baedeker łódzki

wtorek, 29 sierpnia 2017

GUSTAW LANDAU-GUTENTEGER

Gustaw Landau-Gutenteger (1862-1924)

- należał do najwybitniejszych architektów łódzkich przełomu XIX i XX wieku.

Był architektem i inżynierem cywilnym. W 1879 roku kończył łódzką Wyższą Szkołę Rzemieślniczą, a następnie petersburski Instytut Inżynierów Cywilnych (1879-1884), który ukończył dyplomem inżyniera cywilnego X klasy, wyróżniony przez uczelnię złotym medalem.

W czasie studiów miejscem jego stałego zamieszkania była Warszawa, tam mieszkał jego ojciec Adolf i reszta rodziny. Już w okresie studiów używał przydomka Gutentiger – później w formie Gutenteger.

Po studiach odbywał przez rok praktykę zawodową w biurach architektonicznych Berlina i Wiednia. Następnie osiadł w Łodzi, gdzie w pierwszych latach zajmował się głównie projektowaniem budynków fabrycznych oraz kamienic.

W 1891 roku odbył podróż do Włoch i Szwajcarii. Uzyskał również w tym czasie prawo dokonywania wyceny budynków do ubezpieczenia. W 1891 roku zdobył pierwszą nagrodę we wszechrosyjskim konkursie na gmach giełdy w Odessie.

W tym samym roku spotkało go zawodowe niepowodzenie. W trakcie budowy domu Bławata i Muchnickiego przy ulicy Piotrkowskiej 82, nad którą sprawował nadzór, zawaliła się ściana, co spowodowało śmierć dwóch robotników. Architekt w wyniku procesu został skazany na siedem dni aresztu domowego.

Liczba realizacji architekta od początku lat 90. XIX stulecia stale rosła. Coraz częściej były to wystawne kamienice. Początkowo prezentują typowy dla architektury łódzkiej schemat funkcjonalny i kompozycyjny, a ich elewacje kształtowane są przy pomocy konwencjonalnie traktowanych form neorenesansowych. W drugiej połowie lat 90. XIX wieku stosowane przez architekta formy różnicują się i stają się coraz bogatsze.

Wielkomiejska kamienica Szai Goldbluma przy ulicy Piotrkowskiej 99, o fantazyjnej fasadzie neogotyckiej, zaprojektowana przez Gutentegera w 1898 roku

"Czas", informator adresowy na rok 1901.

Na przełomie stuleci architekt brał udział w szeregu konkursów architektonicznych organizowanych w Warszawie, odnosząc liczne sukcesy: uzyskał zaszczytne wyróżnienie w konkursie na projekt gmachu Towarzystwa Sztuk Pięknych „Zachęta” w 1894 roku, II nagrodę w konkursie na warszawską siedzibę Towarzystwa Ubezpieczeniowego „Rosja”, II nagrodę w konkursie na hotel „Bristol” w 1898 roku oraz na dom Jankowskiego w Warszawie w 1901 roku.

Na początku XX wieku Landau-Gutenteger stał się czołowym łódzkim reprezentantem architektury secesyjnej. Ważną rolę w jego działalności odgrywało również budownictwo synagogalne. W styczniu 1902 roku współorganizował w Łodzi zjazd towarzyski absolwentów petersburskiego Instytutu Inżynierów Cywilnych.

Architekt zajmował się także z upodobaniem projektowaniem elementów wystroju, w tym dzieł kowalstwa artystycznego, a także scenografią teatralną (wykonał dekoracje do „Nory” Ibsena w 1910 roku).

Piotrkowska 29. Portal głównego wejścia ozdobiono kratą, najprawdopodobniej pomysłu samego Landau-Gutentegera, który będąc miłośnikiem sztuki kowalskiej, sam projektował wykończeniowe detale (czytaj TUTAJ).

Gustaw Landau-Gutenteger działał także w komisji budowlanej Towarzystwa Kredytowego Miejskiego, zajmującej się wyceną budynków, pod które brano pożyczki. Liczne realizacje, w tym synagogi, wiążą architekta silnie ze społecznością żydowską w Łodzi.

Ostatnie znane realizacje architekta pochodzą z lat 1911-1912, aczkolwiek wymieniany jest jako czynny działacz przez kalendarz „Czas” jeszcze w 1914 roku.

"Czas", kalendarz informacyjno-adresowy, rok 1914.

Mieszkał wówczas przy wzniesionej przez siebie kamienicy przy ulicy Piotrkowskiej 128.

Piotrkowska 128, kamienica, w której mieszkał i miał pracownię Gustaw Landau-Gutenteger.

Jednym z ostatnich i jednocześnie najwybitniejszych jego dzieł był gmach szkoły Zgromadzenia Kupców z lat 1910-1911 (czytaj TUTAJ).

Ostatni znany projekt sygnowany przez architekta to rozbudowa oficyny na posesji Jakóba (Jakuba) Szmulowicza przy ulicy Piotrkowskiej 80, podpisany w lipcu 1912 roku.

Brak bliższych informacji o jego ostatnich latach życia, po roku 1912. W październiku 1913 roku w łódzkiej prasie pojawiła się informacja o przyjęciu przez jego synów, Adama Jerzego (18 lat) i Wacława (16 lat) chrztu katolickiego w kościele Podwyższenia Krzyża Św.

"Rozwój", 8 października 1913 roku.

Aktywną pracę w ostatnim okresie przed I wojną światową prawdopodobnie uniemożliwiła mu choroba. Przez wiele lat funkcjonowała informacja, podana przez W. Lipiec w „Polskim Słowniku Biograficznym”, o roku urodzenia – 1870 (urodził się w 1862, prawdopodobnie w Warszawie), a także o śmierci architekta w 1917 roku w Monachium. Nekrolog w prasie łódzkiej wskazuje, że zmarł on znacznie później, w roku 1924 w Berlinie „po długich i ciężkich cierpieniach”.

Przypuszczać należy, że ostatnie lata życia spędził na leczeniu w niemieckich kurortach.

Dorobek architekta jest olbrzymi – liczba realizacji sięga 250. Należy on do najwybitniejszych architektów łódzkich przełomu XIX i XX wieku, a jako twórca dzieł o charakterze secesyjnym zalicza się go do czołowych przedstawicieli tego kierunku w Polsce. Równie ważne są jego budowle o charakterze wczesnomodernistycznym z późniejszego okresu, powstające około roku 1910.

Najważniejsze prace Gustawa Landau-Gutentegera w Łodzi:

Budowle o formach historycznych

– kamienice:

Kamienica Dawida Templa przy ulicy Piotrkowskiej 39 (1891).

Kamienica Hersza Nuchena Epszteina przy ulicy Piotrkowskiej 69 (1891).

Kamienica Jakóba (Jakuba) Friszmana przy ulicy Piotrkowskiej 81 (1891).

Kamienica Icka Joskowicza przy ulicy Piotrkowskiej 33 (1892) (czytaj TUTAJ).

Kamienica Mordki Helmana przy ulicy Piotrkowskiej 109 (1893), o formach neorenesansowych.

Kamienica Dawida Tempela przy ulicy Sienkiewicza 4 (1896) (czytaj TUTAJ).

Kamienica Abrama Bergera przy ulicy Piotrkowskiej 31 (1899-1900), o formach neobarokowych (czytaj TUTAJ).

Kamienica braci Auerbach przy ulicy Narutowicza 32 (1898), z fasadą o swobodnie traktowanych formach neoromańskich (czytaj TUTAJ).

Kamienica Szymona Goldbluma przy ulicy Piotrkowskiej 99 (1898), o fantazyjnej fasadzie neogotyckiej.

(prawdopodobnie) Kamienica Wolfa Reichera przy ulicy Południowej 28 (dzisiaj Rewolucji 1905 roku) (1893, później rozbudowana), z monumentalną fasadą łączącą cechy klasyczne i barokowe.

- rezydencje:

Dom Henryka Birnbauma przy ulicy Piotrkowskiej 258/260 (1893-1895), neorenesansowy, przebudowany całkowicie przez Dawida Landego w latach 1922-1924 jako siedziba Sp. Akc. „Dąbrówka”.

Pałacyk Gustawa Schreera przy ulicy Dzielnej 48 (Narutowicza) (1894-1895), typ śródmiejskiej rezydencji o formach neorenesansowych (czytaj TUTAJ).

- budynki użyteczności publicznej:

Grand Hotel, ulica Piotrkowska 72 – częściowa przebudowa, między innymi ukształtowanie wnętrz kawiarni „Bristol” (1903) (czytaj TUTAJ).

Żydowska Szkoła Rzemieślnicza „Talmud-Tora” przy ulicy Średniej 46/48 (Pomorska), obecnie Wydział Nauk o Wychowaniu Uniwersytetu Łódzkiego - z dachem o płynnej barokowej formie - później zniszczoną przez powojenną nadbudowę kondygnacji. (1900) (czytaj TUTAJ).

Budynek Żydowskiego Towarzystwa Dobroczynności fundacji Maksymiliana Goldfedera z tanimi mieszkaniami przy ulicy Średniej, dzisiaj ulica Pomorska (1900-1901).

Jednodniówka "Dzień Ubogich w Łodzi" z 17 września 1911 roku.

„Dom schronienia dla wdów” Fundacji rodziny Ginsbergów przy ulicy Średniej 105 (Pomorska), obecnie LO nr VIII (1900-1901) (czytaj TUTAJ).

Budowle o cechach secesyjnych:

Kamienica Oskara Kona przy ulicy Piotrkowskiej 43 (1901-1902). Pierwsza budowla secesyjna w mieście, fasada o oryginalnej dekoracji roślinnej.

Kamienica Jakuba Oszera przy Rynku Targowym 4 - dzisiaj pl. Dąbrowskiego (1902). (czytaj TUTAJ).

Kamienica Dawida Szmulewicza przy ulicy Piotrkowskiej 37 (1904).

Kamienica Gustawa Schichta (w której również mieszkał i miał pracownię Gustaw Landau-Gutenteger) przy ulicy Piotrkowskiej 128 (1904).

Kamienica małżonków Dejczmanów (Deutschmanów) przy al. Kościuszki 93 (1902-1903, druga faza rok 1912). (czytaj TUTAJ).

Siedziba łódzkiego oddziału banku „Wihelm Landau” przy ulicy Piotrkowskiej 29, róg Cegielnianej (Więckowskiego) (1902-1903), narożny budynek zwieńczony kopułą łączący cechy neobarokowe i secesyjne (czytaj TUTAJ).

Willa Leopolda Kindermanna przy ulicy Wólczańskiej 31 (1902-1903, wnętrza do ok. 1908) (czytaj TUTAJ).

(prawdopodobnie) Dom Leona Rappaporta przy ulicy Południowej 44 (Rewolucji 1905 roku) (1904-1905), budynek o ceglanych elewacjach skontrastowanych z tynkowym detalem (czytaj TUTAJ).

Budowle z ok. 1910 roku o cechach wczesno modernistycznych:

Kamienica Wilhelma Tugemanna przy ulicy Piotrkowskiej 122 (1910).

Kamienica Icka Grossleita przy ulicy Piotrkowskiej 211 (1910).

Kamienica Jakuba Segałły przy ulicy Dzielnej 47 - dzisiaj Narutowicza (1910) (czytaj TUTAJ).

Szkoła Zgromadzenia Kupców przy ulicy Dzielnej (1910-1911), projekt wykonany wspólnie z Piotrem Brukalskim – gmach z żelbetowymi stropami łączący modernistyczną formę z post secesyjną dekoracją (czytaj TUTAJ).

Synagogi

Synagoga „Litwaków” (Ezras Izrael) przy ulicy Wólczańskiej 6 (1899-1904), obiekt nieistniejący, zniszczony w latach 1939-1940 – o formach neoromańskich (czytaj TUTAJ).

Rozbudowa synagogi Dobranickiego i Prussaka („Wilker Szule”) przy ulicy Zachodniej 56 z 1875 roku (1903), obiekt nieistniejący, zniszczony w latach 1939-1940 – rozbudowa części wschodniej i częściowa przebudowa fasady.

(prawdopodobnie) Synagoga Wolfa Reichera przy ulicy Południowej 28 (Rewolucji 1905 roku) – jedyna zachowana z wojennej pożogi (czytaj TUTAJ).

Źródło:

Krzysztof Stefański. Ludzie, którzy zbudowali Łódź. Leksykon architektów i budowniczych miasta.

Fot. archiwalne:

AbeBooks.com https://www.abebooks.com
Wirtualny Sztetl http://www.sztetl.org.pl

Zbiory Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi.

Fot. współczesne Monika Czechowicz

Przeczytaj jeszcze:
Adolf Zeligson - architekt rodziny Poznańskich.
Franciszek Chełmiński, architekt Łodzi i… zięć Hilarego Majewskiego.
Ulica Włókiennicza w Łodzi i ... dom pod numerem 11.

BAEDEKER POLECA:

Krzysztof Stefański. Ludzie, którzy zbudowali Łódź. Leksykon architektów i budowniczych miasta (do 1939 roku).

Publikacja prezentująca środowisko architektów i budowniczych miasta, a po części także geometrów i urbanistów oraz inne osoby, których działalność miała decydujący wpływ na ukształtowanie architektonicznego krajobrazu miasta.
Czytelnik ma okazję nie tylko poznać sylwetki twórców wielu znanych łódzkich budynków, ale również przyjrzeć się bliżej temu środowisku i problemom z jakimi się ono borykało.
Zaprezentowane sylwetki 246 postaci (a także firm), tworzących do II wojny światowej, zawierają podstawowe dane biograficzne oraz wybrany dorobek twórczy. Źródłem wiedzy o łódzkich architektach i budowniczych były bogate zasoby archiwalne i biblioteczne, a niekiedy informacje zaczerpnięte od potomków danej postaci.
Publikację wzbogaca blisko 300 ilustracji: widoki licznych gmachów, projekty oraz wizerunki twórców.

sobota, 26 sierpnia 2017

MOJA ŁÓDŹ, MOJE WIOSŁA, MÓJ CEL -

Fot. Monika Czechowicz

czwartek, 24 sierpnia 2017

PARK 3 MAJA - sportowo i rekreacyjnie.

Park 3 Maja – zabytkowy łódzki park ulokowany w rejonie ulic Kopcińskiego i Małachowskiego, od południa ograniczony przez tereny należące do łódzkiej kolei obwodowej (linia Łódź Fabryczna - Koluszki) a od wschodu przez Park Baden-Powella (dawniej: Park Rozrywkowy).

Park został założony w 1915 roku i jest pozostałością po lesie miejskim, stanowiącym w przeszłości element Puszczy Łódzkiej w obrębie leśnym Zagajniki oraz Skrzynczyska.

Dawny las miejski zajmował trzykrotnie większy teren niż obecnie: od południa sięgał on aż do ulicy Rokicińskiej.

Podczas I wojny światowej większość drzew ulokowanych na południe od poprowadzonej w 1864 roku linii kolejowej padła ofiarą mieszkańców poszukujących drewna na opał. Po zakończeniu wojny leżącą na północ od torów resztkę lasu przekształcono w park (według projektu L. Kołaczkowskiego), nazywano go Laskiem Widzewskim lub Polesiem Widzewskim.

"Godzina Polski", rok 1916.

Część leśną pozostawiono bez zmian, natomiast zaczęto przekształcać fragment od frontu tj. od ulicy Kopcińskiego, oraz część przeznaczoną w projekcie pod tereny sportowe. Na początku lat 20-stych XX wieku w części środkowej parku, urządzono plac zabaw i boisko dla młodzieży szkolnej.

"Łódzkie Echo Wieczorne", rok 1928.

"Hasło Łódzkie", rok 1930.

Jego zachodnią część gruntownie przebudowano, budując m.in. młodzieżowe boisko piłkarskie oraz plac zabaw.

"Panorama", dodatek tygodniowy "Ilustrowanej Republiki", rok 1935.

Zmieniona została również jego wschodnia część, wzbogacona o liczne obiekty sportowe (m.in. bieżnię, korty tenisowe oraz boiska piłkarskie). Począwszy od 1923 roku aż do wybuchu II wojny światowej park pełnił liczne funkcje rekreacyjne (organizowano tam półkolonie dla okolicznej młodzieży) oraz sportowe.

W 1928 roku park wzbogacił się o staw.

Staw pełni bardzo ważną funkcję na terenach zurbanizowanych. Podnosi wilgotność powietrza, stanowi rezerwuar pożywienia dla organizmów żywych, wodopój dla ptaków i drobnych ssaków, miejsce rozrodu dla płazów i owadów, jest również atrakcyjnym elementem wzbogacającym krajobraz...

W parku 3 Maja jest piękny, mieszka tu dzikie ptactwo i rosną... lilie wodne, czyli nenufary.

Na północnym krańcu stawu znajduje się kilka głazów narzutowych. Zostały one przetransportowane na obszar Polski środkowej ok. 180 tysięcy lat temu, w czasie zlodowacenia warciańskiego. Leżą tu głównie granity zbudowane z drobnych minerałów o różnych kolorach: różowych i szarych skaleni, białego lub przeźroczystego kwarcu i czarnego biotytu oraz granitognejsy zawierające na swojej powierzchni różnobarwne smugi.

W latach 20. XX wieku zbudowano w parku również ogród jordanowski (zlikwidowany na początku lat dziewięćdziesiątych) i kolejny plac zabaw dla dzieci. Na kolejne zmiany trzeba było czekać aż do 1955 roku: znajdujące się we wschodniej części parku obiekty sportowe zostały ogrodzone, usypano również nasyp na trybuny.

Wycięto wówczas około 100 dębów okazałych rozmiarów.

"Dziennik Łódzki", rok 1961.

Na początku XXI wieku oddano do użytku nowoczesną halę sportową Centrum Zajęć Sportowo-Rekreacyjnych.

Klasyczna fontanna z niecką wodną, powstała na przełomie lat 50./60. XX wieku.

Park zawsze pełnił funkcje sportowo-rekreacyjne: liczne obiekty sportowe (korty tenisowe, boiska piłkarskie, bieżnia) i rekreacyjne (m.in. sztucznie usypana górka dla saneczkarzy, miasteczko ruchu drogowego) oraz alejki spacerowe są miejscem wypoczynku i rekreacji okolicznych mieszkańców.

Przez wiele lat boisko główne Łodzianki w Parku 3 Maja należało do najlepszych w Łodzi. Gra na równej, dobrze utrzymanej murawie była czystą przyjemnością. Te czasy się skończyły, a później obiekt został wyłączony z użytkowania. Szybko zadomowiły się na nim chwasty, które błyskawicznie ukryły wszelkie ślady sportowej przeszłości...

Na szczęście Łodzianka dostaje drugie życie i nie podzieli losu wielu zapomnianych boisk i stadionów.

Trwają intensywne prace - w przyszłym roku obiekt będzie wyglądał zupełnie inaczej. Powstają m.in. trzy pełnowymiarowe boiska piłkarskie, dwustronna trybuna, plac treningowy dla bramkarzy, boisko do piłki plażowej oraz nowy obiekt szatniowy. Spółka Saltex Europa za niespełna 12 milionów złotych przebuduje obiekt zarządzany obecnie przez Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji w Łodzi.

Na Łodziance będą trzy pełnowymiarowe boiska różniące się rodzajem nawierzchni. Oprócz płyty naturalnej pojawią się place z murawami syntetyczną i hybrydową. Przy instalacji tej ostatniej Saltex zamierza wykorzystać doświadczenia skandynawskie. Murawy hybrydowe, będące kompozycją włókien syntetycznych z trawą naturalną, są równie przyjazne dla zawodników jak naturalne. Te drugie zwykle można jednak eksploatować tylko 200-250 godzin w roku. Hybrydowe dają się użytkować trzy, cztery razy dłużej.

Boisko z hybrydową nawierzchnią będzie jednak tylko częścią zmodernizowanego obiektu w Parku 3 Maja. Zgodnie z projektem przebudowy obok hybrydy ma się znaleźć płyta naturalna. Pomiędzy tymi boiskami stanęła już zadaszona, dwustronna, przenośna trybuna mogąca pomieścić prawie 820 osób (po 414 miejsc na każdą stronę). Infrastrukturę piłkarską uzupełnia pełnowymiarowe boisko syntetyczne, plac treningowy dla bramkarzy, boisko do beach soccera oraz istniejący już Orlik.

Na terenie jest też już prawie gotowy nowoczesny, parterowy budynek socjalno-szatniowy oraz zewnętrzna siłownia.

Obecnie park pełni podobne funkcje jak w chwili jego założenia. Zajmuje powierzchnię 23,5 hektarów, dwa rosnące w nim drzewa uznano za pomniki przyrody.

Park ma kształt nieregularnego czworokąta wydłużonego w kierunku wschód-zachód. Od strony południowej przylega do linii kolejowej. Północną jego granicę wyznacza ulica Małachowskiego. Od wschodu ograniczony jest ulicą Niciarnianą, a od zachodu Kopcińskiego - tu znajduje się główne wejście do parku. Park ma charakter sportowo-rekreacyjny, obok licznych terenów sportowych i placów zabaw znajdują się tu tereny typowo leśne.