomość], po prętów 169 mające, z tych pierwszą, Nº 536 od ulicy Piotrkowskiej, zatrzymał dla siebie, a drugą, Nº 536a od ulicy Dzikiej [dz. Sienkiewicza], wedle protokołu z daty dzisiejszej i uchwały Rady Miejskiej z dnia 28 kwietnia r. b., odstąpił dla Juliusza Schefer.
Na froncie ulicy Piotrkowskiej nadal stał drewniany dom przykryty gontem.

"Łodzianin", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1893.

W połowie lat 70. XIX wieku Petzold wykupił grunt działki. Przynajmniej od pierwszej połowy lat 80. zachodnia połowa posesji, od strony ulicy Piotrkowskiej, należała do Janasza Warszawskiego.

Trzypiętrowa kamienica frontowa została wystawiona według projektu z 1883 roku, a do końca lat 80. powstały liczne oficyny.

"Łodzianin", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1897.

Piotrkowska 114 i 116.

Na początku lat 90. XIX stulecia Janasz Warszawski był już właścicielem całej nieruchomości przy Piotrkowskiej 116, kończącej się na ulicy Mikołajewskiej (dzisiaj Sienkiewicza 61), oraz zachodniej połowy, od strony ulicy Piotrkowskiej, nieruchomości przy Piotrkowskiej 114.

"Rozwój", rok 1902.

"Łodzianin", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1900.

W połączonych podwórzach obu posesji stanęły zarówno oficyny mieszkalne, jak i fabryczne.
Około 1897 roku powstał jeszcze jeden, charakterystyczny obiekt użytkowy. W tylnej części podwórza Piotrkowskiej 114/116 stanął parterowy magazyn, z głębokimi, sklepionymi piwnicami, pełniącymi rolę lodowni. W budynku mieściły się magazyny, sklepy i składy fabryczne. Po I wojnie funkcjonowała tam drukarnia, sala gimnastyczna i składy w piwnicach.

Magazyn, widok z podwórka przy Piotrkowskiej 114.

Magazyn, widok z podwórka przy Piotrkowskiej 116.

Przeczytaj w baedekerze:

PIOTRKOWSKA 114. Wielkomiejska kamienica Janasza Warszawskiego i... "Atlas Sztuki".

Obiekty fabryczne w podwórzu Piotrkowskiej 116 były dzierżawione przez wiele firm różnych branż:

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1905.

Kalendarz Handlowo-Przemysłowy, rok 1909.

"Rozwój", rok 1910.

Informator Handlowo-Przemysłowy, rok 1911.

"Rozwój", rok 1914.

Informator m. Łodzi z kalendarzem rok 1920.

Od ok.1905 roku aż do lat 30. XX wieku działała tu nieprzerwanie pralnia chemiczna i farbiarnia Jana Cebuli.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1905.

"Rozwój", rok 1908.

Informator Handlowo-Przemysłowy, rok 1909.

Informator m. Łodzi z kalendarzem, rok 1920.

"Ilustrowana Republika", rok 1927.

"Ilustrowana Republika", rok 1931.

"Głos Poranny", rok 1931.

Na przełomie XIX i XX wieku Janasz Warszawski wystawił kolejne zabudowania przemysłowe.

Warszawski wystawił również kamienicę frontową przy obecnej ulicy Sienkiewicza 61, widoczne oficyny tej posesji.

Projekt z 1900 roku, dotyczący budowy tkalni, przedstawia istniejącą już trzypiętrową kamienicę frontową przy Piotrkowskiej 116, z przyległymi oficynami.

Około 1904 roku, być może po śmierci Janasza Warszawskiego, właścicielem nieruchomości przy Piotrkowskiej 116 został Adolf Zakson.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1907.

Piotrkowska 114 i 116.

W drugiej dekadzie XX wieku obie posesje, przy Piotrkowskiej 114 i 116, należały do małżeństwa Chany Szyfry i Abrama Szlamy Freind (Freund).

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1914.

Taryfa domów z 1920 roku wymienia nadal małżeństwo Freind jako właścicieli.

Informator m. Łodzi z kalendarzem, rok 1920.

Około 1904 roku przy Piotrkowskiej 116 uruchomił tkalnię tkanin pluszowych Chaim Mordechaj Rumkowski.

Chaim Mordechaj (Morduch,) Rumkowski (1877-1944)

- żydowski przemysłowiec, działacz syjonistyczny, przełożony (prezes) Starszeństwa Żydów w Łodzi do likwidacji Ghetta Litzmannstadt w końcu sierpnia 1944 roku.

(źródło fotografii: Wielka Szpera i likwidacja Litzmannstadt Ghetto | Portal historyczny Histmag.org )

Urodził się 27 lutego 1877 roku w Ilinie na Wołyniu, był synem Romana, kupca, i Dyny z Izraelitów. Uczył się w chederze, a następnie w rosyjskiej szkole powszechnej. W 1898 roku przyjechał do Łodzi i podjął pracę jako sprzedawca. W 1904 roku uruchomił wspólnie z Abem Neimanem niewielką tkalnię i wytwórnię tkanin pluszowych przy ulicy Średniej 81 (dziś Pomorska) oraz fabrykę przy ulicy Piotrkowskiej 116 przeniesioną następnie na ulicę Piotrkowską 58.
W latach 1907-1912 firma wykonywała apretury do tkanin, zatrudniając 10-25 robotników. Z powodu małych zamówień firma miała częste przerwy w produkcji, trwające nawet do roku, wreszcie zbankrutowała.
Pierwszą wojnę światową Rumkowski spędził w Rosji, skąd powrócił we wrześniu 1918 roku i do 1933 roku pracował jako agent ubezpieczeniowy. Już w Moskwie działał w Ogólnym Komitecie Pomocy Żydom Polskim, zorganizowanym przez Bera Wachsa. Był członkiem Gminy Żydowskiej w Łodzi i przewodniczącym frakcji ogólnych syjonistów w Gminie.

"Republika", rok 1924.

Rumkowski działał w zarządach placówek oświatowych i opiekuńczych, między innymi w Towarzystwie „Herzlija”, hebrajskiej szkole koedukacyjnej „Jabne”, przedszkolu im. Szaloma Alejchema, Domu Sierot.

"Wiadomości codzienne", rok 1926.

Był członkiem Centralnego Komitetu Pomocy Sierotom w Polsce, należał do Związku Pomocy Żołnierzom Rekonwalescentom, Towarzystwa „Centros” i do Towarzystwa Pomocy Żydowskim Biednym Dzieciom w Łodzi i Przedmieściu Bałut „Malbisz Arumin”, opiekował się i kierował internatem i fermą dzieci żydowskich „Helenówek”. Od 1928 roku był członkiem Miejskiego Komitetu Syjonistycznego.

Po rozwiązaniu przez Niemców Gminy Żydowskiej, której większość członków została przez nich zamordowana, komisarz Łodzi dr Leister 13 października 1939 roku mianował Rumkowskiego przełożonym Starszeństwa Żydów (Der Älteste der Juden), czyli przedstawicielem ludności żydowskiej i wykonawcą zarządzeń władz niemieckich. Po utworzeniu getta Niemcy do końca kwietnia 1940 roku przesiedlili do niego 153 849 mieszkańców Łodzi i 6471 osób z tzw. Kraju Warty, a w latach 1941-1942 blisko 20 tysięcy Żydów z okupowanych krajów Europy: Austrii, Czech, Luksemburga i Niemiec oraz 17 826 z okolicznych miast i miasteczek, w których likwidowano getta. Przez łódzkie getto przeszło ponad 200 tysięcy Żydów. Rumkowski otrzymał od Hansa Biebowa, kierownika niemieckiego zarządu getta (Gettoverwaltung) znaczne uprawnienia w zakresie wewnętrznej organizacji getta: powoływania urzędów i ich agend, organizowania zakładów pracy, sądownictwa i policji, a nawet emitowania bonów pieniężnych i monet.

Rumkowski i Hans Biebow, kierownik niemieckiego zarządu getta (Gettoverwaltung)

Wiosną i jesienią 1942 roku Niemcy przeprowadzili masowe wywózki ludności getta do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem. W czerwcu 1944 roku Niemcy przystąpili do ostatecznej likwidacji getta, kierując transporty do Chełmna nad Nerem (7196 osób) a później 65-67 tysięcy do Oświęcimia-Brzezinki (Auschwitz-Birkenau).

Stacja Radegast. Stąd łódzcy mieszkańcy getta wyruszali w swoją ostatnią drogę.

Przeczytaj w baedekerze:

baedeker łódzki: LITZMANNSTADT GETTO - STACJA PRZEŁADUNKOWA RADEGAST

Getto łódzkie zostało zlikwidowane jako jedno z ostatnich większych skupisk ludności żydowskiej w okupowanej Europie. Spośród jego mieszkańców uratowało się około 15 tysięcy osób. Rumkowski oraz jego brat Józef z rodziną zostali wywiezieni do obozu zagłady w Oświęcimiu (Auschwitz) ostatnim transportem z getta 29 sierpnia 1944 roku i zmordowani w komorze gazowej.

Zdjęcie ludzi idących w kierunku stacji Radegast - jedna z najbardziej znanych fotografii pokazująca ostatni etap getta Litzmannstadt. Została wykonana przez Mendla Grosmana z piętra budynku przy ulicy Zagajnikowej 1.

Rumkowski był dwukrotnie żonaty, dwukrotnie się rozwodził, dzieci nie miał. W getcie 27 grudnia 1941 roku pojął za żonę Reginę z Wejnbergów.

Regina Wajnberger-Rumkowska.

Działalność Rumkowskiego na stanowisku przełożonego Starszeństwa Żydów jest oceniana przez historyków niejednoznacznie, on sam jest główną postacią opowiadania Adolfa Rudnickiego „Kupiec Łódzki” (Warszawa 1963). Pisze o nim również Arnold Mostowicz w swojej książce „Żółta gwiazda i czerwony krzyż” (Warszawa 1988), starając się jednak pokazać także Rumkowskiego jako człowieka, który zdołał utrzymać przy życiu tak znaczną część społeczności żydowskiej osadzonej w getcie łódzkim. Znacznie mniej przychylnie opisuje Rumkowskiego Steve Sem – Sandberg, szwedzki pisarz, dziennikarz i krytyk literacki, w swej książce „Biedni ludzie z miasta Łodzi”.

Getto łódzkie przetrwało najdłużej spośród gett utworzonych przez Niemców na ziemiach polskich.
W okresie międzywojennym w kamienicy przy Piotrkowskiej 116 miała swoją siedzibę organizacja pionierska młodzieżowego ruchu syjonistycznego „Honoar Hacyjoni”.

W eleganckiej frontowej kamienicy przy Piotrkowskiej 116 mieli swoje gabinety lekarze:

"Rozwój", rok 1900.

"Głos Poranny", rok 1933.

Łodzianie chętnie odwiedzali przy Piotrkowskiej 116 restaurację myśliwską "Hubertus" prowadzoną przez Piotra Federa (w 1919 roku Piotr Feder stał się jej właścicielem).

Jednodniówka "Ratujcie dzieci" z 11 czerwca 1916 roku.

"Gazeta Łódzka", rok 1917.

"Rozwój", rok 1919.

"Straż Polska", rok 1919.

Informator m. Łodzi z kalendarzem, rok 1920.

"Rozwój", rok 1921.

W latach od 1936 roku i jeszcze w okresie II wojny światowej mieścił się tutaj skład fortepianów i pianin Karola Koischwitza.

"Głos Poranny", rok 1936.

"Głos Poranny", rok 1937.

"Litzmannstädter Zeitung", 1940.

Przez prawie dwie dekady przy Piotrkowskiej 116 (na pierwszym piętrze, od frontu) prowadził znany skład z meblami Władysław Romiszowski.

"Rozwój", rok 1913.

Informator Handlowo-Przemysłowy, rok 1914.

"Rozwój", rok 1919.

"Rozwój", rok 1920.

"Rozwój", rok 1922.

"Republika", rok 1923.

"Nowiny", rok 1924.

"Ilustrowana Republika", rok 1925.

"Ilustrowana Republika", rok 1926.

"Ilustrowana Republika", rok 1928.

Inne firmy, składy i sklepy mieszczące się niegdyś przy ulicy Piotrkowskiej 116, od frontu i w oficynach:

"Rozwój", rok 1900.

"Godzina Polski", 1917.

Kalendarz Informacyjno-Handlowy, rok 1919.

"Głos Poranny", rok 1932.

"Ilustrowana Republika", rok 1933.

"Głos Poranny", rok 1938.

W 1957 roku uruchomiony został tu przez Miejskie Pralnie i Farbiarnie drugi w Łodzi punkt ekspresowego prania odzieży.

"Dziennik Łódzki", rok 1968.

... oraz sklep "ERGED".

"Dziennik Łódzki", rok 1973.

Kamienica ostatnio została pięknie odrestaurowana. Na zakończenie detale z przejścia bramnego:

Fot. 1,2,3

Źródła:
Ulica Piotrkowska 116 w Łodzi. Historia posesji w latach 1824-1939.
Andrzej Kempa, Marek Szukalak. Żydzi dawnej Łodzi. Słownik biograficzny.
Arnold Mostowicz. Łódź moja zakazana miłość.
Jakub Poznański. Pamiętnik z getta łódzkiego.
GraŻyna Kobojek. Łódź – kalendarium XX wieku.